Afetlerde Hastanelerin Rolü ve Afet Yönetimi

HAZMAT : Tehlikeli madde

KKE : kişisel koruyucu ekipman

HADOP : Hastane acil durum operasyon planı

OKS : Olay Komuta Sistemi

Hastanelerin karmaşıklığı, doluluk düzeyi, uz­manlaşmış hizmetleri ve özel donanımı, hastaneleri afetlerin etkilerine karşı savunmasız hale getirmek­tedir. Afetlerin hastaneler üzerindeki potansiyel etkisi aşağıdaki belirtilen nedeniyle büyük önem taşımaktadır:

1. Afet sonrası değişen tedavi seviyelerine ih­tiyaç duyan hastalarda ani bir artış olması durumunda hastaneler normal işlevlerini sürdürmelidir,

2. Hastaneler, bir afet durumunda binayı ko­layca tahliye edemeyecek durumda olan çok sayıda hastayı barındırmaktadır,

Hastane Güvenlik İndeksi (HGİ) oldu. HGİ, acil durumlarda bir hastane veya sağlık tesisinin çalı­şır durumda kalma olasılığını değerlendirmek için hızlı ve düşük maliyetli bir araçtır.

HGİ iki ana formdan oluşur:

• Form 1, “Sağlık Tesisi Hakkında Genel Bilgiler”; tesisin adını, hizmetlere veya tıbbi uzmanlık alanına göre yatak sayısını, hastane doluluk oranını, personel sayısını, afet durumunda genişleme kapasitesini vb. ele alır.

      • Form 2, Afet durumlarında hastane güven­liğinin ön teşhisi için “Güvenli   Hastaneler Kontrol Listesi” kullanılmaktadır. 145 de­ğişken içerir ve her birinin üç güvenlik se­viyesi vardır: düşük, orta ve yüksek.

Dört modüle ayrılmıştır:

- Sağlık Kuruluşunun Coğrafi Konumu,

- Yapısal Güvenlik,

- Yapısal Olmayan Güvenlik ve

- Fonksiyonel Kapasite.

Üç modülün (yapısal, yapısal olmayan ve fonk­siyonel kapasite) toplamı HGİ’yi verir. İndeks, aşağıda ayrıntıları verilen bir afet durumunda bir sağlık tesisin güvenliğini ve işlevini sürdürebilme olasılığı olarak ifade edilmektedir.

• A (0.66 - 1): Bir afet durumunda hastane­nin işlevini yerine getirmesi muhtemeldir. Hastanenin orta ve uzun vadede müdahale kapasitesini geliştirmesi ve afet durumunda güvenlik düzeyini yükseltmek için önleyici tedbirler alması önerilir.

• B (0.36 - 0.65): Kısa vadede müdahale önlemlerine ihtiyaç var. Hastanenin afet sı­rasında ve sonrasında işlev görme yeteneği potansiyel olarak risk altındadır.

  • C (0 - 0.35): Acil müdahale tedbirlerine ihtiyaç var. Hastane güvenlik düzeyi, afet sırasında ve sonrasında hastaların ve hasta­ne personelinin hayatını korumak için ye­tersizdir.

Afet planlaması, belirli bir hastaneye yönelik en olası tehditleri belirlemek ve tehlikelerin has­tane binası ve/veya işlevi üzerindeki etkilerini ön­lemek veya azaltmak için bir risk değerlendirmesi ve tehlike-zafiyet analiziyle başlar.

Her olayın riski “olasılık × önem” olarak tanımla­nır.

Riski hesaplamak için, aşağıdaki bileşenlerin her biri için hususlar dikkate alınmalıdır:

• Olasılık: bilinen risk, geçmiş veriler ve üre­tici ve satıcı istatistikleri

• İnsan hayatı için risk: personel ve hastanın ölümü veya yaralanması potansiyeli

• Mülk üzerindeki etki: değiştirme, onarım ve kurtarma maliyeti

• İş üzerindeki etkiler: işe gidemeyen çalışan­lar, kritik malzemelerin kesintiye uğraması, tesise ulaşamayan müşteriler vb.

• Hazırlık: planlar, eğitim ve tatbikat, alter­natif sistemler, sigorta vb.

• Dahili kaynaklar: eldeki sarf malzemelerinin türleri ve hacmi, personel mevcudiyeti vb.

  • Dış kaynaklar: toplum kuruluşlarıyla anlaşma­lar, yakın sağlık tesisleriyle koordinasyon vb.

Bir hastane afet planı, toplumdaki diğer mü­dahale kuruluşlarıyla ilgili olarak afetler sırasında hastanenin rolünü ele almalıdır. Ayrıca hastanenin kaynaklarının verimli ve etkin kullanımı stratejisi­ne dayalı genel olay organizasyonu tanımlanmalı ve komuta zinciri HOKS olarak ele alınmalıdır.

