Türkiye’de ve Dünyada Afet Farkındalık Programları

Afet farkındalığı, bireylerin ve toplumların afetlere karşı hazırlıklı olmalarını ve afet öncesinde,
anında ve sonrasında doğru davranışları sergilemelerini sağlayan önemli bir kavramdır.

Afet eğitimi, bireylere ve topluluklara afetlerin doğası, riskleri ve bu risklere karşı alınabilecek önlemler hakkında bilgi ve beceriler kazandırmayı hedefler. Bu eğitimler sayesinde insanlar, afet risklerini azaltacak önlemleri almayı öğrenirken; afet anında panik yapmadan doğru davranışları sergileyebilir, yaralanma ve zarar görmeyi en aza indirirken hayatta kalma şanslarını da artırabilirler. Okullarda, iş yerlerinde ve toplum genelinde verilen eğitimler, afet bilincinin yaygınlaşmasına ve afetlere karşı daha dirençli toplumların oluşmasına katkı sağlar.

Afet riski azaltma afetlerin meydana gelmeden önce risklerin belirlenmesini ve değerlendirilmesini
bu yolla önleyici ve azaltıcı tedbirlerin alınmasını içeren sistematik bir yaklaşımdır. Afet riski azaltma, sadece afet anında ve sonrasında yapılan müdahalelerle değil, aynı zamanda afetlerin etkilerini minimize etmek için önceden yapılan planlama ve hazırlıklarla da ilgilidir.

2005 yılında Japonya’nın Kobe şehrinde gerçekleştirilen Dünya Afet Risk Azaltma Konferansı’nda
kabul edilen Hyogo Çerçevesi, bu anlayışın global çapta benimsenmesine öncülük etmiştir. Bu çerçeve, afet risklerinin azaltılmasına yönelik stratejiler geliştirilmesini ve uygulanmasını teşvik etmiştir (UNISDR, 2005). 2015 yılında ise kabul edilen Sendai Afet Risk Azaltma Çerçevesi ile Hyogo
Çerçevesi›ni takiben daha kapsamlı bir yol haritası oluşturulmuştur. Sendai Çerçevesi, afet riskinin
azaltılmasına yönelik dört öncelikli alan belirlemiştir: Afet risklerinin anlaşılması, afet risk yönetiminin güçlendirilmesi, afet risklerini azaltmak için yatırımların artırılması ve afet sonrası iyileşme, yeniden inşa ve toparlanma süreçlerinin güçlendirilmesi. Bu çerçeve, hükûmetlerin, toplulukların ve bireylerin afet risklerini azaltma konusunda daha bilinçli ve proaktif olmalarını teşvik etmektedir (UNDRR, 2024).

Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (Sustainable Development Goals) ise Ocak 2016’da yürürlüğe
girmiştir. Birleşmiş Milletlere üye 193 ülke tarafından 2030 sonuna kadar ulaşılmak üzere kabul
edilen 17 hedeften oluşmaktadır. Bu hedefler genel olarak yoksulluğu ortadan kaldırmak, gezegenimizi korumak, tüm insanların barış ve refah içinde yaşamasını sağlamak olarak özetlenebilir

Afet eğitimi içeriklerinin resmî öğretim programlarına entegrasyonu, hâlihazırda var olan bir
dersin kapsamında veya geliştirilecek olan seçmeli dersler ya da modüller yolu ile oldukça hızlı bir
şekilde öğrencilere sunulabilir. Öte yandan afet riski azaltma, daha kapsamlı bir şekilde ele alınarak
mevcut öğretim programı kapsamındaki tüm dersler ve yaş düzeyleri için içerik kapsamlarını
tasarlayarak sistematik ve daha yavaş bir şekilde programlara entegre edilebilir.

