Afetlerde Sağlık Hizmetlerinin Yönetimi

Afet yönetimi sürecinde sağlık hizmetlerinin doğru ve daha etkili biçimde yürütülebilmesi için afetin etki alanı ve etki biçiminin belirlenmesi önemlidir.

Birçok sağlık yardım operasyonundaki en büyük idari sorun, afetin kapsamı ve etkileri hakkında birbiriyle çelişen ve çoğu zaman abartılı raporlardır. Üç ana hedefi karşılamak için gerçek bilgiler
şunları içerir:

1. Etkilenen nüfusu tanımlamak,
2. Hasarın boyutunu ve mevcut yerel insan ve malzeme kaynaklarını değerlendirerek karşılanmayan ihtiyaçları belirlemek ve tahmin etmek,
3. Sağlık kapsamında meydana gelebilecek ikincil riskleri belirlemek.

Sağlık hizmetlerinden sorumlu afet koordinatörü, uluslararası yardım topluluğunu değişen koşullar hakkında bilgilendirmek ve gerektiğinde yönlendirilen sorulara gerçek zamanlı yanıt verebilmek için aşağıda listelenen verilere ihtiyaç duyar:

• Salgın hastalıklar gibi yayılan gerçek dışı haberlerin toplumda neden olabileceği karmaşıklığı önlemek için ulusal ve uluslararası medyaya sağlanacak doğru saha verileri
• Yerel halk arasında yayılabilecek asılsız söylentiler ve bilgi kirliliği gibi olumsuz koşulların önüne geçmek amacıyla yürütülen sağlık hizmetleri hakkında en güncel ve doğru veriler

Acil yardım hizmetleri kapsamında, afet türlerine bağlı içerik ve kapsamı değişiklik gösterebilecek afet anı gerçek saha verileri ve temel bilgi gereksinimleri aşağıda listelenmiştir:

1. Etkilenen coğrafi alan, etkilenen nüfus ve konum bilgisi,
2. Ulaşım ve iletişim sistemlerinin güncel durumları,
3. İçme suyu, yiyecek stokları, sıhhi tesisler ve barınakların mevcudiyeti,
4. Yaralı, ölü ve kayıp sayıları
5. Hastaneler ve diğer sağlık tesislerinin maruz kaldığı hasar, hizmet sunma kapasiteleri, özel ilaç, ekipman ve personel ihtiyaçları,
6. Evlerinden uzaklaşan ve/veya taşınan kişilerin konumları ve sayısı,
7. Acil toplanma alanları ve geçici barınma-beslenme alanlarının konumları

Arka plan bilgisi şunları içermelidir:

1. Bölgedeki nüfusun büyüklüğü ve dağılımı,
2. Ana iletişim hatları ve topografya,
3. Sağlık tesisleri tarafından sağlanan hizmetler, önceden güvenlik zaafiyet analizi ile belirlendiği üzere, doğal afetlere karşı özellikle savunmasız olabileceklerin notları,
4. Devlet depolarında, ticari depolarda, büyük gönüllü ve uluslararası kuruluşların depolarında büyük miktarlarda gıda, ilaç ve sağlık malzemelerinin yerleri,
5. Yardımda aktif olan kilit kişi ve kuruluşlar,
6. Potansiyel tahliye alanlarının konumları.

Afetin etkilerinden sonra bilgi toplamada kullanılan erişim kaynakları şu şekilde sıralanır:

1. Uydu ve hava araçları ile görüntüleme ve uzaktan algılama (hafif uçaklar, helikopterler, uydular, insansız hava araçları),
2. Doğrudan toplumdan ve yardım çalışanlarından raporlar (kitle kaynak yönetimi),
3. Medyadan haberler,
4. Düzenli veri tabanları ve raporlama sistemleri,
5. Anketler.

Anketler, büyük bir afetten sonra aşağıdaki üç aşamada düzenlenir:

1. Aşama: İlk 24 ila 48 saat içinde, helikopter, insansız hava aracı ve uydu görüntülerine dayalı “hızlı ve kirli” olarak adlandırılan hızlı hasar değerlendirmesi yapılır. Buradan elde edilen bulgular kullanılarak etkilenen afet bölgesi tanımlanır. Sağlık, ulaşım ve iletişim alt yapılarının fiziksel koşulları ile yardım faaliyetlerinin mevcut durumu, yukarıda belirtilen yöntemlerden elde edilen bilgiler kullanılarak hızlıca değerlendirilir.

