Afet Farkındalık Araştırmaları ve Uygulamaları

Afet; toplumun belli kesimleri ya da tüm ke­simi için ekonomik, fiziksel ve sosyal kayıplar ortaya çıkaran, normal hayatı ve bireylerin hayatla­rını durduran, kesintiye ve sekteye uğratan, karşıla­şan toplumun baş etme kapasitesinin yetersiz oldu­ğu doğa, teknoloji veya insan kaynaklı olaylardır.

Afet yönetimi; afetlerin önlenmesi ve zarar­larının minimize edilmesi, afet sonucunu ortaya çıkaran olaylara zamanında, hızlı ve etkili olarak müdahale edilmesi ve afetten etkilenen topluluk ve bireyler için daha güvenli ve yenilenmiş bir yaşam çevresi oluşturulabilmesi için yapılması gereken bir mücadele sürecidir. Afet yönetimi toplumun tüm olanakları, kurum ve kuruluşlarıyla, gerekli imkân ve kaynak­larının belirlenen stratejik hedefler ve öncelikler doğrultusunda kullanılmasını gerektiren, çok yön­lü, çok disiplinli ve çok aktörlü, dinamik ve karma­şık bir yönetim sürecidir.

Maruz bulu­nulan veya maruz bulunma ihtimali yüksek olan tehlike ve riskler hakkında toplumun bilinç ve far­kındalık düzeyini arttırmak amacıyla yapılan bil­gilendirme çalışmalarının tümü toplumda farkındalık yaratma çalışmalarıdır. Bu çalışmalarda, toplumun afetlerden ve acil durumlardan korunma davranışının gelişmesi ve yerleşmesi amaçlanır.

Türkiye’de afet farkındalık araştırmaları ve uygulamalarıyla ilgili faaliyet gösteren birçok ku­rum ve kuruluş bulunmaktadır. Bu kurumlar, afet risklerini azaltmak, toplumun afetlere karşı bilinç, hazırlık ve farkındalık düzeyini artırmak amacıyla çeşitli araştırmalar yapmakta ve uygulamalar ger­çekleştirmektedir. Bu kurum ve kuruluşların baş­lıca ve etki yaratan araştırmalar yapanları; Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), Millî Eğitim Bakanlığı (MEB), TÜBİTAK (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu), Türk Kızılayı, Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü, Üniversiteler ve AKUT (Arama Kurtarma Derneği), MAG (Ma­halle Afet Gönüllüleri) ve LODOS (Lojistik Destek ve Operasyonel Saha) gibi sivil toplum kuruluşlarıdır.

Afet Farkındalığı ve Afetlere Hazırlık Araştırması Projesi'nin temel amacı; Türkiye’de yaşayan bireylerin afetlere karşı bilinç düzeyini artırmak, hazırlıklı olma kapasitelerini geliştirmek ve afet risklerini azaltmaktır. Proje, okullar, kamu ku­rumları, iş yerleri ve toplumun genelini hedef alan çeşitli eğitim ve bilinçlendirme faaliyetlerini içermektedir. Projenin Amaçları ise; afet bilincini artırmak, hazırlıklı olmayı sağlamak, afet risklerini azaltmak ve toplumun dayanıklılığını artırmaktır.

Türkiye Afet Risk Azaltma Planı (TARAP), 2022 tarihinde yürürlüğe girmiş bir eylem planı­dır. Türkiye Afet Risk Azaltma Planı (TARAP), 2022-2030 yıllarını kapsayan ve AFAD koordi­nasyonunda hazırlanan ulusal bir plandır. Bu plan; kamu kurumları, yerel yönetimler, özel sektör, sivil toplum kuruluşları, üniversiteler ve bireyleri kap­sayarak, afet risklerini azaltmayı hedeflemektedir. TARAP’ın amacı; afetlerin fiziksel, sosyal, eko­nomik, çevresel ve psikolojik zararlarını önlemek veya etkilerini en aza indirmek; dayanıklı, güvenli, sürdürülebilir ve afete dirençli yaşam alanları oluş­turmaktır.

Millî Eğitim Bakanlığı, Türkiye’de afet bilincini artırmak ve afetlere karşı hazırlıklı bir toplum oluşturmak amacıyla çeşitli çalışmalar yürütmektedir. Bu çalışmalar; afet bilinci eğitim programları, afet tatbikatları, afet bilinci yayınları ve materyaller-enstrümanlar, okul binalarının güç­lendirilmesi, öğretmen, öğrenci ve velilere yönelik eğitimler olarak sıralanabilir.

