İnsan Haklarının Düzenlenmesi ve Sınırlanması

Kamu hak ve hürriyetlerinin düzenlenmesinde, “önleyici” ve “düzeltici” olmak üzere iki sistem bulunmaktadır.

Yasaklayıcı Önleme, Düzeltici Önleme, Basit Önleme

Bu rejimde, hak ya da hürriyeti kullanacak ilgili kişi, neticede bütün sorumluluk kendisine ait olmak üzere hürriyetini serbestçe kullanabilir. Bunun için önceden bildirimde bulunmasına veya idari makamlardan izin almasına gerek yoktur. Bu rejimde, yetkili makamların müdahalesi ancak hürriyetin kullanılmasından sonra söz konusu olur. 

İnsan hakları hukukunda genel kural insan haklarının korunmasıdır; sınırlama ise istisnadır. Sınırlama, genel kuralın ışığında yorumlandığında, hakkı ortadan kaldıracak şekilde yapılamaz.

Bazı hak ve hürriyetler, uluslararası, bölgesel ve ulusal insan hakları hukuku belgelerinde mutlak terimlerle ifade edilmiştir. Bu hakların hiç bir zaman sınırlanması mümkün değildir.Genellikle insan haysiyet ve onurunu korumayı amaçlayan bu haklar arasında şunlar sayılabilir: İşkence yasağı, kölelik ve kulluk yasağı, hukuki kişilik hakkı bazılarıdır.

İnsan hakları hukuku ile ilgili uluslararası, bölgesel ve ulusal kaynaklara göre bazı hak ve hürriyetler yasalarla ve makul nedenlerin bulunması hâlinde sınırlanabilir. Bunlar, sınırlayıcı Bir Şekilde İfade Edilen Haklar olarak ifade edilir. Örneğin, hiç kimsenin yaşama hakkından keyfi olarak yoksun bırakılamaması. Bununla birlikte İnsan hakları hukuku kaynaklarında yer alan bazı haklar, bazı şartlar altında sınırlanabilir. Bunlar da Kullanılması Sınırlanabilen Haklar olarak ifade edilmektedir. Açık duruşma, din hürriyeti, ifade hürriyeti bunlardandır.

Sınırlamaların gerekliliği, sınırlamaların yasallığı, sınırlamaların sebebe bağlılığı

Milli güvenlik nedenine dayanılarak bazı hak ve hürriyetlerin sınırlanabileceği, uluslararası, bölgesel ve ulusal hukuk sistemlerinde açıkça belirtilmektedir. Örneğin, yerleşme ve seyahat özgürlüğü, ifade hürriyeti, barışçıl toplanma hürriyeti, dernek kurma bunlardan bazılarıdır. 

Bu haklar arasında, dini inanç ve kanaatlerin açıklaması hürriyeti, barışçıl toplanma hürriyeti,  dernek kurma hürriyeti, özel ve aile hayatının gizliliği, ifade hürriyeti ve yerleşme ve seyahat hürriyeti sayılabilir.

Kamu düzeni, caddelerdeki, park ve sokak gibi umumi yerler ile, kafe, kahvehane, otel ve lokanta gibi umuma açık yerlerdeki düzendir.

Suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla, özel hayatın gizliliği, yerleşme ve seyahat hürriyeti, düşünceyi açıklama ve yayma (ifade) hürriyeti, basın hürriyeti, dernek kurma hürriyeti, barışçıl toplanma hürriyeti, sendika kurma hakkı sınırlanabilir.

Sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olması gerekir. Anayasanın sözünden kastedilen, genel olarak Anayasa metninde açık olarak düzenlenen kurallardır. Bu şart özellikle Anayasanın temel hak ve hürriyetler için ek güvenceler belirtmiş olması hâlinde önem kazanmaktadır. Zira, sınırlamaların Anayasanın diğer maddelerinin yanı sıra hak ve hürriyetlere ilişkin maddelere ve özellikle bu maddelerde belirtilen ek güvencelere aykırı olmaması gerekir.

Ulusun hayatını tehdit eden tehlikenin olması ve olağanüstü rejimin ilan edilmiş olmasıdır.

