İnsan Haklarının Bölgesel Düzeyde Korunması

Sözleşme, Mahkemeye başvurabilme açısından iki mekanizma öngörmüştür. Bunlardan biri “bireysel başvuru” diğeri de “devlet başvurusu”dur.

r. İHAM’de Sözleşmeye taraf ülke sayısı kadar hâkim görev yapar ve hâlen Mahkemede 47 hâkim vardır.Hâkimler, taraf devletler tarafından sunulan üç kişilik liste
üzerinden Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi tarafından seçilir. 9 yıllık bir süre için seçilen hâkimler yalnızca bir dönem görev yapabilirler. Mahkemedeki idari birimler ise şunlardır: Mahkeme Genel Kurulu, bölümler ve filtraj bölümü. Mahkeme bünyesinde idari bir yapılanma olarak beş bölüm oluşturulmuştur. Mahkeme İçtüzüğüne göre her bir hâkim, beş bölümden bir tanesinde görev yapmaktadır. Mahkemedeki yargısal formasyonlar ise şu şekilde sıralanabilir: Daireler, komiteler, tek hâkim, Büyük Daire.Her bir bölüm içinde daireler oluşturulmuştur. Bölüm başkanı, bütün davalarda, başvurunun yöneltildiği ülke hâkimi ise seçildiği ülkeye karşı açılan her davada yer alır. 

Anonim nitelikteki, uluslararası bir yargı merciine aynı konuda yapılmış, hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olan ya da açıkça temelden yoksun başvurularla, sözleşme hükümleriyle bağdaşır olmayan başvurular, işin esasına girilmeksizin, incelenemezlik kararı verilerek reddedilir. Açıkça temelden, esastan yoksun, dayanaksız başvurular da kabul edilemez. Örneğin, delil yokluğu ya da delil yetersizliği bulunan veya Sözleşmeye aykırılığı dile getirilen işlem ve eylemlerin Sözleşme ile bağdaşmaması nedeniyle kabul edilebilir bulunmayan başvurular temelden yoksundur. Aynı şekilde, sözleşme ihlaline ilişkin işlem ve eylemlere ilişkin bilgi ve belgelerin yokluğunun da belirtilmesi gerekir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurmak ve Avrupa Toplulukları Adalet Divanı

Avrupa Kömür Çelik Topluluğu Anlaşması’nın 7 ve 31. maddelerine göre, ilgili Antlaşmanın yorumlanması ve uygulanmasını sağlamak üzere 25 Eylül 1952’de Avrupa Kömür Çelik Topluluğu (The European Cool and Steel Community)’nun bir organı olacak şekilde kurulmuştur. 25 Mart 1957 Roma Antlaşması ile her üç Avrupa topluluğunun (Avrupa Ekonomik Topluluğu, Avrupa Kömür Çelik Topluluğu ve Avrupa Atom Enerjisi Topluluğu) da ortak yargı organı olarak kabul edilmiştir. 7 Ekim 1958’de göreve başlayan Avrupa Toplulukları Adalet Divanı (ATAD) topluluk hukuku olarak bilinen Avrupa Birliği hukukunun bir başka anlatımla gerek kurucu antlaşmalar, gerekse topluluk organları tarafından ihdas edilen ikincil Topluluk hukukunun her bir üye devlette aynı şekilde uygulanmasını ve yorumlanmasını sağlama görevini üstlenmiştir

Sözleşme’nin görevi özgürlüğü ellerinden alınmış kimselere yapılan muameleleri incelemektir. Bu amaçla Avrupa İşkencenin ve İnsanlık dışı Veya Onur Kırıcı Ceza Veya Muamelenin Önlenmesi Komitesi istediği yeri ziyaret etme ve orada araştırma yapma hakkına sahiptir.

Şartın denetim organı olan Bakanlar Komitesidir. Komite, Avrupa Konseyi üyesi devletlerin her birinden gelen bir temsilciden (Dış İşleri Bakanı ya da Dış İşleri Bakanının hazır olmasının mümkün olmaması durumunda bu kişi yerine hareket etmek üzere alternatif bir temsilci) oluşmaktadır. Bakanlar komitesi, hem ulusal raporları hem de kolektif şikâyeti esas alan denetim sürecinin son aşamasında müdahale etmektedir.