2. Aşama: Etkiden sonraki birkaç saatten birkaç güne kadar değişebilen değerlendirmenin ikinci aşamasında, çok disiplinli ayrıntılı bir sağlık araştırması ile etkilenen tüm alanları kapsayacak şekilde çalışmalıdır. İlk günlerde, uzak bölgelerde yapılacak bir anket çalışması ile, ölü ve yaralı sayısının bir değerlendirmesi yapılmalıdır. Sağlık ihtiyaçları anketi, acil tıbbi destek ihtiyacının ortaya konulabilmesi için acil bakım hizmetlerinin bir parçası olmalıdır. Ayrıntılı anket, su kalitesi ve miktarı üzerindeki afetin etkilerini ortaya koymalıdır. Bu aşamada yiyecek, barınak ve koruyucu giysi ihtiyacı da hızlı bir şekilde değerlendirilmelidir.

3. Aşama: Üçüncü değerlendirme aşamasında, belirli sorunlara yönelik anketler yapılmalıdır. Sağlık tesislerine ve ilgili tesislerin gördüğü hasar, etkilenen bölge genelinde yetkili teknisyenler ve mühendisler tarafından araştırılmalıdır. Bu araştırmalar, iyileştirme ve yeniden yapılanma sürecinde ihtiyaç duyulacak maliyetlerin tahmin edilmesi için temel bilgi sağlayacaktır.

Etkiden sonraki birkaç saatten birkaç güne kadar değişebilen değerlendirmenin ikinci aşamasında, çok disiplinli ayrıntılı bir sağlık araştırması ile etkilenen tüm alanları kapsayacak şekilde çalışmalıdır. Sağlık ihtiyaçları anketi, acil tıbbi destek ihtiyacının ortaya konulabilmesi için acil bakım hizmetlerinin bir parçası olmalıdır. Bu kapsamda aşağıdaki bilgiler toplanmalıdır:

1. Toplam yaralı sayısı,
2. Tahliye gerektiren yaralı sayısı ve bunların ana teşhis kategorileri,
3. Lokal tedavi gerektiren yaralı sayısı,
4. Temel sağlık malzemelerinin ve personelin mevcudiyeti,
5. Acil tedavi görenler için ihtiyaç duyulması muhtemel devam eden bakım,
6. Bölgedeki tıbbi tesislere tedarik veya geçici onarım gerekliliği.

Afet sonrası bulaşıcı hastalıkları önleme ve kontrol altına alma ilkeleri şu şekildedir:

• Hastalık bulaşma riskini azaltmak için tüm halk sağlığı önlemleri mümkün olan en kısa sürede uygulanmalıdır,
• Salgınları belirlemek ve kontrol önlemlerini derhal başlatmak için güvenilir bir hastalık raporlama sistemi düzenlenmelidir,
• Tüm salgın hastalık raporları hızla araştırılmalıdır.

Doğa kaynaklı afetler, aşağıdaki hususlarda meydana gelen olumsuz değişiklikler nedeniyle önlenebilir hastalık riskini artırabilir:

1. Nüfus yoğunluğu: Sosyal mesafe koşulundan çok daha yakın temaslar, hava yoluyla bulaşabilen hastalıkların yayılmasını artırır.
   Ayrıca, birçok durumda vaka sayılarındaki ani artış ile başa çıkmada mevcut sağlık hizmetleri kapasitesi yetersiz kalabilir.
2. Nüfus yer değişikliği: Afet mağdurlarının hareketi, göçmen veya yerli nüfusun duyarlı olduğu bulaşıcı hastalıkların ortaya çıkmasına
   neden olabilir.
3. Su temini ve sanitasyon hizmetlerinin aksaması ve kirlenmesi: Temiz su temini ve atık su aktarım sistemleri, enerji hatlarıyla
   ilişkili sistemler afetlerde ciddi yapısal hasara maruz kalabilirler. 
4. Halk sağlığı programlarının aksaması: Bir afetten sonra, mevcut personel ve ekonomik kaynaklar acil yardım hizmetlerine yönlendirilir. Bu durum rutin sağlık kontrolü, aşılanma gibi halk sağlığı programlarını kesintiye uğratabileceğinden korunmayan
   popülasyonda bulaşıcı hastalık bulaş riski artabilir.
5. Vektörlerin üremesini destekleyen ekolojik değişiklikler: Olağandışı yağmur dönemleri, taşkın olsun veya olmasın, vektör nüfus yoğunluğunu etkilemesi muhtemeldir. 
6. Evcil ve vahşi hayvanların yerinden olması: Doğa kaynaklı afetler sonucunda insan popülasyonlarında olduğu gibi, hayvan popülasyonları da yer değiştirebilir. Hayvanlarda olduğu kadar insanlarda da bulaşabilen koşullar nedeniyle sağlık sorunları gelişebilir.
7. Afet durumlarında acil yiyecek, su ve barınak sağlanması: Nüfusun temel gıda ve barınak ihtiyaçları genellikle yeni veya farklı kaynaklardan sağlanır. Bu durum kontrolsüz, denetimsiz ve sağlıksız beslenme ve barınma koşullarını beraberinde getirebilir.

