Afet Farkındalığı için Proje Yazımı

Türk Dil Kurumu’na göre proje “Farklı alanlarda önceden plan ve programa alın­mış, maliyeti hesaplanmış, kurum ve kuruluşların yönetim organları tarafından onaylanmış, kısa ve uzun vadeye bağlanarak özel kurum veya devlet adına gerçekleştirilmesi kabul edilmiş bilimsel ça­lışma tasarısı” olarak tanımlanmaktadır. Bir bilim­sel çalışma tasarısı olan proje, tamamlanmış olanı değil; kurgulananı ya da kurgulamayı ifade etmek­tedir.

Projelerin özellikleri aşağıdaki gibidir:

• Bir fikrin projeye dönüşmesi biraz zaman alabilir.
• Projelerin açık, tanımlanmış ve spesifik hedefleri vardır.
• Tek bir etkinlik proje olarak değerlendirilemez.
• Proje konusu özgün, daha önce uygulanmamış veya tekrarlanmayan niteliktedir.
• Projelerin zaman çizelgeleri vardır. Bu kapsamda başlangıç ve bitiş tarihleri de bellidir.
• Projelerin bir bütçesi vardır.
• Bir proje, belirli bir ürünü üretmek için zaman ve finansal kaynakları kullanabilir.
• Projeler, birbirini tamamlayan, paralel faaliyetlerden oluşan bir süreçtir.
• Projeleri planlamak, yürütmek, kontrol etmek ve tamamlamak gerekir.
• Proje, birbirini izleyen aşamalarda farklı alanlardan farklı niteliklere sahip kişi ve kuruluşların ortak çabalarını gerektiren karmaşık bir süreçtir.
• Bir projeyi tamamlamak aylar hatta yıllar alabilir. Dolayısıyla proje süreci uzun soluklu bir çalışma gerektirir.
• Proje sonunda ortaya çıkan ürün/hizmet/ çıktı genellikle özgün ve benzersizdir.
• Proje ürünü daha önce yapılmış olanlardan en az bir açıdan farklılık gösterir. Örneğin; bu ürün, bir bina veya yazılım ürünü, yeni bir yönetmelik, bir program tasarısı veya bir dizi kural vb. olabilir.

Türk Dil Kurumu’nda fon, belirli bir iş için gerektikçe harcanmak üzere ayrılıp işletilen para, kaynak olarak tanımlanmıştır. Kamu kurumları, uluslararası birlikler ve organizasyonların projeye dayalı olarak KOBİ’lere sağladıkları karşılıksız fonlar ise hibe olarak ifade edilmektedir.

Hibe sözleşmesi proje teklifinin hangi şartlar altında nasıl gerçekleşeceğine ve uygulama sürecine dair kuralları belirleyen resmî belgedir. Bu belge, proje başvurusu yapan ile hibe verecek olan kurum/kuruluş arasında imzalanmaktadır.

Ön değerlendirme aşamasında projede yer alan kurum ve kuruluşların stratejik planları ve vizyonları araştırılmalı, sorunlara çözüm olarak ifade edilen alternatiflere müdahale edilebilecek olan alanlar belirlenmeli, değerlendirme bu kaynaklar doğrultusunda gerçekleştirilmelidir. Ön değerlendirme en önemli ve en kritik aşama olarak nitelendirilebilir. Çünkü bu aşamada proje artık fikir olmaktan çıkıp net bir kararla projenin gerçekleşme durumu belirlenir.

Proje döngüsünün altı aşaması vardır. Bunlar;

1. Proje fikrinin belirlenmesi,
2. Projenin formülasyonu
3. Ön değerlendirme
4. Projen finansmanı
5. Projenin uygulanması
6. İzleme ve değerlendirme

Proje takviminin belirlenmesinin ardından, projenin bütçesi gerçekçi bir tahmin ile belirlenir. Bütçede yer alan makine-teçhizat, sarf malzemeleri, taşınmazlar, yazılımlar, personel ücretleri, hizmet alımları, burslar, seyahatler vb. ana kalemler bazında detaylı bir çalışma yapılarak, projenin toplam bütçesi hesaplanabilir.

Bilimsel yöntem; bir sorunun sezilmesi ile başlayan, bu sorunun tanınması, çözümle ilgili varsayımlar ileri sürülmesi ve bu varsayımlardan yola çıkılarak çözüm denemelerine geçilmesi ve değerlendirilmeler yapılması gibi aşamalardan oluşan araştırma ve inceleme yöntemi olarak tanımlanmaktadır.

