Sağlık Hizmetlerinde Afete Hazırlık

Hyogo Eylem Çerçevesi (HFA)’nın eylem için önerdiği beş özel öncelik :

1. Afet riskinin azaltılmasını öncelik haline getirilmesi,

2. Risk bilgilerinin ve erken uyarının iyileşti­rilmesi,

3. Bir güvenlik ve dayanıklılık kültürü oluştu­rulması,

4. Kilit sektörlerdeki risklerin azaltılması,

5. Müdahale için hazırlığın güçlendirilmesi,

“Acil duruma hazırlık, bir ülkenin her türlü acil durumu yönetme konusundaki genel kapasitesini ve kabiliyetini güçlendirmek ve rahatlamadan iyi­leşme yoluyla sürekli kalkınmaya düzenli bir geçiş sağlamak olan uzun vadeli bir kalkınma faaliyetleri programıdır.” Etkili olması için, afete hazırlık prog­ramları genel bir afet risk yönetimi stratejisinin bir bileşeni olmalı ve izole bir proje olarak uygulan­mamalıdır. Afete hazırlık, toplulukları, mülkleri ve çevreyi yeterince korumak için bir dizi ilke tarafın­dan yönlendirilmelidir. Etkinliğini sağlamak için yaklaşım şu noktaları içermelidir:

• Kapsayıcı

• Tüm tehlikeler yaklaşımı

• Çok sektörlü ve sektörler arası

• Topluluk temelli ve kullanıcı dostu

• Kültürel olarak duyarlı ve spesifik

Sağlıkla ilgili acil durumlara hazırlıklı olmanın amaçları şu şekilde sunulmuştur:

·        Morbidite ve mortaliteyi önlemek

·        Yaralılar için bakım sağlamak

·        Olumsuz iklim ve çevre koşullarını yönetmek

·        Normal sağlığın yeniden kazanılmasını sağ­lamak

·        Sağlık hizmetlerini yeniden kurmak

·        Personeli korumak

·        Halk sağlığını ve tıbbi varlıkları korumak

Sağlıkla ilgili acil durumlara hazırlıklı olmanın amaçları şu şekilde sunulmuştur:

·        Morbidite ve mortaliteyi önlemek

·        Yaralılar için bakım sağlamak

·        Olumsuz iklim ve çevre koşullarını yönetmek

·        Normal sağlığın yeniden kazanılmasını sağ­lamak

·        Sağlık hizmetlerini yeniden kurmak

·        Personeli korumak

·        Halk sağlığını ve tıbbi varlıkları korumak

Bu ihtiyaçları karşılamak için yapılması gereken eylemler dört kategoride toplanabilir:

1. Önleyici tedbirler: örneğin, bina yönetme­likleri ve taşkın yatağı yönetimi

2. Koruyucu önlemler: örneğin erken uyarı ve toplum eğitimi

3. Hayat kurtaran önlemler: örneğin, kurtar­ma ve yardım

4. Rehabilitasyon: örneğin, yeniden yerleşim ve yeniden inşa

Acil Duruma Hazırlık Programının Unsurları  (Tablo 3.2):

Yetenek, istenen bir hedefe ulaşma yeteneği iken kapasite, bu hedefe ulaşmak için mevcut tüm güçlü yönlerin, niteliklerin ve kaynakların ölçüsüdür.

Afet Hazırlık Programı Döngüsü (Şekil 3.1):

• Risk Değerlendirmesi
• Acil Operasyon Planı
• Boşluk Analizi
• Hazırlık Planı
• Uygulama
• İzleme ve Değerlendirme basamaklarını içerir.