Bazı afet bölgelerinde tifo ve koleraya karşı hızlı doğaçlama toplu aşılama kampanyalarından birkaç nedenden dolayı kaçınılmalıdır:

1. Dünya Sağlık Örgütü, endemik bölgelerde rutin kullanım için tifo ve kolera aşılarını önermemektedir. Daha yeni tifo ve kolera aşılarının etkinliği artmıştır, ancak bunlar çok dozlu aşılar oldukları için uyum muhtemelen zayıf olacaktır. Henüz geniş çaplı bir halk sağlığı önlemi olarak etkili oldukları kanıtlanmamıştır. Ancak bir afet durumunda sağlık çalışanlarına aşı önerilebilir. İyi tıbbi kontrol, etkili vaka tanımlamasına, tedavisine ve etkili çevresel sanitasyon önlemlerine dayanmalıdır.
2. Aşı programları, başka yerlerde daha iyi çalıştırılabilecek çok sayıda personel gerektirir.
3. Sterilizasyon ve enjeksiyon tekniklerinin denetlenmesi, yarardan çok zararla sonuçlanacak şekilde imkansız olabilir.
4. Toplu aşılama programları, hastalık riski konusunda yanlış bir güven duygusuna ve etkili kontrol önlemlerinin ihmal edilmesine
   yol açabilir.

Kitlesel zayiatların (kayıpların) yönetimi üç ana alana ayrılır:

1. Hastane öncesi acil bakım (arama ve kurtarma, ilk yardım, triyaj ve mağdurların stabilizasyonu),
2. Hastaneye kabul ve tedavi,
3. Gerektiğinde hastaların diğer hastanelere yeniden dağıtılması (nakledilmesi).

Hastane öncesi acil bakım hizmetleri kapsamında 4 kritik işlem süreci bulunmaktadır:

1. Arama, Kurtarma ve İlk Yardım
2. Saha Bakımı/Tedavisi
3. Triyaj
4. Etiketleme

Farklı triyaj sistemleri benimsenmiş ve bazı ülkelerde hala kullanılıyor olsa da, en yaygın sınıflandırma uluslararası kabul görmüş dört renkli (Kırmızı, Sarı, Yeşil ve Siyah) kod sistemidir. Kırmızı; yüksek öncelikli tedavi veya transferi, sarı; orta önceliği, yeşil; ayaktan hastalar için ve siyah; ölü veya can çekişen hastalar için kullanılır.

Afet sonrası çevre sağlığı önlemleri şunlardır:

1. Yeterli miktarda güvenli içme suyu sağlamak,
2. Temel sanitasyon tesisleri sağlamak,
3. Dışkı, atık su ve katı atıkların bertarafı,
4. Yeterli barınak
5. Gıda koruma önlemleri sağlamak,
6. Vektör kontrol önlemleri oluşturmak veya sürdürmek ve kişisel hijyeni teşvik etmek.

Hasar ve ihtiyaç raporları aşağıdaki bilgileri içermelidir:

1. Hasarın türü, yeri ve kapsamı,
2. Erişilebilirlik ve hasar mahalline ulaşım için gerekli araçlar,
3. Kalan operasyonel kapasite,
4. Onarımlar için gereken kaynakların tahmini (personel, ekipman ve malzemeler),
5. Tahmini onarım süresi.

Çevre sağlığı hizmetlerinde olası kesintileri nedeniyle yeterli çevre sağlığı hizmetlerini ve koşullarını hızla yeniden oluşturmak için aşağıdaki eylemler önerilir:

