İnsan Hakları Hukukunun Kaynakları

Osmanlı Devletinde insan haklarının tanınması yolunda atılan ilk önemli adım 1839 Gülhane Hattı Hümayun-u (Tanzimat Fermanı) ile olmuştur.

1876 tarihli Kanun-u Esasî’nin Türk toplumunun ilk yazılı Anayasası olması bakımından ayrı bir önemi vardır. Kişi hak ve hürriyetlerine ilk defa olarak diğer devletlerin anayasalarındaki gibi yer verilmiş, geniş bir liste halinde sıralanmıştır.

• Yaşama Hakkı
• Vatandaşlık Hakkı
• Kişi Hürriyeti ve Güvenliği Hakkı
• Aile Yaşamı Hakkı
• Kölelikten Hürriyet Hakkı
• Mülkiyet Hakkı
• İşkence, Zalimane ve İnsanlık Dışı, Aşağılayıcı Muamele ve Cezaya Uğramama Hakkı
• Düşünce, Din ve Vicdan Hürriyeti
• Hukuki Kişiliğin Tanınması Hakkı
• Düşünceyi Açıklama ve Yayma (İfade) Hürriyeti
• Kanun Önünde Eşitlik ve Eşit Hukuki Korunma Hakkı
• Toplantı ve Dernek Kurma Hürriyeti
• Mahkemelere Başvuru Hakkı • Kamusal İşlerin Yönetimine Katılma Hakkı
• KeyfiOlarakYakalanamama,Tutuklanmama ve Sürgün EdilememeHakkı
• Sosyal Güvenlik Hakkı
• Adil Yargılanma Hakkı
• Çalışma, Eşit İşe Eşit Ücret, Adil Ücret, Sendika Hakları
• Suçu Sabit Oluncaya Kadar Suçsuz Sayılma Hakkı ve Kanunsuz Suç ve Ceza Olmaz İlkesi
• Dinlenme, Çalışma Süresinin Sınırlandırılması ve Ücretli Tatil Hakkı
• Özel Hayatın Gizliliği Hakkı
• Asgari Yaşam Koşullarına Sahip Olma Hakkı
• Yerleşme ve Seyahat Hakkı
• Eğitim-Öğrenim Hakkı
• İltica Hakkı
• Kültürel Faaliyetlere Katılma Hakkı, Bilim, Edebiyat ve Sanat Eserlerinden Doğan Menfaatlerin Korunması Hakkı

Uluslararası kaynaklar, çeşitli uluslararası kuruluşların aldığı bildirge niteliğinde kararlar, uluslararası antlaşmalar, şartlar ve protokollerdir. Bunlar;

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
İkiz Sözleşmeler ve Protokoller
BM Kişisel ve Siyasal Haklar Sözleşmesi
Kişisel Siyasal Haklar Sözleşmesine Ek Seçimlik Protokolü
Kişisel Siyasal Haklar Sözleşmesi İkinci Seçimlik Protokolü
Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi dir. 

Kadınların erkeklerle eşit şekilde sahip olduğu hakların tamamına kadın hakları denilmektedir. BM, tarafından kadın haklarına verilen önemin ilk belirtisi olarak, 1952 tarihli
Kadınların Siyasi Hakları Üzerine Sözleşme ile kadınların seçme ve seçilme hakları kabul edilmiştir.

Çocuk hakları, kanunen veya ahlaki olarak dünya üzerindeki tüm çocukların doğuştan sahip olduğu; eğitim, sağlık, yaşama, barınma; fiziksel, psikolojik veya cinsel sömürüye
karşı korunma gibi haklarının hepsini birden tanımlamakta kullanılan evrensel kavramdır.

Milletler Ligi’nin kurulmasından önce, köle ticaretinin yasaklanması konusundaki uluslar arası çabaların ilki, 18 Avrupa Devletinin imzaladığı 1890 Brüksel Kanunu’dur. Kanun,
köle ticaretini kontrol ve önleme konusunda etkili tedbirler içermekte, süreci kontrol etmek üzere bir Kölelik Bürosu kurmaktadır.

BM Genel Kurulunun 4 Aralık 1954 tarih ve 896 (IX) sayılı kararına uygun olarak 30 Ağustos 1961 tarihinde benimsenen ve 13 Aralık 1975 yılında yürürlüğe giren Vatansızlığın Azaltılmasına İlişkin Sözleşme, vatansız kişilerin, doğum veya soy yoluyla devletle yerleşik bir bağ kurarak vatandaşlık kazanmalarının veya vatandaşlıklarını korumalarının usullerini belirlemektedir.