Afet eğitimi bir dersin kapsamında ayrı bir ünite veya modül ya da tamamen bağımsız bir seçmeli (ya da zorunlu) ders şeklinde sunulmaktadır. Bu içerikler, belirli ders programlarına, belirli sınıf düzeylerine ve belirli bir süreye uyacak şekilde tasarlanırlar. Dersler ve modüller afet risk azaltma dersi, afet ve acil durum dersi gibi isimler alabilmektedir. Örneğin Rusya’da “Yaşam Güvenliğinin Temelleri” isimli bir ders açılmışken (Selby ve Kagawa, 2012); ülkemizde 2023 yılında hayata geçirilen “Afet Bilinci Dersi” seçmeli bir ders olarak bu yaklaşıma somut örnekler olarak gösterilebilir. Bu seçenek, içeriğinin zamanla geliştirilmesine ve yerel ihtiyaçlara göre güncellenmesine fırsat vermesi açısından oldukça önemli bir avantaja sahiptir. Ayrıca bu şekilde bir program geliştirme anlayışı içerisinde bir dersin, modülün veya ünitenin geliştirilmesi, her sınıf düzeyinde her
dersin ayrıntılı olarak incelenmesini gerektirmediğinden program geliştirme süreci nispeten hızlı ve
konforludur. Ancak bu yöntem tercih edildiğinde etkili bir öğretmen eğitimine ihtiyaç duyulmaktadır.
Çünkü verilecek içerik tek bir ders veya modül kapsamına alındığından en ince ayrıntısına kadar
sunulacak demektir ve dersin etkililiği öğretmen yetkinliğinden oldukça etkilenebilir bir pozisyonda
olacaktır.

Okullardaki formal eğitim programlarını desteklemek üzere planlanmış özel günler-ülkemizde
kullandığımız tanımıyla belirli gün ve haftalar afet farkındalığının geliştirilmesinde önemli bir nonformal öğrenme stratejisi olarak görülmektedir. Bu günlerde yazılı ve görsel materyallerin yayılması, poster çalışmalarının yapılması, tatbikatların uygulanması, kısa film, kamu spotu ya da belgesel gösterimlerinin yapılması, konu ile ilgili müze veya bilim merkezi ziyaretleri öğrencilerin ve öğrenci olmayan diğer bireylerin afet farkındalıklarını ve risk algılarını arttırmaya yönelik etkili uygulamalar olarak görülmektedir (Petal, 2024; Yılmaz, 2014). Örneğin; Uluslararası Afet Riskini Azaltma Günü, her yıl 13 Ekim’de, bireyleri ve hükûmetleri, afetlere karşı daha dayanıklı topluluklar ve uluslar inşa etme çabalarına aktif olarak katılmaya teşvik eden uluslararası bir gündür (IDDRR, 2024). Bu gün, Birleşmiş Milletlere bağlı her ülke tarafından çeşitli etkinliklerin ve toplantıların gerçekleştiği bir gün olarak özetlenebilir. Bir başka örnek ise her yıl Tayvan’da gerçekleştirilmektedir. Okulların afet hazırlık ve müdahale yeteneklerini göstermek amacıyla, Millî Eğitim Bakanlığı 2012’den bu yana her yıl Ulusal Afet Hazırlık Günü etkinlikleri kapsamında, ülke genelindeki okullarda ve anaokullarında deprem sığınma tatbikatları düzenlemekte ve bu sayede öğretmenler ile öğrencilerin afet hazırlık ve farkındalık düzeyleri güçlendirmektedir. Ülke çapında düzenlenen bu tatbikat, her yıl 21 Eylül’de (tatillere bağlı olarak değişebilir) gerçekleştirilmekte olup, ülke genelinde yaklaşık 3 milyondan fazla öğretmen ve öğrenci tatbikata katılmaktadır.

Ülkemizde ise 12 Kasım Afet Eğitimi Hazırlık Günü, 17 Ağustos Afetlere Hazırlık Haftası, 28
Şubat Sivil Savunma Günü ve 1-7 Mart Deprem Haftası, çeşitli afet farkındalığı ve hazırlığı
etkinliklerinin gerçekleştiği önemli günler olarak belirlenmiştir. Örneğin 1-7 Mart Deprem
Haftası’nda tüm ülkede aynı anda deprem tahliye tatbikatı yapılmaktadır.

Nonformal eğitim. Bu tatbikatlar tek bir dersin öğrencilerini değil, tüm okul topluluğunu
kapsayan etkinliklerdir. Basit tatbikatlar erken uyarılara yanıt verme, yangın, deprem ve
diğer tehlikelerle karşılaşıldığında ne yapılacağını uygulama gibi konuları içerir. Simülasyon tatbikatları ise yangın söndürme, ilk yardım, yaralı taşıma, çok sayıda yaralı için tıbbi olmayan triaj, hasar değerlendirmesi ve hafif arama kurtarma gibi tepki becerilerinin geliştirilmesi ve uygulanmasını içerir.

