Temel Kavramlar ve Tehlike Sınıflaması

Afet yönetiminin çok disiplinli hatta disiplinler üstü, çok paydaşlı ve toplumunun bütün katmanlarını ilgilendiren özelliklerinden dolayı, afet yönetimi ile ilgili kavramların doğru bir şekilde anlaşılmasını sağlamak ve dil birliği oluşturabilmek amacıyla İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığınca (AFAD) “Açıklamalı Afet Yönetimi Terimleri Sözlüğü” yayımlanmıştır. 

Açıklamalı Afet Yönetimi Terimleri Sözlüğüne https://www.afad.gov.tr/aciklamali-afet-yonetimi-terimleri-sozlugu adresinden erişerek ve anlamını öğrenmek istediğiniz kelime için tarama yaparak istediğiniz afet yönetimi ile ilgili kavramların anlamlarını çok kolay bir şekilde öğrenebilirsiniz

Belirli büyüklükteki bir doğal olayın, belirli bir bölgede, belirli bir zaman aralığında olma olasılığı olarak tanımlanabilir. Ayrıca Türk Dil Kurumu tarafından 1. Büyük zarar veya yok olmaya yol açabilecek durum, 2. Gerçekleşme ihtimali bulunan fakat istenmeyen sakıncalı durum olarak tanımlamıştır.

Tehlikenin,
• Büyüklüğü ve şiddeti,
• Meydana gelebileceği yer,
• Gerçekleşme olasılığı,
• Tekrarlanma süresi,
• Etki alanı veya etki alanın genişliği,
• Etki düzeyi veya etki şiddeti
gibi fiziksel karakterleri, bilimsel çalışmalarla
tanımlanabilmektedir.

Olası bir tehlikenin belirlenebilmesi için;
1. Veri ve bilgilerin toplanması,
2. Jeolojik yapı ve zemin özelliklerinin incelenmesi,
3. Tehlike kaynağının veya kaynaklarının belirlenmesi,
4. Büyüklüğünün saptanması,
5. Oluş sıklığının belirlenmesi,
6. Süresinin tahmin edilmesi,
7. Olası etkileri veya şiddetinin nasıl olabileceğinin belirlenmesi,
8. Belirli zaman aralıklarında gerçekleşme olasılıklarının saptanması,
9. Tehlike değeri veya parametrelerinin belirlenmesi
10. Tehlike haritasının hazırlanması gibi çalışmalarının yapılması gerekir.

Tehlike analizi çalışmasını yapacak personel inceleme alanı ve yakın çevresinde;
• Çalışma sahasında geçmiş yıllarda meydana gelen afet türleri ve büyüklüklerini,
• Tehlikelerin gerçekleşme sıklığı veya gerçekleşme zamanı aralıklarını,
• Tehlikelerin etkilediği yerleri ve etkileme düzeylerini,

• Ne tür ikincil tehlikeler meydana getirdiklerini,
• Geçmişte yaşanan afetlerin neden olduğu fiziksel, çevresel, ekonomik, sosyal ve psikolojik problemlerin neler olduğunu,
• İnceleme bölgesi ile ilgili önceden yapılmış tehlike analizi veya tehlike belirleme çalışmalarının var olup – olmadığını araştırmak ve bu konularla ilgili bütün çalışma ve bilgileri toplamak durumundadır.

İnsan topluluklarının ve yerleşim yerlerinin zarar görebilirliğini arttıran ana faktörler aşağıda listelenmiştir:
i. Yoksulluk ve azgelişmişlik,
ii. Hızlı nüfus artışı,
iii. Hızlı ve denetimsiz kentleşme ve sanayileşme,
iv. Ormanların ve çevrenin tahribi,
v. Bilgisizlik, bilinçsizlik ve eğitim eksikliği,
vi. Yaşam tarzında meydana gelen büyük değişimler,
vii. Savaşlar ve sivil kargaşalar

Riskten (kayıp olasılığından) bahsedebilmek için, bir olayın veya tehlikenin olması, mevcut
varlıkların zarar görebilirliklerinin olması ve bu tehlikeden etkilenme olasılıklarının olması gerekir. Risk; gelecekte gerçekleşme olasılığı olan bir tehlikeye maruz kalan varlıkların miktarına ve zarar görebilirliklerine bağlı olarak gelişebilecek zararlar/ kayıplar olarak ifade edilmektedir. 

