İklim Değişikliği ve Uyum

İklim değişikliği, uzun süre boyunca iklimde gözlenen doğal değişimler ile doğrudan ya da dolaylı olarak insan faaliyetlerinin neticesinde ortaya çıkan ve küresel atmosferin kompozisyonunu bozan değişikliktir. 

İklim sistemi: Atmosferin (havaküre), kara yüzeyleri, kar ve buzullar okyanus ve diğer su kütleleri ve canlılarla ve bütün bu unsurların birbirleriyle karşılıklı etkileşimi sonucunda ortaya çıkan, karmaşık yapıdaki sistemdir.

Doğal sera etkisi: Yüz milyonlarca yıldan beri dünyanın ısı dengesini canlıların varlıklarını sürdürmesine olanak verecek şekilde düzenleyen etkileşimdir. Dünyaya güneşten gelen enerjinin (radyasyon) yaklaşık %50’si dünyanın yüzeyi tarafından emilirken, %23’ü atmosferde emilmekte ve geri kalan kısmı ise uzaya geri yansımaktadır. Bu süreç aynı bir seraya giren güneş enerjisinin serayı belirli bir sıcaklıkta ısıtmasına benzetilebilir. Ancak burada seranın camı yerine atmosferdeki sera gazları rol oynamaktadır. Bu süreçler doğal
bir biçimde işlediğinde, dünyanın canlıların varlığını sürdürmesini mümkün kılan belirli bir sıcaklıkta kalmasını sağlamaktadır ve doğal sera etkisi oluşmaktadır.

Dünyanın nüfusu arttıkça üretim ve tüketim faaliyetleri ve miktarları büyüdükçe iklim
değişikliğinin nedeni olan sera gazlarının atmosferdeki oranı da artmaktadır. Esasen bu süreci başlatan
husus, 18 ve 19. yüzyılda başlayan Sanayi Devrimi’dir. Sanayi Devrimi İngiltere merkezli olarak başlamıştır ve uluslararası pazarların oluşumuyla tüketim artışına öncülük etmiştir. Bu süreçte kentleşmenin
hızlandığı ve kırsal alanda işsiz kalan nüfusun kentlere göç etmesiyle kentlerin kalabalıklaşması yanında,
kırdan göçen bu nüfusun kentlerdeki sanayi faaliyetleri için hazır iş gücünü oluşturduğu görülmektedir

Sera gazları ve bunlara kaynaklık eden başlıca insan faaliyetleri şunlardır:
• Fosil yakıtlara (kömür, petrol ve gaz gibi yakıtlar) dayalı enerji üretimi (CO2 , SF6)
• Fosil yakıtların ulaşım, sanayi ve binalarda kullanılması (CO2, HFC, PFC, SF6)
• Tarım ve hayvancılık faaliyetleri (CH4) ve ormansızlaşma (CO2) gibi arazi kullanım değişikliklerine neden olan faaliyetler (N2O)
• Çöp sahaları gibi alanlarda atıkların vahşi depolama suretiyle araziye doldurulması (CH4)
• Sanayide florlu gazların (HFC) (ozon tabakasını incelten maddeler) kullanılması.

• Fosil yakıtlara (kömür, petrol ve gaz gibi yakıtlar) dayalı enerji üretimi (CO2 , SF6)
  • Fosil yakıtların ulaşım, sanayi ve binalarda kullanılması (CO2, HFC, PFC, SF6)
  • Tarım ve hayvancılık faaliyetleri (CH4) ve ormansızlaşma (CO2) gibi arazi kullanım değişikliklerineneden olan faaliyetler (N2O)
  • Çöp sahaları gibi alanlarda atıkların vahşi depolama suretiyle araziye doldurulması (CH4)
  • Sanayide florlu gazların (HFC) (ozon tabakasını incelten maddeler) kullanılması.