1. Zor durumdaki bölgelerde veya yakınındaki nüfus hareketleri hakkında bilgi edinin ve mülteciler ve yerinden edilmiş kişiler için kampların, kısmen ve/veya tamamen
   tahliye edilen alanların, yardım görevlileri yerleşimlerinin ve hastanelerin ve diğer tıbbi tesislerin yerlerinin haritasını çıkarın. Bu bilgi, hangi bölgelerin öncelikli dikkat
   gerektirdiğinin belirlenmesine yardımcı olacaktır.
2. Kamusal su temini ve atık bertaraf sistemleri ile gıda üretim, depolama ve dağıtım ağlarındaki hasarın boyutunu belirlemek için hızlı değerlendirmeler yapın.
3. Temel çevre sağlığı hizmetlerini sunmak için kalan operasyonel kapasiteyi belirleyin.
4. Hasar görmemiş gıda stokları, insan kaynakları, hazır ekipman, malzeme ve gereçler dahil olmak üzere mevcut kaynakların bir envanterini yapın.
5. Zor durumdaki nüfusun su, temel temizlik, barınma ve gıda için acil ihtiyaçlarını belirleyin.
6. Temel insani tüketim ihtiyaçları karşılandıktan sonra temel tesislerin ihtiyaçlarını mümkün olan en kısa sürede karşılayın. Çok sayıda yaralı varsa, hastaneler ve diğer
   tıbbi tesisler daha fazla su kaynağına ihtiyaç duyabilir.
7.  Mültecilerin ve yerinden edilmiş kişilerin uygun şekilde barındırıldığından ve geçici yerleşim yerlerinin ve diğer tanımlanmış yüksek riskli alanların temel çevre sağlığı
   hizmetlerine sahip olduğundan emin olun.

Genel tercih sırasına göre, aşağıdaki alternatif su kaynakları dikkate alınmalıdır:

1. Derin yeraltı suyu;
2. Sığ yeraltı suyu ve kaynak suyu;
3. Yağmur suyu;
4. Yüzey suyu.

Mevcut ve yeni su kaynakları aşağıdaki koruma önlemlerini gerektirir:

1. İnsanların ve hayvanların erişimini kısıtlayın; gerekirse, bir çit dikin ve bir bekçi atayın,
2. Su kaynağından güvenli bir mesafede yeterli dışkı tahliyesini sağlayın,
3. Nehir ve akarsulardaki su alma noktalarının akış yukarısında yıkanmayı ve hayvancılığı yasaklayın,
4. Kontaminasyondan korunmalarını sağlamak için kuyuları yükseltin; kuyu ağzından güvenli bir mesafede bir emme çukuruna dökülen suyun uygun şekilde boşaltılmasını sağlayın,
5. Kuyuların maksimum verimini tahmin edin; aşırı ekstraksiyon (kıyı bölgelerinde) tuzlu su girmesine neden olabilir veya kuyunun kurumasına neden olabilir. Gerekirse, su kaynağını oranlayın.

Tablet, toz veya sıvı dezenfektanların toplu dağıtımı yalnızca şu koşullarda dikkatle ele alınmalıdır:

1. Etkilenen kişilerin kullanım konusunda deneyiminin olması,
2. Etkilenen kişilerin etkin bir eğitim kampanyası yoluyla olaydan hemen sonra kullanım konusunda eğitim almasının sağlanması,
3. Uygun su saklama kaplarının dağıtılması,
4. Halk sağlığı veya toplum sağlığı çalışanları tarafından tabletlerin uygun ve sürekli kullanımını
   sağlanması,
5. Acil durum aşaması boyunca ve erken rehabilitasyon aşaması boyunca gerektiği gibi düzgün ve sürekli tedarik sağlamak için bir dağıtım ağının oluşturulması.

Acil dönemde ve rehabilitasyon döneminde özellikle bu tür hastalıkların endemik olduğu bilinen
bölgelerde vektör kaynaklı hastalıklara yönelik kontrol programları yoğunlaştırılmalıdır. Acil durumlarda özel önem taşıyanlar şunlardır:

• Leptospirosis ve sıçan ısırığı ateşi (sıçan),
• Dang humması ve sıtma (sivrisinek),
• Tifüs (bit, pire)
• Veba (pire).

Kişisel hijyen, doğal afetlerden sonra, özellikle yoğun nüfuslu bölgelerde ve su kıtlığının olduğu yerlerde azalma eğilimindedir. Bunu önlemek için aşağıdaki tedbirler önerilir:

1. Temel el yıkama tesislerinin (sığınaklar, geçici yerleşim yerleri ve kamplar) sağlanması,
2. Yıkanma, temizlik ve banyo imkanlarının sağlanması (mülteciler ve yerinden edilmiş kişiler için kamplar),
3. Yeterli miktarda su sağlanması (mülteciler ve yerinden edilmiş kişiler için afet bölgeleri
   ve kamplar),
4. Uyku alanlarında aşırı kalabalıktan kaçınılması,
5. Kişisel hijyen, temel sanitasyon ve atık yönetimi konularında eğitim kampanyaları başlatılması.