Günlük yaşantımızda her an karşılaşılabilecek acil durum olaylarına müdahale edebilecek kurum ve kuruluşlar görev tanımları ile belirlenmiştir. Herhangi bir acil durumda tüm acil çağrılar daha hızlı ve etkin müdahale için tek numarada birleşmiş ve arama yapılacak numara 112 olarak belirlenmiştir. Herhangi bir acil durum olayı afet anında gelişebileceği gibi gündelik yaşantımızda herhangi bir anda da gelişebilir.

Afetin büyüklüğü etkili olduğu coğrafi alanın büyüklüğü, can kaybı ve yaralanan kişi sayısı, etkilenen canlı sayısı, yapısal hasarlar, sosyo ekonomik kayıp miktarı gibi parametreler ile ölçülmektedir. Bu kayıplar içerisinde şüphesiz en önemlisi insan canı olduğu için, afetin büyüklüğü çoğunlukla yol açtığı can kaybı ve yaralı sayısına göre değerlendirilmektedir.

Afetin doğrudan etkileri
• Can kayıpları,
• Yaralanma ve sakat kalma,
• Yapı ve alt yapı hasarları,
• Eşya ve malzeme kayıpları,
• Hayvan, tarım alanları ve tarım ürünleri kayıpları,
• Kültür mirası ve müzelerdeki kayıplar,
• Kurtarma, ilk yardım ve geçici barınma çalışmaları giderleri,
• Tedavi, beslenme ve yedirme, giydirme giderleri,
• Altyapı, haberleşme ve ulaştırma tesislerindeki hasarların onarım giderleri,
• Yapılardaki çeşitli hasarları onarım giderleridir.

Afetlerin dolaylı etkileri,

• Üretim, turizm, ticaret ve hizmet sektörlerinin kısa veya uzun süreli devre dışı kalması nedeniyle uğranılan gelir kayıpları,
• Sağlık, eğitim, ulaştırma, enerji vb. sektörlerdeki hasarlar sonucu hizmetlerin kesilmesi veya aksaması nedeniyle uğranılan hizmet kayıpları,
• Üretim ve hizmet yetersizliği nedeniyle ortaya çıkan fiyat artışları,
• Kalkınma planlarındaki yatırımların askıya alınmasının doğuracağı alternatif maliyetler,
• Tüm kaynakların, kurtarma, ilk yardım ve geçici barındırma çalışmalarına yoğunlaştırılması nedeniyle, diğer alanlarda görülen yatırım ve hizmet azalması ve bunların alternatif maliyetleri,
• İşsizlik, göç, sakat ve kimsesiz kalanlarla, psikolojik travma yaşayanların yol açtığı sosyal maliyetler,

• Üretim ve hizmet kaybının yol açtığı pazar kaybı,
• Aşırı talebin neden olduğu karaborsacılık,
• Sosyal dengelerin bozulmasının yol açabileceği asayişsizlik,
• Hırsızlık, yağmacılık, tecavüz vb. olayların aşırı derecede artışı,
• Gayrisafi yurt içi hâsıla, tüketim, enflasyon, istihdam ve diğer makro ekonomik göstergelerdeki olumsuz değişiklikler,
• Kamu kaynaklarının yardım ve yeniden yapılanmaya aktarılmasından kaynaklanan ekonomik kayıplar,
• Yıllık bütçe giderlerinin aşırı artması, parasal kaynakların azalması ve ödemeler dengesinin bozulması.

