Afetler ve Sağlık

Afet yönetimi sürecinde sağlık hizmetleri afet türüne ve afetin gerçekleştiği coğrafi bölgeye göre farklılıklar gösterebilmektedir.

Doğa veya insan kaynaklı bir tehlikeye maruz kalan yaşam alanlarımızda yerel imkanlarla baş edilemeyecek ölçüdeki kayıplar afet olarak nitelendirilmektedir. “Afet” terimi genellikle doğa kaynaklı olayı (örneğin bir kasırga veya deprem) zarar verici etkileriyle (örneğin can kaybı veya binaların yıkılması) birlikte ifade eder.

Bir popülasyonun veya belirli bir sistemin tehlikelerden etkilenme olasılığı “risk” olarak bilinir. Risk, “Tehlike” ve “Güvenlik Zaafiyeti”nin bir fonksiyonudur.

Tüm afetler, farklı hassasiyet seviyelerine ve farklı sosyal, sağlık ve ekonomik koşullara sahip alanları etkilemeleri bakımından benzersiz olsalar da, afetler arasında benzerlikler vardır. Eğer tanınırsa, bu ortak benzerlikler, sağlık insani yardımının yönetimini ve kaynakların kullanımını optimize
etmek için kullanılabilir. Özellikle aşağıda belirtilen hususlara dikkat edilmelidir:

1. Afet türü ile sağlığa etkisi arasında bir ilişki vardır. Bu ilişki, özellikle yaralanmalara neden olan ani etkiler için geçerlidir. Örneğin, depremler tıbbi bakım gerektiren birçok yaralanmaya neden olurken, seller nispeten daha az yaralanmaya neden olur.
2. Bazı etkiler, sağlık için kaçınılmaz değil, potansiyel bir tehdittir. Örneğin, nüfus hareketi, diğer çevresel değişiklikler ve salgın hastalıklar genellikle doğal afetlerden kaynaklanmasa da, hastalık bulaşma riskinin artmasına neden olabilir.
3. Afet sonrası mevcut ve potansiyel sağlık risklerinin tümü aynı anda meydana gelmez. Bunun yerine, farklı zamanlarda ortaya çıkma ve afetten etkilenen bir bölgede önem açısından farklılık gösterme eğilimindedirler. Bu nedenle, kayıplar esas olarak travma anında ve yerinde meydana gelip acil tıbbi bakım gerektirirken, artan hastalık bulaşma risklerinin gelişmesi daha uzun sürer ve aşırı kalabalık ve sanitasyon standartlarının düştüğü yerlerde daha fazladır.
4. Afetlerin ortaya çıkardığı ihtiyaçlar sadece gıda, barınma ve temel sağlık hizmetleri ile sınırlı değildir. Yerinden olan insanlar dahi çoğu zaman yaşamlarının bazı ihtiyaçlarını kendileri karşılayabilmektedir. Ayrıca, insanlar genellikle ani şoku çabuk atlatır ve kendiliğinden arama, kurtarma, yaralıların taşınması ve diğer özel yardım faaliyetlerine katılırlar.
5. İç savaşlar ve çatışmalar, belirgin bir dizi halk sağlığı sorunu ve operasyonel kısıtlamalar meydana getirir.

Afet türlerine bağlı oluşabilecek sağlık sorunları farklılık göstermesine karşın her afet sonrası halk sağlığı açısından oluşabilecek ortak sağlık sorunları vardır. Bu ortak sağlık sorunları aşağıda listelenmiştir:

1. Sosyal tepkiler
2. Bulaşıcı hastalıklar
3. Nüfus yer değişiklikleri
4. İklimsel maruz kalma
5. Gıda ve beslenme
6. Su temini ve sanitasyon
7. Akıl ve ruh sağlığı
8. Sağlık altyapısında hasar

Genellikle konut yıkımı nedeniyle depremler çok sayıda ölüme ve çok sayıda insanın yaralanmasına neden olabilir. Çoğunlukla üç faktöre bağlıdır.