Yeteneklere Dayalı Afet Hazırlık Programı Geliştirme Aşamaları

Afet sonucunun ciddiyetini (etkisini) ölçmek için kriterler değişebilir, ancak genellikle aşağıdakilerle ilgili sorunlar ele alınır:

• Ölüm ve yaralanma sayısı

• Kritik tesisler ve toplum yaşam hatları

• Mülkiyet ve çevreye verilen zarar

• Ekonomik, sosyal ve politik bozulma

• Alanın büyüklüğü veya etkilenen insan sayısı

Afet risk değerlendirmeleriyle ilişkili yüksek derecede belirsizliği belirlemek için nitel analiz, risklerin olasılığını ve büyüklüğünü göstermek için tanımlayıcı ölçekler kullanır. Değişen karmaşıklık derecelerinde gerçekleştirilebilir. Çoğunlukla, risk seviyesinin daha fazla analiz yapılmasını haklı kıl­madığı veya daha nicel analiz için yeterli veri veya kaynağın olmadığı durumlarda ilk değerlendirme olarak kullanılır.

Genellikle bir tehlike olasılığı/etki matrisi veya sayısal puan şeklini alır. Sonuçları ve olasılığı analiz ederken en uygun bilgi kaynakları ve teknikleri kullanılmalıdır. Bilgi kaynakları aşağı­dakileri içerebilir:

• Geçmiş kayıtlar (tehlike sıklığı ve etkisi için geçmiş veriler, nüfus demografisi vb.)

• Uygulama ve ilgili deneyim

• İlgili yayınlanmış literatür

• Halkla istişare sonuçları (örn. odak grupla­rı, halka açık oturumlar)

• Deneyler ve prototipler

• Ekonomik, mühendislik veya diğer modeller

  • Uzman ve uzman kararı

Risk değerlendirme teknikleri şunları içerebilir:

• İlgi alanındaki uzmanlarla yapılandırılmış görüşmeler

• Çok disiplinli uzman gruplarının kullanımı

• Anketleri kullanarak bireysel değerlendir­meler

• Modellerin ve simülasyonların kullanımı

Halk Sağlığı Güvenlik Zaafiyetine (Açığına) Katkı Sağlayan Faktörler (Tablo 3.9)

Etkili planlama, insanların ihtiyaçlarının, ter­cihlerinin ve değerlerinin kararlara yansıtılmasına olanak tanır.

Plan yazmanın verimliliğini artırmak ve planın kaliteli ve zama­nında yürütülmesini kolaylaştırmak için önerilen etkin acil durum operasyon planlamasına yönelik birkaç anahtar yaklaşım vardır. Bu yaklaşımlar aşa­ğıdaki özellikleri içerir:

• Operasyonel düzeyde planlama

• Hedefe dayalı planlama

• Yeteneğe dayalı planlama

• Konsensüse dayalı planlama

• Yerel, ulusal ve uluslararası hazırlık stratejileri, yönergeleri ve en iyi uygulamalarla uyumlu planlama

Operasyonel planlar, hedeflere ulaşmanın kısa vadeli yollarını tanımlar ve belirli bir süre boyunca bir stratejik planın nasıl (veya hangi bölümünün) uygulamaya konulacağını açıklar. Operasyonel planlar, olay komuta sistemi içindeki diğer işlevlere kıyasla müdahale operasyonlarını tanımlar.

Destek işlevlerini tanımlayan idari, istihbarat veya lojistik planlar olmaları amaçlanmamıştır.

Planlama sürecinde yer alan tartışma, bilgilen­dirme, öğrenme ve müzakere unsurları, iyi koor­dine edilmiş bir yanıt sağlamak için, yalnızca bu kritik karar vermeyi belgelemeyi amaçlayan sonra­ki herhangi bir plandan çok daha değerlidir. Yazılı planın kendisi, planlama sürecinin yalnızca bir so­nucudur.

Planlama süreci şunları üretmelidir:

• Müdahale ve iyileşmede kurumsal sorumlu­lukların anlaşılması,

• Acil durum yönetim ağlarının güçlendirilmesi,

• Geliştirilmiş toplum katılımı ve farkındalık,

• Etkili müdahale ve kurtarma stratejileri ve sistemleri,

• Basit ve esnek bir yazılı plan.

