Afet Türleri

Genel olarak afetler afetin etkilediği alanın ölçeğine, meydana gelme sıklıklarına, meydana geliş hızlarına, oluşum nedenleri ve oluştukları ortama ve afetleri bir veri tabanında toplayan uluslararası kuruluşlar tarafından belirlenmiş afet veri
tabanı ölçütlerine göre sınıflandırılmaktadır.

Olayın meydana geldiği yerel çevrede yaşayan toplulukları etkileyen ve dışarıdan yardım almalarını gerektiren afet küçük ölçekli afet olarak tanımlanmaktadır.

Meydana geliş sıklığına göre sınıflamada ise olayın oluş sıklığı, yani iki olay arasında geçen zaman aralığı dikkate alınmaktadır. Sık görülen afetler ve seyrek görülen afetler şeklinde ikiye ayrılarak incelenmektedir

Ani gelişen afetlerin etkileri hemen ortaya çıkar ve sonuçları kriz yaratır. Deprem, volkan püskürmesi, kimyasal patlama, ani sel gibi olaylar bu tür afete örnek olarak verilebilir.

Oluşum nedenleri ve oluştukları ortama göre sınıflamada afetin nasıl meydana geldiği yani yapı ve yeryüzü şekillerine bağlı olarak mı, yoksa hava ve iklim koşullarıyla ilişkili olarak mı veya biyolojik tehlikelere bağlı olarak gelişmesine göre yer kökenli, atmosfer kökenli ve biyolojik kökenli olarak sınıflandırılmaktadır

Kalkınma Bakanlığı Afet Yönetiminde Etkinlik Özel İhtisas Komisyonu raporuna göre afetler;
1. Doğa kaynaklı afetler,
2. İnsan kaynaklı afetler
olarak ikiye ayrılmıştır.

İnsan kaynaklı afetler;
• Nükleer, biyolojik, kimyasal kazalar
• Bilişim teknolojileri/Bilişim saldırıları
• Taşımacılık kazaları
• Endüstriyel kazalar
• Aşırı kalabalıktan meydana gelen kazalar
• Göçmenler ve yerlerinden edilenler
şeklinde sınıflandırılmaktadır.

Doğa ile ilgili afetler kökenlerine göre; Jeolojik, Meteorolojik, Teknolojik
olarak üç gruba ayrılmıştır.
Jeolojik kökenli afetler: Bunlar doğrudan doğruya kaynağını yerkabuğu veya daha derinlerdeki jeolojik koşullardan alan afetlerdir. Bu afetlerin en çok görülenleri deprem, heyelan, kaya düşmesi, volkanik patlamalar, sıvılaşma, çamur akıntıları ve zemin çökmesidir.
Meteorolojik kökenli afetler: Atmosfer olaylarının (sıcaklık, yağış, basınç ve rüzgâr) insan için yararlı olduğu sınırı aşmasıyla meydana gelen afetlerdir. Bu afetlerin en çok görülenleri sel ve fırtınalar, kuraklıklar, hortum, orman yangınları, sıcak hava dalgaları, hava kirliliği, asit yağışları, çığlar, deniz
ve göl su seviye yükselmeleri, yıldırım, dolu ve don olayları olarak sıralanabilir.
Teknolojik kökenli afetler: Teknolojik gelişimin yanlış uygulamalarından kaynaklanan afetlerdir. Maden kazaları, nükleer, biyolojik ve kimyasal silahların kullanılması, sanayi kazaları, ulaşım sektöründeki kazalar bunlara örnektir. 

EM-DAT aşağıdaki kriterlerden en az birisini sağlayan olayları göz önüne almakta ve veri tabanına bunları aktarmaktadır. EM-DAT;
• 10 veya daha fazla kişinin ölümüne neden olan,
• 100 veya daha fazla insanı etkileyen,
• Yerel imkânlarla baş edilemeyip merkezi hükümetten yardım istenen,
• İlgili devlet tarafından uluslararası yardım istenen
dünya genelinde meydana gelen bütün olayları dikkate alarak uluslararası afet veri tabanını oluşturmaktadır.

EM-DAT’a göre afetler doğa kaynaklı afetler ve teknolojik afetler şeklinde ikiye ayrılarak sınıflandırılmıştır.

Doğa kaynaklı afetler de kendi içinde Jeolojik Afetler, Hidrolojik Afetler, Meteorolojik Afetler, Klimatolojik Afetler, Biyolojik Afetler ve Dünya Dışı Afetler olmak üzere 6 alt gruba ayrılmıştır.

Meteorolojik Afetler; dakikalardan günlere kadar süren kısa ömürlü, mikro ile orta ölçekli aşırı hava ve atmosferik koşullardan kaynaklanan tehlikelerdir. Fırtına, Sis, Aşırı sıcaklık olmak üzere 3 alt türü bulunmaktadır.

