İnsan Haklarının Birleşmiş Milletler Sisteminde Korunması

Devletlerin, uluslararası kuruluşlarca kabul edilen sözleşmelere, ulusal hukukları gereğince onaylayarak taraf olmaları durumunda denetim, sözleşmenin onaylanmış olması şartına bağlı olarak işler. Dayanağını, sözleşmenin onaylanmış ve öngörülen özel denetim organının yetkisinin tanınmış olmasından aldığından, bu sistemler sözleşmeye dayalı koruma sistemleri olarak nitelendirilir.

Uluslararası sözleşmelerin pek çoğunun kendine göre bir uygulama mekanizması bulunmaktadır. Bunlardan en çok bilineni rapor sistemidir. Bu sistem sayesinde devletler sözleşmelerdeki insan hakları uygulamalarıyla ilgili raporlar sunmaktadırlar.

Antlaşma izleme birimleri komiteler, insan hakları ihlalleri ile suçlanan devletler veya bireylere yönelik şikâyetleri kabul etme yetkisine sahip, tipik yargı-dışı kuruluşlardır.

İnsan Hakları Komitesi (KSHS m. 28) (İHK), KSHS’nin düzenlediği hakların uygulanmasını gözetmek ve taraf devletlerin bu haklara saygı gösterip göstermediğini denetlemek amacıyla kurulmuştur. Komite, KSHS’ne taraf olan her devletin (m. 31) yüksek bir ahlaki düzeye sahip olan ve insan hakları alanında uzmanlığı ile tanınmış bulunan vatandaşları arasından ve bir kısmı tercihen hukuk uygulamasında deneyim sahibi (m. 28/2) kişilerden gizli oyla seçilen (m. 29/1) toplam 18 üyeden (m. 28/1) oluşmaktadır.

10 Aralık 1984 tarihinde kurulmuş, Sözleşmenin 26 Ocak 1987 yılında yürürlüğe girmesini takiben 1 Ocak 1988 yılında çalışmaya başlamıştır. Komite, insan hakları alanında yüksek ahlakî yetenek ve yetkileriyle tanınmış, kişisel kapasiteleriyle hizmet edecek on kişiden oluşmaktadır

Irk Ayrımcılığının Kaldırılması Komitesi, 1966 tarihli Uluslararası Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına Dair Sözleşme’nin uygulanmasını izlemek üzere, kurulmuştur. Anlaşma ile belirlenmiş yükümlülüklerle ilgili devlet şikâyetlerini izlemek ve incelemek üzere BM tarafından oluşturulan ilk Komitedir.

Rapor usulü, Devletlerarası Şikâyet Usulü, Bireysel Başvuru Usulü ve Soruşturma Usulüdür.

İşkenceye Karşı Sözleşme ve Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Kaldırılması Sözleşmesi Seçimlik Protokolü ile öngörülmüş bir usuldür. Soruşturma usulünün uygulanabilmesi için, Protokole taraf olacak bir devletin, ilgili Komitenin, soruşturma yetkisini tanıması gerekir.

BM Genel Kurulunun insan hakları ile ilgili önemli yetkileri bulunmaktadır. BM Anlaşmasının, Genel Kurul’un görev ve yetkilerini düzenleyen 13. maddesinde Genel Kurula, uluslararası iş birliğini geliştirmek ve uluslararası hukuku kodlaştırmak sorumluluğunun yanında, “ırk, cins, dil ve din ayrımı gözetmeksizin herkesin insan haklarından ve temel hürriyetlerden yararlanmasını sağlamak” için çalışmalar yapılmasını temin etmek ve tavsiyelerde bulunmak görevi de verilmiştir.

BM Genel Kurulu tarafından 15 Mart 2006 tarih ve 60/251 sayıl kararıyla, 1946 yılında kurulan İnsan Hakları Komisyonu’nun yerini almak üzere kurulmuş olan İnsan Hakları Konseyi, genel olarak izlenecek politikalar için yol gösterir, insan hakları sorunlarını inceler, yeni uluslararası normlar geliştirir ve dünya genelinde insan haklarının uygulanışını gözlemler. Birleşmiş Milletler Teşkilatı›nın insan hakları politikasının belirleyicisi olan Konsey dünya üzerindeki her uygun gördüğü yerde insan hakları sorununu gündeme getirmek ve devletlerden, STK’lar ve diğer kaynaklardan gelen bilgileri incelemekle yetkilidir.