İyi planlamanın temel bir ilkesi, stra­tejik, uzun vadeli hedefleri desteklemek için bi­reysel, kısa vadeli kararların koordine edilmesidir.

Planlama sosyal bir aktivitedir; yani insanları içerir ve sonuçlar dahil olanlardan ve sürece nasıl katıl­dıklarından etkilenir. İyi planlama, belirli bir soru­na en kolay çözümü belirlemekten fazlasını yapar. Öğrenme, gelişme ve fikir birliği oluşturma için bir fırsat sağlar. Paydaşların nasıl dahil edildiği, bir planlama sürecinin etkinliğinde kilit bir faktördür.

İyi bir planlama süreci genellikle en genel kav­ramlarla başlar ve giderek daha spesifik planlara, programlara ve görevlere yol açarak her bir parça arasında entegrasyonla sonuçlanır.

Hedefe dayalı planlama, katılımcıların bir he­defe ulaşmak veya bir hedefe ulaşmaya yardımcı ol­mak için ne yapmaları gerektiğine dair net bir far­kındalığa sahip olmalarını sağlayarak etkili bir araç olarak hizmet edebilir.

Hedeflere göre yönetim, tüm Olay Komuta Sistemi (OKS) organizasyonu boyunca iletilen Ulusal olay yönetim sisteminin te­mel bir bileşenidir ve şunları içerir:

• Olay hedeflerinin belirlenmesi

• Olay hedeflerine dayalı stratejiler geliştiril­mesi

• Görevler, planlar, prosedürler ve protokol­ler geliştirilmesi ve yayınlanması

• Çeşitli olay yönetimi işlevsel faaliyetleri için belirli, ölçülebilir görevler oluşturulması ve tanımlanmış stratejileri desteklemek üzere bunları gerçekleştirmek için çabaların yön­lendirilmesi

• Performansı ölçmek ve düzeltici eylemleri kolaylaştırmak için sonuçların belgelenmesi

Yetenekler (veya belirli bir görevi yerine getirme yetenekleri), bir acil durum müdahale organizasyonunun farklı unsurlarını iliş­kilendirmek ve karşılaştırmak için kullanılan ortak çerçeveyi sağlar.

Standart İşletim Prosedürü (SOP)’un çalışma tanımı : Etkinlik kaybı olmaksızın belirli veya standartlaştırılmış bir prosedüre uygun olan operasyonların özelliklerini kapsayan bir dizi talimattır. (Tablo 3.10)

Bir planlama yöntemi, bir plan yazmanın mantıklı ve tekrarlanabilir bir yoludur. Bu standartlaştırılmış yaklaşım için kılavuz ilkeler, planlama çalışmasının tüm katılımcılarına öğretilmelidir. İdeal olarak, yerel planlamacılar ve eğitmenler için bir eğitim müfredatının kullanılması, bu standart yaklaşımı kullanan planlama çabalarının sürdürülebilirliğini sağlar. Şekil 3.4, plan yazmaya hazırlanmak için gerekli altı ana adımı göstermektedir.

Acil Durum Operasyon Planı Yazmaya Hazırlanmak İçin Gerekli Altı Ana Adım

1.    Çalışma grubu oluştur

2.    Referans topla

3.    Envanter yetenekleri

4.    Hedefler oluşturun

5.    Taslak şablonu

İster tüm bir acil durum hazırlık programının geliştirilmesi ve uygulanması, isterse afet hazırlığı­nın kilit bir unsurunun (Tablo 3.2) yürütülmesi olsun, proje yönetimi yöntemleri gerekli olacaktır.

Proje yönetiminin üç ana aşaması vardır:

• Proje tanımı,

• Proje planlaması,

• Proje uygulaması.

Proje planlama, proje hedeflerine ulaşmak ve projenin zamanında tamamlanmasını ve kaynakların verimli kullanıl­masını sağlamak için görevlerin sıralanması süreci­dir.

Şunları içerir:

• Görevlerin belirlenmesi,

• Sorumlulukların atanması,

• Bir zaman çizelgesinin geliştirilmesi

• Kaynak tahsisi ve zamanlamasının belirlen­mesi.