Temel acil durum vektör kontrol önlemleri şunlardır:

1. Mümkün olan en kısa sürede çöp toplama ve atıkların sıhhi bertarafına devam edilmeli,
2. Ev içinde ve yakınında vektör üreme alanları ortadan kaldırılmalı ve kişisel hijyen dahil olmak üzere enfeksiyonu önlemeye yönelik önlemler hakkında halk eğitim kampanyaları yürütülmeli,
3. Potansiyel sivrisinek, kemirgen ve diğer vektör üreme alanlarını belirlemek için kampların ve yoğun nüfuslu alanların araştırılması,
4. Havuzların, göletlerin ve bataklıkların boşaltılarak ve/veya doldurularak vektör üreme alanlarının kalıcı olarak ortadan kaldırılması,
5. Büyük kapların devrilmesi veya o alandan çıkarılması,
6. Su rezervuarlarının kapatılması,
7. Atıkların sıhhi bertarafının gerçekleştirilmesi,
8. Su basmış alanlarda rutin bir kontrol yöntemi olarak daha önce kullanılıyorsa, iç mekan ilaçlamaya devam edilmesi,
9. Tifüsün var olduğu bilinen bölgelerde, kamplarda ve geçici yerleşim yerlerinde bit istilasına uğramış kişilere, kıyafetlerine ve yataklarına kalıntı böcek ilacı tozu uygulanması (yerel dirençli suşlara bağlı olarak DDT veya Lindane veya alternatif olarak Malathion veya Carbaryl kullanın),
10. Yiyeceklerin kapalı ve korunaklı alanlarda saklanması.

Bir gıda yardım programının etkili olmasını sağlamaya yönelik acil adımlar şunları içerir:

1. Afetten sonra mevcut gıda kaynaklarının değerlendirilmesi,
2. Etkilenen nüfusun beslenme ihtiyaçlarının ölçülmesi,
3. Büyük nüfus grupları için günlük yiyecek rasyonlarının ve ihtiyaçlarının hesaplanması,
4. Etkilenen nüfusun beslenme durumunun izlenmesi.

Gıda sorunlarının hafifletilmesindeki öncelikler şunlardır:

1. Acil ihtiyaç olduğu görülen yerlerde, yani izole nüfuslara, kurumlara ve yardım görevlilerine derhal gıda tedarik edilmesi,
2. Tedarik, nakliye, depolama ve dağıtıma yönelik adımların atılabilmesi için bölgedeki olası gıda ihtiyaçlarının ilk tahmininin yapılması,
3. Gıda stoklarını bulma veya tedarik etme ve yerel tüketime uygunluğunu değerlendirilmesi,
4. Durum değiştikçe tedarik, dağıtım ve diğer programların değiştirilebilmesi için gıda ihtiyaçları
   hakkındaki bilgilerin izlenmesi.

Kamp hizmetleri kapsamında su temini, atık yönetimi ve özellikle bulaşıcı hastalıkların önlenmesine
yönelik çalışmaları içeren sağlık hizmetleri sunulur.

Taşıma için ilk gereksinimler genellikle hayat kurtaran işlemlere odaklanır:

• Temel personel, ekipman ve hastaların taşınması,
• Etkilenen bölgelerdeki sağlık durumunu izlemek ve değerlendirmek için uzman personelin taşınması,
• Tedavi merkezlerine gerekli sağlık malzemelerinin ulaştırılması,
• Cesetlerin ve hayvan cesetlerinin çıkarılması,
• Hastanelere ve sağlık merkezlerine erişim yollarının temizlenmesi,
• Uluslararası donör temsilcilerinin ve medya personelinin etkilenen bölgeye ve bölgeden taşınması.

Yeterli acil durum iletişim olanakları, sağlık tesisleri ile sahadaki yardım personelleri, ayrıca yardım
çabalarına dahil olan hükümet hükümet dışı, özel ve uluslararası kuruluşlarla hızlı ve güvenilir teması
sürdürmek için gereklidir. Bunlar aşağıda sıralanmıştır:

• Telsiz iletişimi

1. Yüksek Frekanslı (HF) Tek Yan Bantlı (SSB) Telsiz İletişimi
2. Çok Yüksek Frekanslı (VHF) El Telsiz İletişimi
3. Amatör Telsiz Operatörleri

• Radyo Çağrı Hizmeti
• Karasal Telekomünikasyon
• Uydu İletişimi

1. Sabit Uydu Hizmeti
2. Uydudan Küresel Mobil Kişisel İletişim (GMPCS)
3. Mobil Uydu Hizmeti

• Elektronik Posta Hizmetleri
• Teletıp
• Bağışlanan Telsiz İletişim Ekipmanı