Afet eğitimine yönelik çalışmalar yürütecek öğrenci kulüpleri ve öğrenci konseyleri de formal
eğitimi destekleyici bir non-formal eğitim unsuru olarak kabul edilmektedir. Bu kapsamda dünyada
pek çok ülkede özellikle izcilik kulüpleri kapsamında afet riski azaltma konusunda öğrenciler yolu ile toplumu bilinçlendirme çalışmaları yürütülmektedir. Bu kulüpler, öğrencilerin afet konusundaki bilgi ve becerilerini artırırken liderlik, karar alma, problem çözme gibi özellikle afet yönetimi anlayışı içerisinde ihtiyaç duyulan diğer kişisel özelliklerin gelişmesine de katkıda bulunmaktadır.

Bilim şenlikleri ve festivaller afet eğitiminde formal eğitimi destekleyici, eğlenceli ve toplumun
tüm kesimlerini kapsayan bir diğer önemli nonformal eğitim unsurudur. Bu tür uygulamalar,
afet eğitimi gibi içeriği genellikle eğlenceli olmadığı düşünülen konuların öğrenilmesini eğlence
ve uygulama yolu ile desteklemektedir. TÜBİTAK tarafından desteklenen 4007 Bilim Şenlikleri ve
4004 Doğa ve Bilim Okulları Programları kapsamında ülkemizde pek çok okulda afet eğitimi içeriklerine yönelik bilim şenlikleri yürütülmektedir.

Japonya’da afetler sonrası müzeye dönüştürülmüş alanların da eğitim amaçlı kullanımının oldukça yaygın olduğu görülmektedir. Müzeler yolu ile Japon eğitimciler öğrencilerine sıklıkla hatalardan ders alma vurgusunu yapmaktadırlar.

Ülkemizde afet kalıntıları ile oluşturulmuş bir müze bulunmamakla birlikte Trabzon’da kurulan
DSİ Taşkın Müzesi, dünyanın ilk interaktif taşkın müzesi olarak tanımlanmaktadır. Bu müze hem
yerel risklere değinmesi hem de sel, taşkın ve heyelan konularında interaktif deneyimler sunması ile
ziyaretçilerine nitelikli bir non-formal öğrenme ortamı sunmaktadır.

Benzetim (Simülasyon) tekniği öğrencilerin gerçek hayat senaryolarını güvenli bir ortamda
deneyimlemelerini sağlayan interaktif ve deneyimsel bir öğretim tekniğidir. Bu teknik, öğrencilerin bilgi ve becerilerini geliştirmelerine yardımcı olmak için kullanılabilecek çeşitli simülasyon araçları
ve yöntemlerini içerir. Teorik olarak öğretilen bilgilerin pratikte uygulanmasını; gerçek yaşamda
uygulanması tehlikeli veya maliyetli olabilecek denemelerin, simülasyon ortamında güvenli
bir şekilde gerçekleştirilmesini sağlamaktadır (Taşpınar, 2015). Benzetim tekniğinin afet eğitimi
amacıyla kullanılabilmesindeki en önemli nonformal eğitim ortamları bilim merkezleri, müzeler
ve afet eğitim merkezleridir (Şahan, 2019). Japonya’da afet eğitiminin vazgeçilmez bir parçası
olan afet eğitim merkezleri ülkede oldukça yaygın şekilde kullanılmaktadır.

Seminerler ve konferanslar gibi tek seferlik toplu eğitimler, afet dirençliliğini artırmada genellikle
çok etkili olarak kabul edilmezler. Bu tür eğitimler, kısa süreli bilgi aktarımı sağladığından, öğrenilen
bilgilerin uzun vadede kalıcı olması zordur. Katılımcılar, zamanla bu bilgileri unutabilir ve acil
durumlarda doğru tepki veremez hâle gelebilirler. Ayrıca, bu tür eğitimler genellikle teorik bilgiye
odaklanır ve pratik uygulama fırsatları sunmaz (Jacobs ve diğerleri, 2012). Afet durumlarında gerekli olan beceri ve refleksler, sadece teorik bilgiyle değil, pratik uygulamalar ve tekrarlar ile gelişir (Johnson ve diğerleri, 2016). Bu örneklerde, aktif katılımın ve öğrenme motivasyonunun eksikliği de önemli bir sorundur; gönüllülük esasına dayalı olduğu için toplumun tüm bireylerine ulaşmak zor olabilir ve tek seferlik etkinlikler, bireyleri uzun vadede motive edemez.