İyi ahlâklı ve dürüst kişilik sahibi, insan hakları konusunda uzman ve küresel toplumda farklı kültürleri anlayabilen kişilerden seçilirler. 

Uluslararası Adalet Divanı, Güvenlik Konseyi, BM Genel Kurulu, Ekonomik ve Sosyal Konsey, İnsan Hakları Konseyi, İnsan Hakları Yüksek Komiserliği ve Mülteciler Yüksek Komiserliğidir.

1235 Usulü, 1503 usulü ve Özel usullerdir.

Ekonomik ve Sosyal Konseyin 27 Mayıs 1970 tarih ve 1503 sayılı (XLVIII) kararı ile “insan hakları ve temel özgürlüklerinin ihlallerine ilişkin bildirimler ile ilgilenmeye dair usuller belirlenmiştir. 1503 Usulü” olarak bilinen bu usulde, kişilerin tek tek haklarının ihlal edilip edilmediği ve dolayısıyla mağduriyetlerinin kişisel olarak nasıl giderileceği üzerinde durulmamakta, şikâyetin olduğu ülkedeki genel durum üzerinde karara varılmak suretiyle bu hedefe dolaylı yoldan ulaşılmaktadır.

Acil eylem formülü sayesinde ilgili kişi ya da birim harekete geçirilerek, ilgilinin haklarının güvence altına alınması için muhatap hükümet nezdinde girişimlerde bulunulması sağlanabilir.

Uluslararası Çalışma Örgütü (UÇÖ=International Labour Organization) 1919’da Versailles Barış Anlaşması’nın XIII. Bölümü uyarınca kurulmuş ve 1946 yılında BM’nin uzmanlık kuruluşu olmuştur. Sosyal adalet ilkeleri, evrensel insan ve çalışma haklarının korunması temelinde kurulmuştur. UÇÖ diğer kuruluşlardan farklı olarak üç farklı grubun temsilcilerinin çalışmalarını içermektedir: Organları arasında hükümet temsilcilerinin yanı sıra işçi ve işveren temsilcileri de yer almaktadır. UÇÖ’nün ana organı Uluslararası Çalışma Konferansı’dır.

UÇÖ Senedinde, üç farklı şikâyet bildirim mekanizmasına imkân tanınmaktadır:Şikâyetler herhangi bir UÇÖ üyesi ülke veya UÇÖ Yönetim Kurulu tarafından yapılabilir. Yürütme Organı şikâyeti kendi inisiyatifi ile yapabileceği gibi Uluslararası Çalışma Konferansı delegelerinden aldığı bir duyum üzerine de yapabilir. Yönetim Kurulu yazılı yapılan şikâyetler üzerine konuyu araştırması için bir Araştırma Komisyonu oluşturur. Araştırmasını tamamlayan Komisyon daha sonra konu hakkındaki görüş ve çözüm önerilerini taraflara bildirir. Söz konusu hükümetler önerileri yaklaşık üç ay içinde bu önerileri kabul edip etmediklerini ve eğer etmiyorlarsa konuyu çözüm için Uluslararası Adalet Divanına götürmek isteyip istemediğini bildirmek zorundadır. 

Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde soykırım, insanlık aleyhine işlenen suçlar, savaş suçları ve saldırı suçlarını işleyen kişilerin yargılanıp cezalandırılmaktadır.

UÇM Statüsü’nün 34’üncü maddesinde de belirtildiği üzere mahkeme; başkanlık, ön dava dairesi, dava dairesi, istinaf dairesinden oluşan yargılama bölümü, savcılık makamı ve sekretaryadan oluşmaktadır.

Bir fiilden ötürü iki kere yargılama yapılmaz.

Tamamlayıcılık İlkesi: birincil yargılama yetkisi ilgili devletin Ceza Mahkemelerine aittir.