Bir soruna çözüm üretmek, mevcut durumu iyileştirmek gibi belirli amaçlarla tasarlanan bir araştırma projesinin iyi yapılandırılmış proje başlığından başlayarak özgün değer, yöntem, yaygın etki gibi belirli özelliklere sahip olması gerekmektedir. Kurulan proje ekibi, projenin paydaşları, araştırma ya da uygulama mekânı gibi bazı imkanlar da proje yazım sürecinde önemli olmaktadır.

Hazırlanan özetlerde dikkat edilmesi gereken bazı noktalar şunlardır:

• Özet ve anahtar kelimeler projenin konunun önemini ve amacı yansıtmalıdır.
• Özet ve anahtar kelimelerin projenin özgün değerini de belirtmesi önem teşkil etmektedir.
• Projenin yöntemini, yönetimi ve yaygın etkisini kapsamalıdır.
• Beklenen sonuç ve etkileri ifade etmelidir.
• Proje özetleri başvurusu yapılan proje programında belirtilen kelime sayısı sınırına uyularak hazırlanmalı ve bir sayfayı geçmemelidir.
• Konuyu bütünüyle kapsamalıdır.

Aşağıda bir proje önerisinde sunulacak içerik ile ilgili olarak dikkat edilecek noktalara yer verilmiştir.

• İçerik amaçla ilişkilendirilerek açıklanmalıdır.
• Proje kapsamında güncel alanyazına yer verilmelidir ve alanyazın özetlenmelidir.
• Alanyazın araştırması yapılırken etki değeri yüksek dergilerden, raporlardan, kalkınma planları gibi planlardan ve önemli kitaplardan faydalanılabilir.
• Proje konusunun bilim ve teknolojideki yeri içerikte ortaya konulmalıdır.
• Görsel materyallerden faydalanılması içeriği güçlendirebilir.
• Proje kapsamında uzun ve gereksiz bilgilere yer verilmemelidir.
• Bazı proje kategorilerinde proje yazımında yararlanılan başka projelerden de bahsedilebilir.
• Konu hakkında yapılacak çalışmanın katkısı son bölümde açıklanabilir.

Proje yazım sürecinin önemli aşamalarından biri de iş paketlerinin hangi sürede gerçekleştirileceğini gösteren iş-zaman çizelgesinin/çalışma takviminin hazırlanmasıdır. Bir projenin tüm faaliyetlerini içerecek şekilde proje fikrinin oluşumun hemen ardından raporlanmasına kadar iş-zaman çizelgesinin planlanması, belirlenen hedeflere zamanında ulaşılması açısından önemlidir.

Bir proje önerisinde belirtilecek özgün değer bölümünde mevcut bilim ve teknolojideki eksiklikler ve/veya sorunlar ortaya konulmaktadır. Alanyazındaki hangi soruna çözüm getirildiği ya da çözümün özgünlüğü de belirtilebilir Projenin diğer projelerden farklı olan noktaları, kurum/kuruluşun bu projeyi neden desteklemesi gerektiği gibi boyutlara açıklık getirilmelidir. Proje öneri/başvuru formunda özgün değer bölümünü maddeler hâlinde yazmak iyi bir fikir olabilir. Proje öneri formlarında birbirinden bağımsız olarak başlıklandırılan özgün değer ve yöntem bölümleri, bu şekilde bağımsız iki bölüm gibi görünse de özgün değer bölümü, yöntem ile desteklenmeli ve yapılabilir olmalıdır.

Yaygın etki olarak da adlandırılan yaygınlaştırma çalışmaları için şu noktalara dikkat etmek ve proje öneri/başvuru formunda açıklamalar yapmak gerekmektedir. Projenin;

• Evrensel veya yerel boyutları,
• Uluslararası alanda ülkeye katkısı,
• Ulusal boyutta da ülkenin araştırma gücüne, bilim insanı yetiştirilmesine katkısı,
• Ekonomiye, kültüre, bilimsel ve akademik birikime katkısı gibi etkileri,
• Sorunlara çözüm üretme potansiyeli ve sosyal boyutları,
• Sonuçlardan kimlerin ne şekilde yararlanabileceği,
• Yeni proje üretme potansiyeli kısa ve net bir şekilde ifade edilmelidir.

1965 yılından 2024 yılına kadar Araştırma Destek Programları Başkanlığı (ARDEB) bünyesinde sonuçlanmış olan 21.824 adet projenin sonuç raporunun tam metinleri, TÜBİTAK Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi (ULAKBİM) koordinasyonunda açık bilim politikası kapsamında kurulmuş olan “TÜBİTAK Destekli Projeler Veri Tabanı”nda yayımlanmaktadır. İlerleyen yıllarda sonuçlanacak olan projeler de söz konusu veri tabanına eklenerek güncellenmektedir.

