Acil Durum ve Afet Farkındalığının Temelleri

Tehlike: Sağlık üzerinde etkilere, maddi hasara, sosyal ve ekonomik bozulmaya veya çevresel hasara neden olabilecek bir olgu, madde, insan faaliyeti veya durumdur.

Afet ve acil durum kavramlarının açıklanmasında üzerinde durulması gereken bir diğer önemli kavram ise risk kavramı olarak karşımıza çıkmaktadır. Kadıoğlu’na (2008) göre risk, tehlikenin, bir bölgedeki insanlar ve onların etkinlikleri, yapılar ve kültürel varlıklar üzerindeki tahmini kötü etkisi olarak tanımlanabilir. AFAD’a (2013) göre ise risk, potansiyel kayıplarını yani tehlike ihtimaline göre belli bir alanda meydana gelen kayıpların ölçüsünü veya doğabilecek olumsuz sonuçların toplamını ifade etmektedir (AFAD, 2013).

İnsan refahına ciddi zarar veren, ölümlere ve yaralanmalara neden olan veya bunları tehdit eden; mülke veya çevreye ciddi zarar veren veya toplumda bozulmaya neden olan ve/veya ulusal veya uluslararası güvenliğe ciddi zarar verebilecek bir olay veya durum acil durumdur. Tüm acil durumlar afet değildir. Sadece müdahale kapasitesini zorlayanlar afet oluşturabilir ve bu da esas olarak bu tür olaylar sırasında toplumun ihtiyaçlarına cevap vermeye hazırlıklı olunmasına bağlıdır.

Her ikisi de;

• beklenmedik olaylar olarak çok az uyarı ile veya hiç uyarı olmadan başlar.
• olumsuz etkiler yaratır.
• acil müdahale gerektirir.
• mevcut personeli olabilir ve başlangıçta hizmetlerine yönelik talepler karşısında bunalan kaynaklar.
• benzer hedefleri vardır; hayat kurtarmak, mülkü korumak, etkiyi hafifletmek ve iyileşmeyi hızlandırmak

Her ikisi için

• Farklı müdahale yöntemleri mevcuttur.
• Mevcut kaynaklar farklıdır.
• Farklı etkiler vardır.

Afet teriminin kökeni Latince uzak anlamına gelen dis ve yıldız anlamına gelen astro kelimelerine dayanmaktadır. Bu bakımdan astroloji kaynaklı yıkıcı olay olarak tanımlanır ve genellikle doğa olayları ve doğaüstü olaylar ile ilişkilendirilir. Afetler, bir tehlike riski gerçekleştiğinde meydana gelir. Ancak bir olayın afet olarak kabul edilebilmesi için, gerçekleşen tehlikenin bir toplumun müdahale kapasitesini aşması gerekir.

Felaket: Felaket, bir toplumun normal işleyişini bozan, yaygın yıkım ve kayıplara neden olan ani bir olayı ifade eder.

Felaketlerin yıkıcı etkisi tanımlayıcı unsurlarına bağlıdır. Çok yönlü olan bu tanımlayıcı unsurlar aşağıdaki gibi sıralanabilir:

1. Felaketler tipik olarak ani ve beklenmediktir, toplumlara hazırlık için sınırlı zaman bırakır. Yerel müdahale yöntemleri ile baş edilmesi çok zor olduğundan, olayın aniliği felaketin yıkıcı etkisini artırır.
2. Olayın ölçeği genellikle çok büyüktür, geniş bir coğrafi alanı ve nüfusun önemli bir bölümünü etkiler.
3. Felaketlerin sonuçları çok fazla can kaybı, yaralanmalar, altyapı hasarı ve ekonomik zorlukları kapsayacak şekilde ağırdır.

Doğa Kaynaklı Afetler: Doğal afetler başta insan olmak üzere canlı veya cansız her türlü varlık üzerinde fiziksel, ekonomik, sosyal ve psikolojik kayıplar meydana getiren normal insan yaşamı ve insan aktivitelerini tamamen durduran veyahut kesintiye uğratan, insanları olumsuz etkileyen doğa kaynaklı olaylar olarak tanımlanmaktadır (Gündüz, 2009). Doğal afetler ise kendi içerisinde ani ve yavaş gelişen doğal afetler olmak üzere iki gruba ayrılarak incelenebilir. Deprem, sel, çığ, volkan patlaması, yangınlar ve toprak kayması gibi afetler ani gelişen afetlere örnek olarak verilebilirken kuraklık, kıtlık ve erozyon gibi afetler yavaş gelişen afetlere örnek olarak verilebilir.