Atmosferde daha fazla CO2 ve diğer sera gazlarının bulunmasının anlamı,  daha fazla radyasyon tutulması ve yer kürenin daha fazla ısınması anlamına gelmektedir. Günümüzde insan faaliyetleri sonucu atmosferde artan sera gazı emisyonları nedeniyle küresel ortalama sıcaklıklar halihazırda 1,2°C artmış durumdadır

Küresel iklim değişikliği demek, yalnızca küresel ortalama sıcaklıkların artması demek değildir. Küresel ısınma, dünyanın uzun dönemde ısınması anlamına gelmektedir. İklim değişikliği bu etkiyi güçlendirmekte ve beraberinde dünyanın farklı bölgelerinde farklı sonuçlar ortaya çıkarmaktadır. Bu sonuçlar arasında sıcaklık dalgaları, kuraklık, sel ve taşkınlar, buzulların erimesi, okyanus ve deniz seviyesinde artışlar, denizlerde asitleşme ve mercan resiflerinin yok olması, hayvanların, bitkilerin ve insanların zarar görmesi gibi sayıları artırılabilecek pek çok olumsuz sonuç yer almaktadır. 

Genellikle birbirinin yerine kullanılan iklim değişikliği ve küresel ısınma kavramları
farklı kavramlardır. İklim değişikliği sonuçlarını yalnızca küresel ısınma olarak göstermemektedir. İklim değişikliği farklı bölgelerde farklı sonuçlar ortaya çıkarmakta ve iklim olaylarının şiddetini, sayı ve sıklığını artırmaktadır.

İklim değişikliği ile ilişkili afetler konusunda Birleşmiş Milletler Afet Risklerini Azaltma Ofisi
(UNDRR) ve Afetlerin Epidemiyolojisini Araştırma Merkezi (CRED) tarafından 2020 yılında hazırlanan raporda, iklim ile ilişkili olan ve yıkıcı etkiye sahip afetler sınıflandırılmıştır. Bu sınıflamada;
1. Hidrolojik afetler (sel, toprak kayması, dalga hareketleri),
2. Meteorolojik afetler (fırtına, aşırı sıcaklıklar, sis),
3. Klimatolojik afetler (kuraklık, büyük orman yangınları) olarak belirtilmiştir.

1. İklim eylemleri konusunda başarısızlık,
2. Aşırı hava olayları,
3. Biyoçeşitlilik kaybı, en önemli ilk üç risk olarak değerlendirilmiştir.

1. Hidrolojik afetler (sel, toprak kayması, dalga hareketleri),
2. Meteorolojik afetler (fırtına, aşırı sıcaklıklar, sis),
3. Klimatolojik afetler (kuraklık, büyük orman yangınları) olarak belirtilmiştir

2022 yılı Ocak ayında yayımlanan Dünya Ekonomik Forumu (WEF) Küresel Riskler Raporu’nda IPCC raporlarının bulgularıyla benzer riskler açıklanmıştır. Raporda (WEF, 2022b):
1. İklim eylemleri konusunda başarısızlık,
2. Aşırı hava olayları,
3. Biyoçeşitlilik kaybı, en önemli ilk üç risk olarak değerlendirilmiştir.
Günümüzde olumsuz etkilerini sürdüren Covid-19 (Koronavirüs) pandemisi dahi yukarıda belirtilen bu üç riskin gerisinde kalmıştır. Çünkü söz konusu risklerin boyutları ve çevresel, ekonomik ve sosyal alanlardaki sonuçları tüm dünya için oldukça önem taşımaktadır.
İklim değişikliği ile ilişkili afetler konusunda Birleşmiş Milletler Afet Risklerini Azaltma Ofisi
(UNDRR) ve Afetlerin Epidemiyolojisini Araştırma Merkezi (CRED) tarafından 2020 yılında hazırlanan raporda, iklim ile ilişkili olan ve yıkıcı etkiye sahip afetler sınıflandırılmıştır. Bu sınıflamada (UNDRR ve CRED, 2020: 8);
1. Hidrolojik afetler (sel, toprak kayması, dalga hareketleri),
2. Meteorolojik afetler (fırtına, aşırı sıcaklıklar, sis),
3. Klimatolojik afetler (kuraklık, büyük orman yangınları) olarak belirtilmiştir.