Doğa ve insan kaynaklı tehlikeler sonucu gelişen afetlerin büyüklüğüne etki edebilecek ana
faktörler; olayın fiziksel büyüklüğü, olayın meydana geldiği yerdeki doğal yapı ve zemin özellikleri, olayın yerleşme alanlarına uzaklığı, meydana gelme sıklığı, olayın meydana geldiği yerdeki nüfus yoğunluğu, dağılımı ve nüfus artış hızı, gelişmişlik düzeyi, çarpık ve plansız kentleşme, erken uyarı, hazırlık, önleme, eğitim düzeyi ve güvenlik kültürü, çevrenin yanlış kullanımı ve dış etkenler ile tahrip edilmesi, olayın meydana gelme zamanı şeklinde sıralanabilir.

Afetin meydana gelebilmesi için sadece tehlikenin meydana gelmesi yeterli değildir. Tehlikenin yanı sıra tehlikeye maruz kalabilecek varlıkların olması ve bu varlıkların hasar görebilir olması gerekir. 

Tehlike haritaları, doğa, insan ve teknoloji kaynaklı tehlikelerin muhtemel yaygınlık ve şiddet derecelerini ortaya koymak için, belirli kriterlere göre hazırlanmış haritalardır. Doğa ve teknoloji kaynaklı olayların;
• oluş sıklığı,
• etki süresi ve alanları,
• yaygınlık ve şiddet düzeylerinin derecesi ve
• olabilirliği
gibi parametreleri ortaya koyan, belirli ölçütlere göre hazırlanmış haritalara afet tehlikesi haritası denir. 

Dünya genelinde meydana gelen doğa kaynaklı afetlerin türlerine göre dağılımına bakıldığında 2000- 2019 periyodunda meydana gelen sel, fırtına, aşırı (ekstrem) sıcaklık, kuraklık, kırsal yangın ve heyelan sayılarında 1980-1999 periyodunda meydana gelen afetlere göre önemli artışlar olduğu görülmektedir. Dünya genelinde meydana gelen doğa kaynaklı afetlerin türlerine göre sayılarına baktığımızda en yaygın olarak görülen afetin sel, ikinci yaygın olarak görülen afetin fırtına ve üçüncü en yaygın olarak görülen afetin ise deprem olduğu görülmektedir. 

Afet Risk Azaltma Planı (İRAP), afetlerin olası etkilerini ortaya koyan ve bu etkileri en aza indirebilmek için afetler olmadan gerçekleştirilmesi gerekenleri bir süreç dahilinde tarif eden, sorumluları ve sorumlulukları tanımlayan, sürdürülebilir bir plandır. Afet risklerini azaltma planlamasında temel amaç sürdürülebilir, güvenli ve afete dirençli toplum ve yerleşim alanları oluşturmaktır.

İl Afet Risk Azaltma Planı temel ilkeleri aşağıdaki gibidir:
• Bölgeyi etkileyebilecek doğal ve/veya teknolojik kaynaklı tüm afet tehlikeleri belirlenmeli, konu edilmeli ve toplumda farkındalığı artırmak/canlı tutmak adına zaman zaman farklı kanallarla paylaşılabilmeli,
• Afet risklerini azaltma konusunda, ilgili tüm kurum ve kuruluşlar ile STK ve üniversitelerin sürece katılımı ve iş birliği sağlanmalı,
• Bütünleşik afet yönetim süreçleri dikkate alınmalı,
• Afet risk azaltma planları, ayrıntılı, kapsamlı ve stratejik olarak hazırlanmalı,
• Planlar esnek, gerçekçi ve uygulanabilirliği yüksek olmalı,
• Kurumsal yapılanma, sistematik yaklaşım ve kapasite artırımı konuları özellikle dikkate alınmalı,
• Belirli aralıklarla izleme, değerlendirme ve güncelleme yapılmasına olanak sağlayacak
bir yapısı olmalı ve takibinin yapılması sağlanmalıdır.

İRAP hazırlama süreci, birbirini tamamlayan beş bölüm/modül hâlinde tanımlanmıştır. Bu bölümler sırasıyla;
• Modül 1 İlin Genel Durumu
• Modül 2 Tehlike ve Risk Değerlendirmeleri
• Modül 3 Mevcut Durum Analizi
• Modül 4 Afet Risk Azaltma Amaç, Hedef ve Eylemleri
• Modül 5 İzleme ve Değerlendirme