Eğitim ve öğretim, halk sağlığı personelinin ve toplum müdahalecilerinin acil durum yönetimi be­cerileri ve bilgisi konusunda eğitilmesini ve acil du­rumlar sırasında gerekli olabilecek eylemler ve top­lumun acil durum yönetimine nasıl katılabileceği konusunda toplumu bilgilendirmeyi içerir.

Afet ve acil durum yönetiminde eğitim ve öğretimin amaç­ları şunlardır:

• Topluluk, acil durum hazırlık stratejilerinin geliştirilmesine katılma yetkisine sahiptir,

• Topluluk, farklı türdeki acil durumlar için uygun eylemleri ve yardım için başvurabile­ceği kuruluşları bilir,

• Acil durum yönetimi personeli kendilerine verilen görevleri yerine    getirebilmektedir.

Farklı hedef kitlelere ve amaçlara uygun bir dizi olası eğitim ve öğretim stratejisi vardır. Strateji seçi­mi, ihtiyaca, hedef kitleye, amaca, mevcut zamana ve mevcut paraya ve diğer kaynaklara dayalı olmalı­dır.

Eğitim ve öğretim stratejileri şunları içerebilir:

      • Çalıştaylar, seminerler, örgün eğitim prog­ramları veya konferanslar

      • Öz-yönelimli öğrenme

      • Bireysel eğitim

      • Tatbikatlar

      • Broşürler, videolar, medya reklamları, haber bültenleri veya dergiler

      • Resmi olmayan veya resmi sunumlar

      • Okul çocuklarından profesyonellere kadar halkın eğitimi

      • Halka açık sergiler veya halka açık toplantılar

      • Mentörlük ve geçici görev atamaları

Proje uygulaması, proje performansı, izleme ve değerlendirme ve düzeltici önlem alınmasından oluşur.

1980’lerin sonlarında ve 1990’ların ba­şında, Amerikan iş dünyasında yönetim teorisi ve yapısında bir reform meydana geldi. Sürekli kalite iyileştirmesi (CQI), bir grup ayrı ama benzer düşü­nür tarafından geleneksel yönetim yaklaşımlarının dikkatli ve disiplinli çalışmasından ortaya çıktı. Be­lirli temel özellikler, özel uygulamasından bağımsız olarak herhangi bir CQI yaklaşımının doğasında vardır.

Bu özellikler şunları içerir:

1. Müşteri odaklılık (veya afet yönetimi duru­munda mağdur odaklılık)

2. Varyasyon bilgisinin istatistiksel uygulaması

3. Sürece odaklanmak

4. Tasarım ve yeniden tasarım

5. Liderliğin yeniden tanımlanması

İzleme ve değerlendirme, bir afete hazırlık programının ne kadar iyi geliştirildiğini ve uy­gulandığını ve onu iyileştirmek için ne yapılması gerektiğini belirlemeyi içerir. Bu yöntem bir afete hazırlık programının tüm süreçlerine uygulanabi­lir.

Hazırlığı izlemenin ve değerlendirmenin dört yolu:

• Proje yönetimi

• Operasyonel bilgi alma

• Tatbikatlar

  • Sistem analizi

Proje yönetimi, bir projenin uygulama aşama­sında aşağıdakileri içeren bir izleme ve değerlendir­me aracıdır:

• Proje hedeflerine yönelik ilerlemenin ölçül­mesi

• Projedeki sapmaların nedenini belirlemek için analiz

• Düzeltici eylemlerin belirlenmesi

Operasyonel bilgi alma, önemli veya strate­jik olarak önemli operasyonlardan sonra “eylem sonrası çalışma” sürecini veya “çıkarılan derslerin” tartışılmasını kullanır. Bu değerlendirme araçları genellikle bir afet olayından hemen sonra gerçek­leştirilir, istatistiksel analizlere dayanmayabilir ve doğası gereği daha açıklayıcıdır.