İnsan Hakları ve İnsan Hakları Hukuku Kavramı

İnsan hakkı; “hangi ulusal, etnik, dinî, zümrevî veya mesleki topluluktan olursa olsun, her kişinin yalnızca insan
olmak itibariyle sahip bulunduğu değeri korumaya dönük eylem potansiyelinin başkalarınca tanınmasını ve her çeşit dış müdahaleye karşı korunmasını gerektiren en üstün
ahlaki iddia veya taleptir”

Temel haklar kişiliğin veya vatandaşlık statüsünün sonucu olarak insanın evrensel olarak sahip olduğu sübjektif hakları ifade eder.

Bir hakkın insan hakkı olarak tanımlanabilmesi için temel olması, evrensel olması ve açıkça tanımlanabilir olması gerekir.

Bir insan hakkının varlığından söz edebilmek için “yetki”, “talep”, “tanınma-saygı gösterilme” unsurlarından oluşması gerekir.

Her hak, sahibine olumlu ya da olumsuz bir talepte bulunma yetkisi verir. Genellikle “özgürlük hakkı” negatif taleplerin, “talep hakkı” ise hem olumlu hem de olumsuz taleplerin dayanağı olabilir.

“Hak” kavramı, sözlükte “gerçek, sabit ve doğru olmak, gerekmek, bir şeyi gerçekleştirmek” anlamları yanında, “buyurmak, bir kanunla sabit hâle getirmek; Tanrı veya insanlara
karşı ödev, hukuk, imtiyaz” anlamlarına gelmektedir.

Hukuki haklar söz konusu olduğunda, bu tanıma ve saygı gösterilme talebi, siyasi otorite tarafından zorla yerine getirme ile takviye edilir. Böylece hukuki haklar söz konusu olduğunda, hak sahibi hakkın konusundan yararlanmasını fiilen sağlatabilir.

İnsan hakları başka hak kategorilerinden ayırt etmeye yarayan; “evrensellik”, “doğuştan sahip olma”, “toplum öncesi olma”, “mutlaklık”, “vazgeçilmezlik”, “birey hakkı olma”, “çoğunlukla hürriyet hakkı olma”, “temel hak olma”, “esas olarak devlete karşı ileri sürülebilen iddialar niteliğinde olma” gibi kimi niteliklere sahiptir.

“Evrensellik”, kavram olarak, tüm insanlar için her zaman ve her yerde geçerli olma özelliğidir.

1993 Dünya İnsan Hakları Konferansı Viyana Bildirgesi’nde insan haklarının evrensel olduğu ve bunun “tartışma konusu” dahi olamayacağı belirtilmiştir.

İnsan haklarının varlığı herhangi bir kayda ya da şarta bağlanamaz; hiçbir düşünce ve mülahazayla varlıkları inkâr edilemez, geçersiz kılınamaz. Ancak, insan haklarının varlığı,
insanın topluma karşı ödevlerinin varlığına bağlı değildir. Bu nedenle, insan haklarının kapsamı daraltılamaz, pazarlık konusu yapılamaz. 

İnsanlar, insan haklarına, sırf insan olmaları nedeniyle doğuştan sahip olmaktadırlar. Bu nedenle, insanlar, insan haklarını sözleşmeyle başkalarına devredemeyecekleri gibi, bunlardan vazgeçemezler de.

Hürriyet, insan iradesi üzerinde dış müdahalelerin, baskıların ve kısıtlamaların olmamasını; en genel anlamda, hayatı hangi değer ve ideallere göre yaşayacaklarına, keyfi bir müdahale olmadan bireylerin kendilerinin karar verebilmelerini ve o yolda hareket edebilmelerini ifade eder.

İnsan hakları doktrininin temel işlevi, siyasi iktidarların keyfi müdahalelerine engel teşkil edip iktidarı sınırlandırmak; iktidarı bireyin rızasına dayandırarak bireyin kendini gerçekleştirebilmesinin yolunu açmak ve devletin bütün uygulamalarında insan haklarını koruma duyarlılığıyla hareket etmesini sağlamaktır.

Devletin insan haklarıyla ilgili olarak tanıma, dokunmama, koruma ve temin/tedarik olmak üzere dört ödevinin bulunduğu söylenebilir.

Devletin görevlerinden birisi de sivil, kamusal ve siyasal alanda insan hakları kullanımlarına karışmamasıdır. İnsanlar, devlet müdahalesinden uzak bir şekilde, kendi dünya
görüşleri ve tercihlerine göre kendi hayatlarını düzenleyebilmeli, eğer uygun görüyorlarsa başkalarıyla ortak amaç ve idealleri çerçevesinde, müdahaleden uzak bir şekilde, her
türden gönüllü faaliyetler yapabilmelidirler.

İnsan hakları, içerikleri, işlevleri ve sınırlamaları bakımından birbirinden farklılık taşırlar. Ama hepsi bir bütünün bileşenleri, ayrı uygarlık sisteminin ayrılmaz parçalarıdır.

İnsan haklarının “yatay etkisi”, diğer konular yanında hükümetlerin yalnızca insan hakları ihlallerinden kaçınma yükümlülüğü içinde olmalarından değil fakat aynı zamanda bireyleri, diğer bireylerin ihlallerinden koruma görevine de sahip olduğunu ifade etmektedir.

Her ne kadar insan hakları bir bütün ise de ve insan haklarının bütünlüğü ilkesinin doğal bir sonucu olarak, sınıflandırmanın anlamsızlığı ortada ise de insan hakları öğretide çeşitli açılardan sınıflandırılmıştır;

Kolektif ve Bireysel Haklar

Temel Haklar – Temel Olmayan Haklar 

Negatif Haklar – Pozitif Haklar

Yasal Haklar – Moral Haklar

Koruyucu Haklar-İsteme Hakları-Katılma Hakları

Klasik Haklar – Sosyal Haklar

Avrupa’ da insan haklarının pozitif hukuka geçmesinde ilk önemli olay, İngiliz Parlamentosu tarafından 1689 tarihli Halklar Bildirisi’nin (Bill of Rights) çıkarılmış olmasıdır. Bu bildiri ile adil yargılanma, olağan olmayan cezaya çarptırılmama doğal haklar arasına katılmıştır. Haklar Bildirisi ve Locke’un doğal haklar teorisi, Batı dünyasında büyük etki
yaratmıştır. Bunun sonucunda otoriteye karşı bireyin hakları açık bir şekilde 1776 tarihli Virginia Bildirgesi ile kabul edilmiştir. Bu bildirge ile eşit hürriyet ve vazgeçilmez haklar olmak üzere iki ilke düzenlenmişti. Bildirgede, hayat, hürriyet, mülkiyet ve mutluluğu arama hakları “vazgeçilmez haklar” olarak nitelenmişti. Bildirgede ayrıca, din özgürlüğü, hukuk devleti ve adil yargılanma hakkı, kişi özgürlüğü, mülkiyet hakkı gibi haklara yer verilmiştir.

İnsan hakları normlarının özellikleri, onların ahlâkî-kültürel normlardan ve hukuk normlarından bazı farkları şunlardır: Evrensellik, Muamele Görme İlkeleri Niteliğinde Olmaları, Devletin Temel Ödevlerini Dile Getiren Talepler Niteliğinde Olması.