• Ayrımcılık yapılmaması
• Özel yaşam, aile, ev konusunda keyfi müdahaleye maruz bırakılmama hakkı
• Yaşama, özgürlük ve kişi güvenliği hakkı
• Düşünce ve ifade özgürlüğü hakkı
• Sığınma talebinde bulunma ve sığınma olanağından yararlanma hakkı
• Eğitim hakkı
• İşkence ya da zalimane, insanlık dışı, onur kırıcı ceza ya da muameleye maruz bırakılmama hakkı
• Ülke sınırları içinde hareket hürriyeti
• Kölelik ya da kulluk altında bulundurulmama hakkı
• Toplumun kültürel yaşamına katılma hakkı
• Yasa önünde bir kişi olarak tanınma hakkı
• Zulüm Riski Olan Yere Geri Göndermeme İlkesi (Non-refoulement)
• Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü Keyfi tutuklanmaya, gözetim altına alınmaya maruz bırakılmama hakkı

BM Genel Kurulu’nun 20 Aralık 2006 tarih ve 61/177 sayılı kararıyla kabul edilmiş ve 23 Aralık 2010’da yürürlüğe girmiştir. Türkiye, Sözleşmeye taraf değildir.
Sözleşme zorla kaybetmeyi (m. 2) tanımlamakta ve ilk kez devletleri bağlayıcı hukuki yükümlülükler getirmektedir.

05.05.1949’da aralarında Belçika, Danimarka, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Norveç, İsveç ve İngiltere’nin de bulunduğu 10 ülke tarafından merkezi Strasburg olmak üzere Avrupa Konseyi (AK) Statüsü Londra’da imzalanmış ve 03.08.1949’da yürürlüğe girmiştir. Konsey statüsünün Türkiye tarafından onaylanmasına ilişkin 5446 sayılı Kanun, 12 Aralık 1949’da kabul edilmiş ve Türkiye AK’ye 8 Ağustos 1949’da katılmıştır.

Avrupa Konseyi Statüsü, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi. 

İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nin başlıca özellikleri şunlardır: Sözleşme bireye, bireysel başvuru hakkı yoluyla haklarını çiğneyen devlete karşı İHAM’e başvurabilme imkânı tanınmıştır. Sözleşme ile güvence altına alınan hak ve özgürlüklerin korunmasından Sözleşmeye taraf her devlet, diğer taraf devletlerin sözleşmeye saygılı olup olmadığını denetlemekle yükümlüdür

Bunlar; (1) hiç bir ırk, renk, cinsiyet, din, siyasi görüş, ulusal soy ve sosyal köken ayrımı yapmaksızın, bütün insanların sosyal haklardan yararlanmasını sağlamak; (2) uygun
kuruluş ve faaliyetlerle kent ve kırsal nüfusun yaşam düzeyini geliştirmek ve sosyal refahını yükseltmektir.

Sözleşmede, “Göçmen İşçi” terimi akit taraflardan biri tarafından, ülkesinde, ücretli bir iş görmek üzere yerleşmesine izin verilmiş olan diğer akit ülkenin yurttaşları olarak
(m. 1/1) tanımlanmaktadır.

Schengen Sözleşmesi, Fransa, Almanya, Belçika, Lüksemburg ve Hollanda arasında, 14 Haziran 1985 tarihinde, Lüksemburg’un Schengen köyünde imzalanan ve sınır kapılarındaki polis ve gümrük kontrollerini bütünüyle ortadan kaldırmayı amaçlayan antlaşmadır.

Kadınlara Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye İlişkin İstanbul Sözleşmesi, 11 Mayıs 2011’de Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi toplantısında imzaya açılmış, 01.08.2014 tarihinde de yürürlüğe girmiştir. Sözleşme, sadece kadına yönelik şiddet ve ev içi şiddetle mücadele etmemekte, aynı zamanda kadın-erkek eşitliği ilkesinin hayata geçirilmesini amaçlamaktadır.

Amerikan Bildirgeleri
Amerikan Sözleşme ve Protokolleri
Diğer Sözleşmeler

İnsan ve halkların haklarına vurgu yapmakta ve bireylerin ve birey topluluklarının devlete karşı görevlerinin alfabetik bir dizisini vermektedir. Şartın maddelerinin devletlerce değiştirilmesine izin verilmemektedir. Bu nedenle, haklar ve görevler olağanüstü durumlarda uygulama alanı bulmaktadır. Şartta Afrika Birliği Teşkilatı insan haklarına bütüncül bir yaklaşımı benimsemiştir.

Öncelikle, insan hakları ile ilgili normların hükümleri genellikle İHEB, BM İkiz Sözleşmeleri veya Bölgesel İnsan Hakları Sözleşmelerinden alınmıştır. İkinci olarak, insan hakları genellikle anayasalarda düzenlenir ve bu nedenle de iç hukuktaki diğer kanunlara göre üst hukuk normu statüsü kazanır. Dolayısıyla, insan hakları normlarının yorumlanması, iç hukuktaki normal kanunların yorumlanmasından farklıdır