MEB, UNICEF ile iş birliği yaparak “Afet Ön­cesinden Sonrasına Eğitim Projesi” kapsamında Afet ve Acil Durum Yönetimi Eylem Planı’nı ha­zırlamıştır. Bu plan, okul ve kurumlarda olası afet ve acil durumlar için önleyici ve sınırlayıcı tedbir­lerin alınmasını, süreçlerin hassasiyetle yönetil­mesini ve risklerin azaltılmasını hedeflemektedir. Planın ve bu eylem planı dâhilinde gerçekleştirilen projenin amacı;

• Olası bir afet ve acil durumlarda can ve mal kaybını en aza indirmek ve etkilerini azaltmak,
• Afet veya acil durumların olası etkilerini be­lirlemek ve buna göre önlemler almak,
• Afet veya acil durumlarda görev alacak ekip­lerin görev ve sorumluluklarını belirlemek,
• Afet veya acil durumlarda yapılacak iletişim ve koordinasyon çalışmalarını belirlemek,
• Afet veya acil durumlarda yapılacak kurtar­ma, arama, tahliye ve ilk yardım çalışmala­rını belirlemek,
• Afet veya acil durum sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmalarını belirlemektir.

Türkiye’de afet ve acil durum yönetimi, tespi­ti ve risk azaltma konularında eğitim, araştırma ve uygulama yapan birçok üniversite bulunmaktadır. Bu üniversitelerde, afet yönetimi ve acil durum­lar üzerine uzmanlaşmış uygulama merkezleri ve ilgili programlar mevcuttur. Kandilli Rasathane­si ve Deprem Araştırma Enstitüsü, Afet Yönetim Merkezleri, Afet Yönetimi Uygulama ve Araştırma Merkezleri, Deprem Araştırma ve Uygulama Mer­kezleri, Deprem ve Doğal Afetler Araştırma ve Uy­gulama Merkezleri, Afet ve Acil Durum Yönetimi Uygulama ve Araştırma Merkezleri gibi yapılardır.

Afet ve acil durumlar ile önemli çalışmalar, araştırmalar yapan ve eğitimler sunan bir diğer kurum ise Arama Kurtarma Derneğidir (AKUT). Deprem, sel gibi doğal afetlerde ve büyük kazalarda, tamamen gönüllü olarak, amatör bir çalışma ve profesyonel bir yaklaşım ile, başı dertte olan kişilere en kısa sürede ulaşmak, yardım için gereken uygun koşulları yaratmak, doğru arama ve kurtarma çalışması yaparak, kazazedelere temel ilkyardım desteğini sağladıktan sonra emniyetli ortam koşullarına nakillerini sağlamak amacıyla kurulmuş olan derneğin (AKUT, 2024a), liselere yönelik afet bilinçlendirme eğitimleri, Avrupa Kentsel Merkezle­rinde Afetler: Bir Kültür Uzmanlık Ağı projesi, Güvenli Bir Yaşam projesi, AKUT JUNIOR adlı afet bilinçlen­dirme eğitimi projesi, AKUT Doğada Yaşam projesi gibi afet ve acil durumlara yönelik eğitimleri içeren projeler ve araştırmalar gerçekleştirmektedir.

Temel felsefe olarak afetlere dayanıklı bir top­lum yaratmak amacıyla kurulan Ulusal Yer Bilimi ve Afet Direnci Araştırma Enstitüsü (NIED) kurumu, Japonya’da ve çevredeki denizlerdeki deniz tabanını kapsayan deprem gözlem ağları, deprem ve tsunami erken uyarı sistemleri gibi kamu güvenliğiyle doğ­rudan bağlantılı Ar-Ge çalışmaları yapmaktadır.

Japonya’da deprem, tsunami, sel ve yanardağ patlamaları gibi afet olayları sıkça görülür. Afet yönetimi ve farkındalığına ilişkin birçok kurum ve kuruluş araştırmalar ve çalışmalar yürütmektedir. Bu kurumlar aşağıda verilmiştir:

• Ulusal Yer Bilimi ve Afet Direnci Araştırma Enstitüsü
• Japonya Meteoroloji Ajansı
• Kyoto Üniversitesi – Afet Önleme Araştırma Enstitüsü
• Japonya Uluslararası İş Birliği Ajansı
• Yangın ve Afet Yönetim Ajansı

Kyoto Üniversitesi Afet Önleme Araştırma Enstitüsü’nün yaptığı çalışmalar ve araştırmalar şu konular üzerinedir:

• Güvenli Toplum için Afet Yönetimi

• Kentsel Mekânın Güvenlik Kontrolü

• Çevre için Afet Azaltma Planlaması

• Yenilikçi Afet Önleme Teknolojisi ve Politika Araştırması

• Afet Riski Yönetimine Yönelik Sosyal Sistemler

• Acil Durum ve Bölgesel Afet Risk Yönetimi

• Afet Yönetimi için Uluslararası Araştırma İş Birliği

• Gelişmiş Deprem Riski Değerlendirmesi

• Uluslararası Afet Bilgi Ağı

Japonya Uluslararası İş Birliği Ajansı sadece Japonya’daki afetler ve acil durumlar için araştırma ve geliştirme faaliyetleri yürütmeyen, Asya, Latin Amerika, Avrupa, Orta Doğu, Afrika gibi dünyanın dört bir yanında faaliyetler yürütmek­tedir. Bu yönüyle Türkiye ve Japonya’daki gibi bölgesel araştırmalar yapan kurumlardan farklılaşmaktadır. Bu bakımdan ülkedeki afet ve acil durumlar ile ilgili yönetim, araştırma, çalışma ve geliştirme, bölgesel kalkınma faaliyetlerinin yanında, enerji ve madencilik, tarımsal ve kırsal kalkınma, sağlık, beslenme, eğitim, iklim değişikliği, doğal çevrenin korunması, çevre yönetimi, sürdürülebilir su kaynakları yönetimi ve su temini gibi daha büyük çevreyi etkileyen olaylar üzerine yoğunlaşmaktadır. Kurum yıllık olarak afet ve risk yönetimi üzerine, üniversiteler ve araştırma kurumları ile ortaklıklar, özel sektörle iş birliği, gönüllü programları topluluklar ile ortaklık, sivil toplum­la iş birliği, araştırma, acil afet yardım konularında rapor­lar düzenlemektedir.

Yeni Zelanda’da afet ve acil durum çalışmaları yapan kurumlar şunlardır:

• Ulusal Acil Durum Yönetim Ajansı
• Yeni Zelanda Kızıl Haçı

Yeni Zelanda Ulusal Acil Durum Yönetim Ajansı’nın afet konusunda öncelikli amaçlarından biri toplumun eğitimidir. Bu bakış açısıyla “Public Education Implementation Plan 2016-2019” adlı bir çalışma ortaya konulmuştur. Bu çalışmaya göre sadece ülkede yaşayan yerel halk değil dezavantajlı gruplar olarak adlandırabilecek olan kesim de afetlere karşı hazır olmalıdır. Anadili farklı, ekonomik refahı düşük olan, ülkeye yeni yerleşmiş bireylerde afet konusunda bi­linçlendirilmelidir.

İnsanlığın gücünü harekete geçirerek ve toplu­mun dayanıklılığını artırarak savunmasız insanların yaşamlarını iyileştirmek amacıyla kurulmuş olan kuruluş, savaş alanındaki yaralılara ayrım gözetmeksizin yardım sağlama arzusundan doğmuş olduğu söylenebilir. Amacı yaşamı ve sağ­lığı korumak, insana saygıyı ve nerede olursa ol­sun insanların acılarını önlemek ve hafifletmektir.

Amerika’da afet ve acil durum çalışmaları yapan kurumlar aşağıda verilmiştir:

• Federal Acil Durum Yönetim Kurumu
• Amerika Birleşik Devletleri Jeolojik Araştırma Ajansı

FEMA’nın Bireysel ve Toplumsal Hazırlık çalışmaları her türlü acil durumda bireylerin ve toplulukları desteklemek için gönüllüler ve yerel kuruluşlar için eğitimler geliştirir ve sağlar. Eğitimler ve öğretim süreçleri, tüm topluma afet öncesinde, sırasında ve sonrasında insanlara yardım etmek için gerekli bilgi, beceri ve yetenekleri sağlamak amacındadır.

• Yurt İçi Hazırlık Merkezi: Kitlesel kayıplara müdahale ve yıkıcı bir doğal afet veya terör saldırısına acil müdahale konularına odaklanan 50’den fazla eğitim kursu,
• Acil Durum Yönetim Enstitüsü: Federal, eyalet, yerel ve bölgesel hükûmet yetkililerinin, gönüllü kuruluşların ve kamu ve özel sektörlerin acil durum yönetimi eğitimleri,
• Ulusal Yurt İçi Hazırlık Konsorsiyumu: Kimyasal, biyolojik, radyolojik dahil olmak üzere tüm tehlikeler bağlamında ülkenin acil durum ilk müdahale ekiplerinin terörle mücadeleye hazırlık ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik acil ihtiyaçlara dayanan eğitimler,
• FEMA Yüksek Öğrenim Programı: Ülkenin karşı karşıya olduğu zorlukların üstesinden gelmek için eğitim ve araştırma yoluyla sürekli öğrenme ve yenilik kültürünü teşvik etmek amacıyla aka­demiyi, acil durum yönetimi profesyonel kuruluşlarını ve uygulayıcıları birlikte çalışmaya dayanan eğitimler.

1879’da oluşturulan USGS, toplumun sürekli gelişen ihtiyaçlarını yansıtan ve bunlara yanıt veren, de­ğişen bir dünya için bilimin ışığında afet, acil durum ve doğa olaylarına karşın eğitim-öğretim faaliyetleri, raporlar, farkındalık eğitimleri gerçekleştiren bir kurumdur. Ayrıca kurum, çevre, kaynak ve kamu güven­liği (afet, doğa olayları) konularında karar almayı desteklemek üzere bir dizi toprak, su, biyolojik ve hari­talama verisi ve uzmanlığı sunar. USGS, ekosistemler, arazi kullanımı, enerji ve maden kaynakları, doğal tehlikeler, su kullanımı ve kullanılabilirliği ile dünyanın halka açık güncellenmiş haritaları ve görüntüleri hakkında bilime dayalı bilgiler üretir.