TÜBİTAK 1001 programı ile yeni bilgiler üretilmesi, bilimsel yorumların yapılması veya teknolojik problemlerin çözümlenmesi için bilimsel esaslara uygun olan projelerin desteklenmesi amaçlanmaktadır. Proje destek süresi en fazla 36 ay olan bu programda, 2023 yılı 2. dönem itibariyle proje destek üst limiti sınırlama olmaksızın 1.650.000 TL olarak belirtilmiştir.

1002-A Hızlı Destek Modülü, adından da anlaşılacağı üzere acil veya öngörülemeyen durumlarda ortaya çıkabilecek sorunların giderilmesine yönelik olarak hazırlanacak veya mevcut sürdürülmekte olan bir araştırma kapsamında gereksinim duyulan tamamlayıcı nitelikteki araştırma materyali ve veriye erişim vb. desteklerin talep edileceği proje önerilerini değerlendiren bir program olarak tanımlanabilir. Program kapsamında üniversitelerde, araştırma hastanelerinde ve araştırma enstitülerinde yürütülecek kısa süreli, küçük bütçeli araştırma ve geliştirme projelerine destek sağlamak amaçlanmaktadır. TÜBİTAK’ın diğer programlarına göre daha hızlı bir değerlendirme sürecine gerçekleştirilmektedir.

Genellikle üniversiteler tarafından yürütülebilen TÜBİTAK 2237-A ve 2237-B şeklinde programlar da bulunmaktadır. TÜBİTAK 2237-A proje programı ile hedef kitlenin bilime katkı sağlayacak çalışmalar hakkında bilgi edinmesi, alt yapı oluşturma, bilimsel gelişmelere katkı sağlama, eğitim etkinlikleri düzenleme, disiplinlerarası bilimsel çalışmalara alt yapı oluşturma gibi çok sayıda hedef belirtilmektedir. Bu proje programına Türkiye’de ikamet eden ve bir üniversite/eğitim ve araştırma hastanesi/araştırma enstitüsünde çalışan en az doktora eğitimini tamamlamış bir yürütücü başvuru yapabilmektedir.

Türkiye’de bulunan 26 kalkınma ajansı beşerî ve kurumsal kapasitenin geliştirilmesi, proje hazırlama ve uygulama kültürünün yaygınlaştırılması, bölgelerin küresel düzeyde rekabetçiliklerinin geliştirilmesi için gerekli yatırım ortamının oluşturulması ve yatırım planlamalarına gereksinim ve taleplerin en doğru şekilde yansıtılmasına yönelik yerel düzeyde faaliyetler yürütmektedir. Ajans yönetimleri tarafından, bölge planında ve yıllık çalışma programında belirtilen öncelikler doğrultusunda proje konularını içeren programlar oluşturulur. Başvuru konuları, başvuruyu yapabilecek kurum/kuruluşlara hangi durumlarda destek verileceği gibi konular belirlendikten sonra başvuru rehberi yayımlanarak, program kamuoyuna tanıtılır.

Ulusal projeleri kapsayan kalkınma ajansı projeleri, bölge plan ve programlarına uygun olarak, kalkınma ajanslarının bölgelerinde gerçekleştirdikleri çalıştaylar aracılığıyla ve bu plana göre birden çok projeyi kapsayan kalkınma programları hazırlıklarıyla düzenlenmektedir. Kalkınma ajansı projelerine başvurular çevrim içi bir platform olan KAYS (Kalkınma Ajansları Yönetim Sistemi) üzerinden alınmaktadır. Programlar kapsamında verilen destekler hibe niteliğindedir ve geri ödemesizdir.

Avrupa Birliği (AB) tarafından yürütülen bir hibe programı olan Erasmus+ programı kapsamında öğrenme hareketlilikleri, politika gelişimi, kurum ve kuruluşlar arasında iş birliklerini yansıtan projeler gerçekleştirilebilmektedir. AB’nin desteklediği eğitim, öğretim, gençlik ve spor hibe programlarından olan Erasmus+ değişim programları kültürel alışveriş, kültürel hareketlilik gibi birçok yönden katılımcılara yarar sağlayan projeler sunmaktadır. Avrupa’da ekonominin ve iş piyasalarının gereksinimleri doğrultusunda gerekli becerileri yansıtacak beşerî ve sosyal sermayenin gelişimine de katkı sağlamayı hedefleyen program ile eğitim, öğretim ve gençlik çalışmalarının modernizasyonu amaçlanmaktadır.