Klimatolojik Afetler; uzun ömürlü, mevsim içi ila on yıllarca süren orta ile makro ölçekli atmosferik süreçlerin neden olduğu tehlikelerdir. Kuraklık, Buzul gölü patlamaları, Büyük yangınlar olmak üzere 3 alt türü bulunmaktadır.

Hidrolojik Afetler; yeraltında ve yüzeyde tuzlu ve tatlı suyun oluşumu, dağılımı ve hareketinden kaynaklanan tehlikelerdir. Sel, Heyelan, Dalga hareketi/etkisi olmak üzere 3 alt türü bulunmaktadır.

Yeryuvarı yani dünyamız çekirdek, manto ve yer kabuğu olmak üzere üç katmandan meydana gelir. Yeryuvarı en dışta yer alır ve kalınlığı 6 ila 90 km arasında değişen soğuk ve hareketli levhalardan oluşur. Yerkabuğunun hemen altında manto yer alır ve çekirdeğe kadar uzanır. 

Ülkemizde çok sayıda aktif fay meydana gelmiştir. Bu fayların en önemlileri Kuzey Anadolu fay zonu, Doğu Anadolu fay zonu, Güneydoğu Anadolu
Bindirmesi ve Ege Graben Sistemidir.

Deprem sırasında açığa çıkan enerji, depremin odak noktasından bütün
yönlere, iki dalga türü biçiminde yayılır.
Bu dalgalar;
1. Cisim dalgaları ve
2. Yüzey dalgalarıdır.

Afetler sonucunda ortaya çıkan can kaybı ve yaralı sayısı, mal kaybı, etkilenen nüfus, etkilenen bölge, ekonomik kayıplar gibi afetlerle ilgili her türlü verinin toplanması ve sistematik bir şekilde ve eksiksiz olarak kaydedilmesi olası yeni afetlerin önlenmesi, risk azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme çalışmalarının etkili ve verimli olmasını sağlamak için en temel gereksinimdir. Bütün afet
yönetimi ile ilgili veya ilişkili çalışmaların başarısı sağlıklı, doğru, eksiksiz ve sürdürülebilir bir şekilde tutulan afet veri tabanlarına bağlıdır.
Gelecekte yaşanabilecek olası afetlere karşı etkili önlemlerin alınabilmesi, risk azaltma ve hazırlık çalışmalarının en iyi bir şekilde yapılabilmesi için, geçmişte meydana gelen afetlerin etkileri ve yaratmış oldukları hasarları ile ilgili her türlü
bilginin toplanması, alınan önlemlerin ne kadar etkili olup olmadığının, bu afetlerden ne tür deneyimler edinildiğinin veya dersler çıkarıldığının
bilinmesi gerekir. Bu da ancak afet ile ilgili her tür bilginin iyi bir şekilde arşivlenebilmesi, bu verilerin değerlendirilmesi ve analiz edilmesi ile mümkün olabilmektedir.

Dünya’daki afetlere ilişkin bilgileri sistematik bir şekilde toplayan birçok kurum vardır. Uluslararası ölçekte NatCat (MünichRe), Sigma (SwissRe) ve EM-DAT (CRED) bunlara örnek olarak verilebilir. Bu kuruluşların hepsi uluslararası ölçekte
tanınırlığa sahiptir ve sigortacılık sistemine ve afet yönetimine yönelik yapılacak her türlü çalışmaya afetlerle ilgili temel verileri sunarak önemli katkı
yapmaktadır.

Türkiye Afet Müdahale Planının (TAMP) bilişim altyapısı da olan AYDES, temelde 3 bileşenden oluşmaktadır: (1) Olay Komuta Sistemi, TAMP kapsamında belirlenen çalışma gruplarının hazırlık, planlama ve müdahale süreçlerinin bütünleşik bir sistem üzerinde yönetilebilmesine olanak sağlayan bir bileşendir. Yazılım tabanlı yönetim modeli ile yerel ve ulusal düzeyde afet ve acil durumlara
hazırlık ve müdahale imkânı sağlamaktadır.  (2) Mekânsal Bilgi Sistemi, Mekânsal
Bilgi Sistemi ile Coğrafi Bilgi Sistemi teknolojileri kullanılarak sürdürülebilir bir afet yönetimi sisteminin oluşturulması hedeflenmiştir. . (3) İyileştirme Sistemi,
İyileştirme Sistemi ile afet sonrası yürütülen iyileştirme çalışmalarının bilişim ortamında Coğrafi Bilgi Sistemi destekli olarak gerçekleştirebilmesini sağlamaktadır.