1961 Anayasasından farklı olarak, 1982 Anayasa’sında olağanüstü hâl ilanını gerekli kılan hâller sayılmıştır. Bunlar; doğal afet, salgın hastalıklar veya ağır ekonomik bunalım hâlleri, Anayasa ile kurulan hür ekonomik düzeni veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketlerine ait ciddi belirtilerin ortaya çıkması veya şiddet olayları nedeniyle kamu düzeninin ciddi biçimde bozulması durumudur.

Devletin tüm güç ve kaynaklarının, başta askerî olmak üzere, savaşın ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde hazırlanması, tertiplenmesi ve kullanmasına ilişkin bütün faaliyetlerin uygulandığı; hak ve hürriyetlerin kanunlarla kısmen veya tamamen sınırlandığı hâl olarak tanımlanmaktadır.

Genel veya kısmi seferberlik ilanı için; savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, ayaklanma olması, ülkenin ve milletin bölünmezliğini içten veya dıştan tehlikeye düşüren davranışların ortaya çıkması gerekir. Genel veya kısmi seferberlik ilanı kararında, seferberlik uygulamasının başlayacağı gün ve saat belirtilir. Seferberlik kararı derhal Resmî Gazetede yayımlanır ve aynı gün TBMM’ye sunulur. Meclis toplantı hâlinde değilse hemen toplantıya çağrılır.

Olağanüstü durumlarda sınırlanamayan bu haklar şunlardır: “Yaşama hakkı”, “işkence yasağı”, “kölelik ve kulluk yasağı”, “suç ve cezaların geçmişe yürütülemeyeceği”, “düşünce hürriyeti” ve “din ve vicdan hürriyeti”. Bunlara KSHS m. 4, “borç nedeniyle hapis yasağı”nı ve “kişi olarak tanınma hakkı”nı; AİHS m. 27, “hukuken kişi sayılma hakkı”nı, “aile hakları”nı, “isim hakkı”nı, “çocuk hakları”nı, “vatandaşlık hakkı”nı, “yönetime katılma hakkı”nı, “bu hakların korunması için yargısal güvenceler”i de eklemektedir.

Uluslar üstü insan hakları hukuku metinlerinde olağanüstü durumlarda bazı insan haklarının kısmen veya tamamen askıya alınmasına izin verilmektedir. Örneğin, İHAS m. 15, AİHS m. 27, ASŞ m. 30’a göre savaş zamanında ya da milletin genel güvenliğini tehdit eden diğer tehlikelerin varlığı hâlinde; BM Anlaşması m. 4 hükümlerine göre, ölçüleri konularak, bu sözleşmelerden doğan yükümlülüklere aykırı tedbirlerin alınabileceği belirtilmiştir. Aynı şekilde, UÇÖ’nün 28 Haziran 1930 tarih ve 29 numaralı zorunlu çalışmayı yasaklayan Sözleşmesi’nin 2/2. maddesinde, savaş hâli ya da doğal felaket yahut tehlikesi gibi nüfusun tümünün ya da bir kısmının varlığını ya da iyi hâlini tehlikeye düşürecek olağanüstü şartların varlığı nedeniyle yapılan hizmet ya da çalışmaların zorunlu çalışma sayılmayacağı belirtilmiştir.

Tabî afetler ve salgın hastalıklar nedeniyle ilan olunan olağanüstü hâlde idare, para, mal ve çalışma yükümlülüğü getirebilir.

Ağır ekonomik bunalım nedeniyle ilan edilen olağanüstü hâllerde mal, hizmet ve sermaye piyasalarını yönlendirici her türlü tedbir ve yükümlülükleri almak (OHK. m. 10) ve şiddet hareketlerinin artması nedeniyle ilan edilen olağanüstü hâllerde sokağa çıkmayı sınırlamak ve yasaklamak suretiyle seyahat hürriyetinin (AY. m. 23); kişilerin üstünü, araçlarını ve eşyalarını aratmak suretiyle, özel hayatın gizliliği (AY. m. 20) ve konut dokunulmazlığı (AY. m. 21) hürriyetinin; gazete, dergi, kitap, broşür, el ilanı, vb. basılmasını, yayımlanmasını çoğaltılmasını ve dağıtılmasını yasaklamak suretiyle basın hürriyetinin (AY. m. 28); her nevi sahne oyunlarını ve filmleri denetlemek suretiyle de sanat hürriyetinin (AY. m. 27) idare tarafından sınırlanması mümkündür.