İnsan Kaynaklı Afetler: İnsanlardan kaynaklanan afetler ise neden sonuç ilişkisi açısından doğal olaylarla herhangi bir bağlantısı bulunmayan ve insanlara bağlı olarak gelişen olaylardır. Özellikle sanayi ve teknolojide yaşanan son derece hızlı gelişmeler neticesinde hayatı kolaylaştırıcı yenilikler ortaya çıksa da diğer yandan insan yaşamını olumsuz etkileyen yeni riskler ortaya çıkarak insan kaynaklı afetlerin görülme ve oluşma sıklığını artırmaktadır (Yavuz ve Laçiner, 2012). İnsan kaynaklı afetler de doğal afetler gibi ani oluşan tek sebepli afetler ve yavaş oluşan çok sebepli afetler olmak üzere iki iki grup altında toplanabilir. Yangın, patlama, deniz kazaları ve çarpışmalar ani oluşan tek sebepli insan kaynaklı afetlere örnek olarak verilebilirken, çevre kirliliği savaş ve salgınlar yavaş ve birden çok sebebi olan insan kaynaklı afetlere örnek olarak verilebilir.

Farkındalık, bir şeyin var olduğuna dair bilgi ya da enformasyon veya deneyime dayalı olarak bir durum veya konunun anlaşılması olarak tanımlanabilir.

Johari Penceresi: Farkındalığın doğasını anlamak için en sık kullanılan yaklaşım olan Johari Pencerisi yaklaşımında birey-çevre etkileşimi üzerinde durularak birey hakkında kendisinin ve başkalarının bilgi sahibi olup olmama durumuna göre farkındalık açıklanmaya çalışılır.

Johari Penceresi iki farklı açı sunar:

1. Kendiniz hakkında bildikleriniz ve bilmedikleriniz
2. Başka insanların sizinle ilgili bildikleri ve bilmedikleri

Açık alanın geniş olan bireylerin bazı önemli özellikleri aşağıdaki gibi sıralanabilir:

- İletişim becerilerinin güçlü ve grup çalışmasına yatkın

- Öz güveni yüksek ve duygusal açıdan dayanıklı

- Empati kurabilen, başkalarının düşüncelerine değer veren

- Paylaşımcı ve açık fikirli

- Doğal ve rahat bireyler

- Öz farkındalığı ve öz güveni yüksek

Kör Alan: Birey hakkında diğer insanların bilmesine rağmen bireyin kendisinin bilmediği özellikleri kapsayan alandır. Bu alan, yer alan özelliklerin varlığı yokluğu kadar düzeylerine ilişkin bilgileri de kapsamaktadır. Farklı bir ifade ile herhangi bir beceri veya tutumumuzun düzeyini olduğundan daha düşük veya yüksek gördüğümüz durumlar/özellikler bu alanda yer alır.

Kör alanın geniş olması aşağıdaki birtakım özellikler ile ilişkilendirilmektedir:

- Ben merkezci, empati yeteneği zayıf ve duygusal yeterlilikleri düşük

- Şüpheci, otoriter (yöneticiler) ve hiyerarşiye çabuk uyum sağlayan

- İletişim becerileri düşük, tek yönlü ve başkalarının düşüncelerini önemsemeyen

- Eleştirilere kapalı ve kendini savunmacı

- Kıskançlık ve korkuları olduğundan kaygı düzeyi yüksek

- Öz farkındalığı ve özgüveni düşük

Özel Alan: Bireyin diğer insanların bilmesini istemediği ve bilinçli olarak diğerlerinden sakladığı veya saklamak istediği özellikler özel alanda yer alır. Farklı bir ifade ile bireyin bilip de diğerlerinin bilmediği özelliklere ait bilgileri ifade eder. Bu alanda herhangi bir duruma ilişkin tutumlarımız, yaklaşımlarımız, motivasyon kaynaklarımız, niyetlerimiz, beklentilerimiz, diğerlerinin bilmemesine rağmen bilmesi gerektiğini düşündüğümüz özelliklerimiz bu alanda yer alır. Kör alandan farklı olarak buradaki bilgi saklama bilinçli olup, bireyin gerçek tutumları ile eylemleri arasında bir farklılaşma söz konusudur.

Özel alanı geniş olan bireylerin bazı özellikleri aşağıdaki gibi sıralanabilir:

- Risk almaktan çekinen, sağlamcı

- Belirsizliği tolere edemeyen ve problemlerden kaçan görmezden gelen

- Kendine odaklanmış, içe dönük, iletişim kurması zor

- Paylaşıma kapalı, kendini kamufle eden

- Eleştirilerek açık fakat yerine getirmeyen

- Öz farkındalığı yüksek, özgüveni düşük

Kapalı Alan: Bu alanda yer alan hakkında ne bireyin ne de diğer insanların bilmediği özelliklere ilişkin bilgileri kapsar. Henüz keşfedilmemiş ancak ilerleyen bir zamanda, farklı yöntem ve süreçlerle ortaya çıkma kapasitesi olan bilinç dışı inançlar ve duygular bu alan yer alır.

Kapalı alan tecrübe ile yakından ilişkili olup kapalı alanı geniş olan bireylerin belli başlı özellikleri aşağıdaki gibi sıralanabilir:

- Diğerleri tarafından anlaşılması zor

- Davranışları ve eylemleri kestirilemeyen

- Mesafeli bir iletişim tarzını benimseyen

- Çatışmadan kaçınan

- Öz farkındalığı düşük