Bakanlar Komitesi’nin kararında öngörülen İnsan Hakları Komiseri’nin görevleri şunlardır:
İnsan haklarının etkili bir şekilde gözlenmesi ve AK insan hakları standartlarının yerine getirilmesinde üye devletlere yardım sağlamak; AK üye devletlerinde insan hakları eğitimi ve farkındalığını desteklemek; insan haklarına ilişkin hukuk ve uygulamaya ilişkin olası eksiklikleri tespit etmek; ulusal ombudsmanlıkların ve diğer insan hakları yapılarının etkinliklerinin kolaylaştırılması ve bütün bölgede insan haklarının korunmasına ilişkin danışma ve bilgi sağlamak.

Avrupa İşkenceyi Önleme Sözleşmesi Denetim Sistemi, Avrupa Sosyal Şartının Denetim Sistemi, Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserliği ve Avrupa Güvenlik ve Iş birliği Teşkilatı

Avrupa Güvenlik ve Iş birliği Teşkilatı (AGİT), 1973 yılında Helsinki’de başlayan ve 1 Ocak 1995 tarihine kadar Avrupa Güvenlik ve Iş birliği Konferansı (AGİK) olarak anılan sürecin teşkilat hâline dönüşmesidir. AGİK süreci, 1973 yılında, Arnavutluk dışında 33 Avrupa Devleti ile ABD ve Kanada’nın Hükümet ya da Devlet Başkanlarının katıldığı 35 Devletin Helsinki’de biraraya gelmesi ile başlamış, 1 Ağustos 1975 yılında Helsinki’de Avrupa Güvenlik ve Iş birliği Konferansı (AGİK) sonuç Belgesinin imzalanması ile sona ermiştir.

“İnsani boyut” (human dimension) terimi, AGİT’e katılan Devletlerin, insan haklarına ve temel özgürlüklerine olan saygının sağlanması, hukuk devletine uyulması, demokrasi ilkelerinin geliştirilmesi ve bunlarla ilgili olarak demokratik kurumların güçlendirilmesi ve korunması, AGİT alanı boyunca hoşgörünün geliştirilmesiyle ilgili yükümlülüklerine işaret etmektedir.

Diplomatik yollarla işletilen Viyana Mekanizması çeşitli aşamalardan oluşmaktadır:
İlk aşamada, katılan devletlerin AGİT’in insani boyutuna ilişkin bilgi alışverişinde bulunmaları söz konusudur. İkinci aşamada ikili görüşmeler (toplantılar) yapılmaktadır. Üçüncü aşamada, katılan devletlerden biri, ikili toplantılarda ortaya atılanlar da dahil olmak üzere, AGİT insani boyut dairesinde ortaya çıkan durum ve olayları diplomatik kanaldan diğer katılan devletlerin dikkatine sunabilir.

Moskova Mekanizması, 1991 tarihli Moskova İnsani Boyut Konferansı sonunda kabul edilen Moskova Belgesi ile kabul edilmiştir. Moskova Mekanizması, belirli herhangi bir veya AGİT’in insani boyutuyla ilgili bir sorunun karara bağlanmasında katılımcı devletlere yardımcı olmak için, uzmanlar misyonunun gönderilmesi alternatifini sağlamaktadır.

İnsan haklarının Amerika kıtasında korunması iki temel antlaşmaya dayanmaktadır: Bunlardan birisi Amerikan Devletler Teşkilatı Kurucu Antlaşması, diğeri de Amerikan Devletleri İnsan Hakları Sözleşmesi’dir.