Afet dirençliliği, derinlemesine bilgi ve topluluk içinde iş birliğinin sağlanmasını gerektirir.
Tek seferlik eğitimler, konulara yüzeysel olarak değinir ve topluluk içindeki koordinasyonun geliştirilmesine yeterince katkı sağlayamaz. Ayrıca, bu tür eğitimlerde geri bildirim ve takip eksikliği
de önemli bir sorundur; katılımcıların öğrenme sürecini izlemek ve gerektiğinde ek destek sağlamak
zor olabilir. Bu nedenlerle, afet dirençliliğini artırmak için sürekli ve tekrar eden eğitim
programları, özellikle tatbikatları içeren pratik uygulama fırsatları ve topluluk bazlı yaklaşımlar
daha etkilidir (Shiwaku ve Fernandez, 2011). Bu yöntemler, bireylerin ve toplulukların afetlere
karşı daha hazırlıklı ve dirençli olmasını sağlar. Dünyanın pek çok yerinde de gözlendiği gibi
maliyetlerin daha düşük olması nedeniyle çevrim içi veya yüz yüze yollarla yapılması tercih edilen,
seminer gibi tek seferlik ve kalabalık gruplara sunulan, uygulamadan uzak afet farkındalık eğitimleri
ne yazık ki ülkemizde de sıklıkla tercih edilmektedir.

Afet, doğayla uyumlu yaşamamaktan, doğaya karşı aldığımız yanlış karar ve yaptığımız hatalı
tercihlerin bir sonucu olarak yüzleştiğimiz, bizi maddi ve manevi olarak yıpratan, etkileri büyük
çaplı olaylardır. Doğa olaylarının afete dönüşmemesi için bireylerin ve hükümetlerin karar alırken
evrensel etik ve ahlaki değerlere ve bilime dayalı seçimler yapması gerekmektedir. Afet riskini
azaltmanın yolu afet öncesi, sırası ve sonrasındaki doğru davranışla birlikte doğayla uyumlu yaşamaktan, doğru şehircilikten, planlamadan, doğru yer, malzeme ve işçilik seçiminden, denetimden ve yaptırımdan geçmektedir. Bu açıdan bakıldığında afet riskinin azaltılmasında afet eğitimi içeriklerinin tek başına kısa vadede yeterli bir yaklaşım olmadığı görülmektedir. Afet eğitimi alan içeriklerine ek olarak bilimsel ve analitik düşünme becerilerini, evrensel etik değerlerini ve vatandaşlık eğitimini de içeren daha holistik bir bakış açısı ile afet eğitim programlarının geliştirilmesi gerekmektedir.

Afet ve acil durum çantası ve içinde olması ve olmaması gerekenleri öğrenirler ve bu bilgileri aileleri ile paylaşırlar. 

Afet Eğitiminde Doğru Davranışlar
Deprem Öncesi Doğru Davranışlar
Toplanma alanını belirle.
Afet ve acil durum çantası hazırla.
Acil durum telefon numaralarını öğren.
Dolapları sabitle.
Tehlike avı yap.
Evde, okulda, arabada yangın tüpü bulundur.
Aile toplantısı yap.
Aile acil durum planı yap.
Acil durum bilgi kartı hazırla.
İlkyardım öğren.
Tatbikatlara katıl.
Deprem Sırası Doğru Davranışlar
Bina içindeysen merdiveni, asansörü kullanma.
Sakin ol ve çevrendekilere sakin olmalarını söyle.
Başını ve boynunu koru.
Çök-kapan-tutun yap.
Balkona çıkma, balkondan atlama.
Sarsıntı bitene kadar olduğun yerde kal.
Sağlam ve içi dolu bir eşyanın yanında kal.
Deprem Sonrası Doğru Davranışlar
Büyüklerinin yanından ayrılma.
Toplanma alanına git.
Yetkililere yardımcı ol.
Ayrılırken gazı ve elektriği kapat.
Gerekmedikçe telefonu kullanma.
Afet ve acil durum çantanı al ve binadan çık.
Artçı depremlere hazırlıklı ol.
Hasarlı binalara geri dönme.
İhtiyacı olanlara yardım et.