• İlk faktör konut tipidir. Kerpiç, kuru taş veya takviyesiz yığma evler, tek katlı bile olsa son derece dengesizdir ve yıkılmaları birçok ölüm ve yaralanmaya neden olur. Daha hafif yapı biçimlerinin, özellikle ahşap çerçeveli yapıların çok daha az tehlikeli olduğu kanıtlanmıştır. 
• İkinci faktör, depremin meydana geldiği günün saatidir. Depremin gece vaktinde oluşu, en çok hasarın kerpiç evlerde meydana geldiği Guatemala (1976) ve Bolivya’daki (1998) depremlerde özellikle ölümcül olmuştur. İyi inşa edilmiş konutların olduğu ancak okul veya ofis yapılarının zayıf olduğu kentsel alanlarda gün içinde meydana gelen depremler daha yüksek ölüm oranlarına neden olmaktadır. 
• Son faktör nüfus yoğunluğudur. Toplam ölüm ve yaralanma sayısının yoğun nüfuslu bölgelerde çok daha yüksek olması muhtemeldir.

Dünya Sağlık Örgütü’ne göre halk sağlığı, “hastalıkları önlemek, sağlığı geliştirmek ve bir bütün olarak nüfus arasında yaşamı uzatmak için kamu ya da özel tüm organize önlemleri ifade eder.”

20. yüzyılda, halk sağlığı uygulamalarının başarıya ulaşmasında 10 örnek:

1. Aşılama programları
2. Bulaşıcı hastalıkların kontrolü
3. Güvenli ve sağlıklı yiyecekler
4. Güvenli iş yerleri
5. Aile planlaması
6. Koroner kalp hastalığı ve felçten ölümlerde azalma
7. İçme suyunun klorlanması
8. Sağlıklı anneler ve bebekler
9. Motorlu taşıt güvenliği
10. Tütün kullanımının bir sağlık tehlikesi olarak kabul edilmesi

Toplumun, insanların sağlıklı olabileceği koşulları oluşturmak halk sağlığının temel misyonudur. Halk sağlığı operasyonları aşağıdaki birbirine bağlı ve döngüsel başlıklara dayanır:

1. Toplum nüfusu sağlığının değerlendirilmesi,
2. Kamu politikalarının geliştirilmesi,
3. Nüfusun uygun kaynaklara erişim güvencesi ve karşılanabilir maliyetler ile bakım hizmetleri.

Afetlerin nüfusun sağlığına doğrudan etkileri:

• Fiziksel yaralanma
• Can kayıpları
• Bulaşıcı hastalıkların artması
• Akut hastalıkların gelişmesi
• Isıya bağlı gelişen hastalıkların gelişmesi
• Hipotermi ve yanıkların gelişmesi
• Kronik hastalıklarda artan morbidite ve/ veya mortalite
• Duygusal / psikolojik etkilerin gelişimi

Afetlerin nüfusun sağlığına dolaylı etkileri şunlardır:

• Hizmet kesintisi veya aşırı yüklenme nedeniyle sağlık hizmetlerine erişimin bozulması veya gecikmesi
• Normal yaşam koşullarındaki kayıplar

Afetlerin sağlık sistemine doğrudan etkileri:

• Hastane, klinik ve diğer sağlık merkezlerindeki yapısal ve yapısal olmayan hasarların gelişmesi
• Yaralanma ve hastalıkların gelişmesi
• Can kayıpları ile personel kaybı
• Hizmet sunumunda aksakların gelişmesi
• Travma vakalarının aşırı yüklenmesi

Temel halk sağlığı hizmetleri şunlardır:

1. Toplum sağlığı sorunlarını belirlemek ve çözmek için sağlık durumunun izlenmesi
2. Toplumdaki sağlık sorunlarını ve sağlık tehlikelerini teşhis etmek ve araştırmak
3. Sağlık sorunları hakkında insanları bilgilendirmek, eğitmek ve güçlendirmek
4. Sağlık sorunlarını belirlemek ve çözmek için toplumsal dayanışmayı ve eylemi harekete geçirmek
5. Birey ve toplum sağlığı çabalarını destekleyen politika ve planlar geliştirmek
6. Sağlığı koruyan ve güvenliği sağlayan yasa ve yönetmelikleri uygulamak
7. İnsanları ihtiyaç duyulan kişisel sağlık hizmetlerine bağlamak ve başka türlü mevcut olmadığında sağlık bakımını sağlamak
8. Yetkin bir halk ve kişisel sağlık iş gücü sağlamak
9. Kişisel ve nüfus temelli sağlık hizmetlerinin etkinliğini, erişilebilirliğini ve kalitesini değerlendirmek
10. Sağlık sorunlarına yeni anlayışlar ve yenilikçi çözümler için araştırma yapmak

Afetlerin sağlık sistemine dolaylı etkisi:

• Yol ve ulaşım, elektrik, su, doğal gaz ve telekomünikasyon dahil olmak üzere sağlık sisteminin dayandığı dış altyapıya verilen hasar

Afetlerin sağlık sistemine dolaylı etkisi:

• Yol ve ulaşım, elektrik, su, doğal gaz ve telekomünikasyon dahil olmak üzere sağlık sisteminin dayandığı dış altyapıya verilen hasar

Afetler sırası ve sonrasında salgın hastalıkların artmasının başlıca nedenleri:

• Cansız bedenler
• Afet öncesi toplumda zaten var olan hastalıklar
• Ani ve büyük nüfus hareketliliği
• Nüfusun yer değiştirmesinde karmaşık acil durumlar
• Halk sağlığı sistemi ve altyapısındaki eksiklikler

olarak verilebilir.

Afet yönetiminin önleme ve azaltma aşamasındaki halk sağlığı eylemleri :

• Sağlık tesislerinin risk değerlendirmesini yapmak
• Topluluk-afet-risk değerlendirme sürecine katkıda bulunmak
• Zaman içinde sağlık tesislerinin ve nüfusun risklerini ve savunmasızlığını izlemek
• Sağlık tesislerinde yapısal ve yapısal olmayan afet zarar azaltımlarını yönetmek
• Afet riskleri ve azaltma (hafifletme) önlemleri konusunda halkın bilinçlendirilmesini desteklemek
• Afet riskinin azaltılmasının çevre politikalarında dikkate alınmasını ve ilgili sektörler tarafından operasyonel hale getirilmesini sağlamak
• Yüksek riskli bölgelerde nüfus yerleşimini ve sağlık tesislerinin inşasını önlemek için arazi kullanım düzenlemelerinin mevcut olduğundan emin olunmasını sağlamak
• Tüm sağlık tesislerinin, diğer altyapıların ve evlerin sigortalı olmasını sağlamak

Afet yönetiminin hazırlık aşamasındaki halk sağlığı eylemleri:

• Sağlık tesislerinin risk değerlendirmesini yapmak
• Topluluk afet risk değerlendirme sürecine katkıda bulunmak
• Erken uyarı sistemleri kurmak
• Acil müdahale operasyon planını geliştirmek ve ilgili faaliyetleri yürütmek
• Sağlık yetkilileri ve personelinin eğitim ve öğretimini sağlamak
• Tatbikatlar ve alıştırmalar yapmak
• Afetlere karşı toplum hazırlığını izlemek
• Halkı bilinçlendirme programları sağlamak

Afet yönetiminin müdahale aşamasındaki halk sağlığı eylemleri:

• Etkilenen nüfusun hızlı sağlık ihtiyaçları değerlendirmesini yapmak
• Sağlık tesislerinin hasar tespitini yapmak ve hizmetlerinin devamlılığını sağlamak
• Sağlık personelinin ruh sağlığını ve beden güvenliğini sağlamak
• Acil tıbbi ve travma bakımı sağlamak
• Hastalık gözetimi ve acil durum bilgi sistemleri kurmak
• Çevre sağlığını izlemek ve çevresel dekontaminasyon yapmak
• Gıda güvenliğini izlemek
• Bulaşıcı hastalıkların yönetimi, cinsel sağlık ve üreme sağlığı hizmetleri, bulaşıcı olmayan ve kronik hastalıkların yönetimi ve ruh sağlığı hizmetleri dahil olmak üzere diğer temel sağlık hizmetlerini
  sağlamak
• Risk iletişimleri sağlamak ve sağlık tavsiyeleri yayınlamak

Afet yönetiminin kurtarma aşamasındaki halk sağlığı eylemleri:

• Hasarlı sağlık tesislerinin onarımı ve yeniden inşasını yapmak
• Hasarlı ekipmanı ve sarf malzemelerini değiştirmek
• Hasar görmüş sağlık hizmetleri ve işlevlerini geri kazanmak
• Travma vakalarına fiziksel rehabilitasyon hizmeti vermek
• Hayatta kalanlara psikolojik rehabilitasyon hizmetleri sağlamak

Afetin büyüklüğünü azaltabilecek ana stratejiler:

1. Risk analizi ve değerlendirmesi: Tehlikeler ve yüksek riskli bölgelerde müdahaleye öncelik vermek için risk derecelendirmesi yapmak gerekir.
2. Risk azaltma: Risk azaltma önlemlerinin örnekleri, tehlikelere dayanıklı inşaat ve yapısal olmayan güvenlik önlemlerinin kullanılmasıdır.
3. Riske karşı sigortalama: Afetlerin neden olduğu mali kayıpların sonuçlarını en aza indirmek için özel ve kamu yapılarına karşılanabilir sigortaların sağlanması önemlidir.

olarak verilebilir.

Acil Durum Müdahale Planı (ADMP) hazırlanması, afet ve acil durum senaryoların hazırlanması, eğitim ve tatbikatların düzenli
olarak gerçekleştirilmesi sağlanır. ADMP faaliyetleri kapsamında;

• komuta, kontrol ve koordinasyon mekanizmalarının geliştirilmesi,
• dalgalanma kapasitesi protokolleri,
• bilgi yönetimi ve iletişim,
• tahliye,
• halkın bilgilendirilmesi,
• emniyetli ve güvenlikli ekipman ve malzemelerin stoklanması

gibi planlar örnek olarak verilebilir. 

“Tüm sağlık yaklaşımı” aşağıdaki bileşenleri içerir:

1. Sağlık risklerinin tüm kategorileri için birleşik bir hazırlık ve müdahale platformunun oluşturulması, 
2. Hükümet, sivil toplum kuruluşları ve özel sektör tarafından sağlanan sağlıkla ilgili tüm yeteneklerin dahil edilmesi,
3. Ordu ve acil tıbbi bakım, ilaçlar, çevre sağlığı, bulaşıcı hastalık kontrolü, kronik hastalıkların yönetimi, akıl sağlığı, üreme sağlığı ve beslenme dahil olmak üzere halk sağlığının tüm yönlerinin iyi bir şekilde ele alınması.

Afet meydana gelir gelmez hızlı bir ihtiyaç ve hasar tespiti yapılması atılması gereken ilk adımdır. Değerlendirme, nüfusun sağlık ihtiyaçlarını, altyapı ve sağlık tesislerine verilen zararı ele almaktadır. Müteakip halk sağlığı faaliyetleri aşağıdakileri içerir:

1. Acil tıbbi bakım ve travma bakımı sağlanması,
2. Sağlık personelinin ruh sağlığının ve beden güvenliğinin sağlanması,
3. Hastalık gözetimi ve acil durum bilgi sistemlerinin kurulması,
4. Aşılama, enfekte vakaların tıbbi tedavisi ve salgın araştırması dahil olmak üzere bulaşıcı hastalık kontrol programlarının yürütülmesi,
5. Anne, yenidoğan ve çocuk sağlığı dahil cinsel sağlık ve üreme sağlığı bakımının yanı sıra şiddet ve cinsel istismarla ilgili bakım sağlanması,
6. Bulaşıcı olmayan ve kronik hastalıkların yönetilmesi,
7. Ruh sağlığı hizmetleri sağlanması,
8. Çevre sağlığının izlenmesi (su, sanitasyon ve hijyen),
9. Çevresel dekontaminasyon önlemlerinin uygulanması,
10. Yardım kuruluşları tarafından sağlanan gıda maddeleri de dahil olmak üzere gıda güvenliğinin izlenmesi, 
11. Gerektiğinde sağlık tavsiyeleri yayınlanması.

• Ülkenin veya belirli bir bölgenin afet riskini değerlendirmek,
• Standartları ve düzenlemeleri kabul etmek,
• İletişim, bilgi ve uyarı sistemlerini organize etmek,
• Koordinasyon ve müdahale mekanizmalarını sağlamak,
• Daha fazla hazırlık için mali ve diğer kaynakların mevcut olmasını ve afet durumlarında harekete geçirilebilmesini sağlayacak
  önlemleri benimsemek,
• Halk eğitim programları geliştirmek,
• Haber medyası ile bilgilendirme oturumlarını koordine etmek,
• Müdahale mekanizmalarını test eden afet simülasyonu tatbikatları düzenlemek

Sağlık sektörü afet planları hazırlanırken aşağıdaki yönergeler akılda tutulmalıdır.

1. Tehlike ve güvenlik zaafiyeti analizine dayalı olası sağlık senaryolarını belirleyin ve bu bilgiyi bir afet planı oluşturmak için bir temel olarak kullanın.
2. Farklı senaryolar tarafından yaratılan tüm olası olayları ve olası sağlık ihtiyaçlarını listeleyin
3. Kilit görevlilerin konumu ve genel sorumlulukları gibi idari müdahalenin ana özelliklerini planlayın.
4. Planları kendi kendine yeten birimlere bölün.
5. Planı geniş çapta yayın.
6. Planı periyodik olarak test etmek için tatbikatlar ekleyin. 
7. Halkın kendini koruma önlemleri alabilmesi veya tahliye gerekiyorsa geçici barınaklara ulaşabilmesi için erken uyarı ve bilgi sistemlerini dahil edin.
8. Epidemiyolojik veriler de dahil olmak üzere temel demografik bilgileri içeren bir bilgi paketi derleyin.

Afet durumunda, sağlık sektörü yaralıların tedavisinden, epidemiyolojik gözetim ve hastalık kontrolünden, temel sağlık ve sıhhi mühendislikten, yerinden edilmiş kişiler ve mülteciler için kamplarda veya geçici yerleşim yerlerinde sağlık hizmetlerinin
gözetiminden, eğitimden ve lojistik kaynaklardan ve destekten sorumludur.

Güvenlik zaafiyeti analizi yapılırken ve tıbbi tesisler için etki azaltma planları hazırlanırken aşağıdaki faktörler göz önünde
bulundurulur:

1. Kirişler, destek kolonları ve duvarlar gibi bir binanın taşıyıcı bileşenlerini içeren yapısal elemanlar,
2. Mimari elemanlar (taşıyıcı olmayan dış duvarlar, dolgu duvarlar, bölme sistemleri, pencereler, aydınlatma armatürleri ve tavanlar) dahil yapısal olmayan elemanlar,
3. Yaşam hattı sistemleri (su, enerji ve iletişim sistemleri),
4. Binanın içeriği (ilaçlar, gereçler, ekipman ve mobilyalar),
5. Bina yapısı bozulmadan kalsa bile yapısal olmayan hasar ciddi olabilir,
6. Fiziksel tasarımı (alan, dış ve iç mekan dağılımı, erişim yolları),
7. Bakım ve yönetimi içeren işlevsel unsurlar.