İklim değişikliği politikalarının belirlenmesi ve uluslararası iklim değişikliği müzakereleri doğrultusundaki dönüm noktası, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin (BMİDÇS) 1992 yılında Rio de Janeiro’da düzenlenen BM Çevre ve Kalkınma Konferansı sonucunda kabul edilmesidir. Günümüzde 196 ülke ve Avrupa Birliği (AB), BMİDÇS’yi onaylamış durumdadır.

•  Ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kapasiteler prensibi,
  • İklim değişikliğiyle mücadele önlemlerinin uluslararası ticareti sınırlandırmaması,
  • İklim değişikliğine ilişkin önlemlerin ekonomik ve sosyal kalkınma ile bütünleştirilmesi ve gelişmekte olan ülkelerin özel ihtiyaçlarının göz önünde bulundurulması,
  • Gelişmiş ülkelerin iklim değişikliğinde tarihsel sorumluluklarının olması bakımından gelişmekte olan ülkelere finans desteği sağlamaları,
  • İklim değişikliğinden kaynaklanan tehditlere karşı ihtiyati tedbirlerin alınmasıdır.

İklim değişikliğiyle mücadelede önemli bir diğer strateji ise iklim değişikliğine uyum eylemleridir. İklim değişikliğine uyum eylemleri iklim değişikliğinin halihazırda ortaya çıkan etkilerine karşı direnç sağlanması, kırılganlığın azaltılması ve uzun vadede olabilecek alanlarda bu etkilerden yararlanmayı sağlayacak koşulların oluşturulmasını içermektedir.

Belirli bir süre boyunca bir topluluğun veya toplumun normal işleyişinde kırılgan sosyal koşullar ile etkileşimde bulunan tehlikeli fiziksel olaylar nedeniyle yaygın insani, ekonomik veya çevresel etkiler ve kritik insan ihtiyaçlarını karşılamak için acil durum müdahalesi ve
kurtarma için harici destek gerektirebilen ciddi değişiklikler ortaya çıkma olasılığıdır.

İklim değişikliğiyle ilişkili afetler karşısında işlevlerini devam ettirebilen ve ileriye dönük riskler için hazırlıklı, bunlar karşısında uyum ve dönüşüm geliştirebilen kenti ifade etmektedir. 

Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün (MGM) yapmış olduğu çalışmalar Türkiye’de yaz aylarında yağışlar azalırken sıcaklıkların arttığını, soğuk ve serin günlerde ve serin gecelerde azalmalar gözlendiğini, yani Türkiye’de sıcaklıklarda önemli bir artış olduğunu göstermektedir. MGM’nin çalışmalarında yağışlara ilişkin yapılan değerlendirmelere göre, Türkiye’nin kuzeyinde yıllık toplam yağışlarda artış olduğu, öte yandan Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yağışlarda düşüş eğiliminin söz konusu olduğu tespit edilmiştir. MGM tarafından ayrıca farklı iklim senaryoları kullanılarak 2016-2099 yılları için yapılan projeksiyon çalışmaları bir arada değerlendirildiğinde genel olarak, sıcaklıkların ortalama 2-3°C artacağı ve yağışların önemli ölçüde azalacağı öngörülmüştür. Ayrıca projeksiyon çalışmalarının sonuçlarına göre Türkiye genelinde birbirini izleyen kurak günlerin sayısında önemli bir artış olacağı tahmin edilmiştir.

Net sıfır emisyon, atmosfere salınan emisyonların yutak alanlar vasıtası ile dengelenmesi neticesinde atmosfere ilave sera gazlarının eklenmemesidir.