Amerikalılararası İnsan Hakları Komisyonu, ADT’nin özerk bir organıdır ve görevlerini ona uygun olarak yerine getirir. Daha yeni bir gelişme olmakla birlikte, Komisyona, Amerikan İnsan Hakları Sözleşmesi ile kimi yetkiler verilmiştir. Komisyon, ayrıca Amerikalılar arasında, insan haklarıyla ilgili kamu vicdanını uyandırmakta, konferanslar ve seminerler organize etmekte, toplantılar düzenlemekte, insan haklarıyla ilgili bilgilerin yayılmasını sağlamakta, devletlere insan haklarıyla ilgili sorumlulukları üzerine tavsiyelerde bulunmakta, insan hakları ihlallerinin araştırılması ve gerekli ihtiyati tedbirlerin alınması amacıyla devletlerden istemlerde bulunmaktadır. 

Mahkeme, üstün ahlâki niteliklere sahip ve insan hakları alanında yetkinliği ile tanınmış hukukçular arasından kişisel kapasiteleriyle seçilen ve yüksek yargı işlevlerini vatandaşı oldukları ya da onları aday gösteren devlet hukukuna uygun bir şekilde yerine getirebilmeleri için gerekli nitelikleri taşıyan yedi hâkimden oluşmaktadır.

ADT içinde insan haklarının korunması amacıyla işleyen üç mekanizma bulunmaktadır. Devleti olmayan tarafların residual Powers (artık güçler) yoluyla sadakatlarının izlenmesi; sözleşmeye taraftar devletlerin Sözleşmeye olan sadakatlarının izlenmesi; zorunlu yargı yetkisini kabul eden devletlerce getirilen davalar yoluyla Mahkemenin yapmış olduğu inceleme. Netice olarak, farklı devletler farklı uygulama mekanizmalarına konu olmaktadır.

Afrika sistemi, en genç ve bu yüzden de bazı yönlerden, Avrupa ve Amerika sistemlerine oranla daha az gelişmiş insan hakları alanında bölgesel bir koruma sistemidir. Afrika Birliği Teşkilatı (ABT) Afrika’da hızlı ve yaygın sömürgesizleştirmenin yaşandığı yıllarda, 25 Mayıs 1963’te otuz iki bağımsız Afrika Devleti’nin katılımıyla, Addis Ababa’da toplanan konferansta, Afrika Birliği Şartı imzalanarak oluşturulmuştur. Teşkilatın amacı, üyeleri arasında iş birliğini, birlik ve dayanışmayı geliştirmek, yeni bağımsızlığını kazanan devletlerle Afrikalılararası ilişkileri kolaylaştırmak ve Afrikalılar için gerekli politikaların oluşturulmasında bir forum vazifesi görmektir. ABT Şartı, ayrıca, Afrika halkının meşru
isteklerinin karşılanması için eşitliğin, özgürlüğün, adaletin, saygınlığın esas amaçları arasında olduğunu öngörmektedir.

Afrika İnsan ve Halkları Komisyonunun görevleri şunlardır:
a. Afrika’da insan ve halkların haklarına ilişkin belge toplamak, çalışmalar ve araştırmalar yapmak Afrika’da insan ve halkların hakları ile ilgili ulusal ve yerel kuruluşları desteklemek, teşvik etmek, seminer, sempozyum ve konferanslar düzenlemek, bilgiyi yaygınlaştırmak ve gereken durumlarda hükümetlere görüşlerini sunmak ve tavsiyelerde bulunmak,
b. Afrika hükümetlerinin mevzuatlarına dayanak oluşturabilecek, insan ve halkların hakları ve temel özgürlükleriyle ilgili hukuksal sorunların çözümünü amaçlayan ilke ve kuralları şekillendirmek ve düzenlemek,
c. İnsan ve halkların haklarının korunması ve geliştirilmesiyle ilgili diğer Afrikalı ve uluslararası kuruluşlarla iş birliği yapmak,
d. Bir taraf devletin, ABT’nın bir organının ya da ABT tarafından tanınan bir Afrika teşkilatının istemi üzerine, Şartın hükümlerini yorumlamak,

Diğer pek çok insan hakları sistemi gibi, Afrika sistemi de, Devletlerin sadakatlarının raporlarla izlenmesi sistemine dayanmaktadır. Afrika Komisyonuna Devletlerarası başvurular ve bireysel başvurular yapılabilmektedir. Buna göre; Raporlar, Devlet Başvuruları ve Kişisel Başvurular usullerdendir.