Hastane Olay Komuta Sistemi -HOKS (OKS’nin bir modifikasyonu) olarak tanımlanan bu model Amerika Birleşik Devletlerinde, İran, Tayvan ve Türkiye’de de kullanıl­maktadır.

HOKS, zamanında ve etkili hasta bakımı sağ­lamak için doğru personel ve malzemeleri doğru zamanda doğru yere alarak olaydan kaynaklanan talepleri karşılamak için organizasyonel ve lojistik desteği sağlamak için kritik öneme sahiptir.

Bu sistem bir komuta grubu ve operasyonlar, planlama, lojistik, finans ve yönetim olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır.

Planlama bölümü, durum raporlarının toplanmasından, değerlendirilmesinden ve dağıtılmasından, çeşitli bilgi türlerinin görüntülenmesinden ve Olay Eylem Planı­nın (OEP) geliştirilmesinden sorumludur. Bu bölüm dört birimden oluşur: kaynak, durum, dokümantasyon ve seferberlikten çıkarma.

Lojistik bölümü, afetler sırasında hastane işlevleri için iç ve dış kaynaklardan gerekli kaynakları sağlamaya yönelik tüm faaliyet­leri koordine eder. Bölümün iki dalı vardır: hizmet ve destek.

Olay komuta grubu, hastanenin olay yönetimi faa­liyetlerinde genel sorumluluğa sahiptir.

     • Olay komutanı, kamu bilgilendirme görev­lisi, güvenlik görevlisi, irtibat görevlisi ve bir grup tıbbi ve teknik uzmandan oluşur.

• Operasyonlar bölümü, olay komutanı tara­fından özetlenen taktik hedeflerin yöne­timinden sorumludur. Bu bölüm bir de­partman düzeyinde yönetim bölümünden ve beş şubeden oluşur: evreleme yönetimi, tıbbi bakım operasyonları, altyapı operas­yonları, güvenlik operasyonları, iş sürekli­liği operasyonları ve tehlikeli madde dalı.

Bir afet durumunda, tek başına hiçbir sağlık kuruluşu, etkilenen tüm mağdurlara en uygun bakımı sağlayamaz. Bununla birlikte, bir hastane genellikle acil bir durumdan sonraki birkaç saat içinde bir yaralı akınına uğrar ve tüm gereksinim­leri diğer hastanelerden almak mümkün değildir. Bu nedenle tıbbi tesis, mortalite ve morbiditeyi en aza indirmek için tıbbi kapasitesini artırabilmelidir.

Hastane dalgalanma kapasitesi, bir hastanenin bir veya birden fazla olaya yanıt olarak hizmetle­ri hızla genişletme ve hizmetleri artırma ve olağan dışı veya çok özel değerlendirme veya müdahaleler gerektiren hastaları (örneğin, kontamine veya yanık hastalar) yönetme yeteneği olarak tanımlanır.

Bu te­rimler sadece fiziksel alanı değil, aynı zamanda personel, malzeme, alan ve sistem olarak özetlenebilecek hasta bakım çabalarını desteklemek için gerekli organizasyon yapısı, tıbbi ve yardımcı personel, destek, tedarik, bilgi sistemleri, ilaçlar ve diğer kaynakları da ifade eder.

Afet sırasında hastane faaliyetleri ve dalgalanma kapasitesi için öncelikler dikkate alınarak, tıbbi hizmetler derecelendirilebilir (Tablo 4.1):

1. Vazgeçilebilir,

2. Tercih edilebilir,

3. Gerekli,

4. Çok gerekli

5. Vazgeçilmez  

Hastane Tahliyesi için hazırlık yeri oluşturmak, tahliye operasyo­nunun çok önemli bir aşamasıdır. Hastalar, hazırlık alanından alternatif bakım tesislerine taşınacaktır. Hastaneler, klinikler, oteller, bakım tesisleri ve di­ğerleri, tahliye edilen hastalar için alternatif bakım yerleri olabilir.

Hastalar üç gruba ayrılabilir:

1. Ayaktan ve kendi kendine yeterli hastalar,

2. Tıbbi bakım ve desteğe ihtiyaç duyan, an­cak durumu stabil olmayan, ayakta tedavi edilemeyen hastalar,

3. Kritik ve sürekli tıbbi hizmetlere ihtiyaç du­yan veya tamamen teknolojiye bağımlı olan hastalar (örneğin, yoğun bakım ünitesinde­ki veya izolasyon odalarındaki hastalar). 

Tehlikeli madde (HazMat) ve bunların kaza­ra veya kasıtlı olarak dökülmesi, insan kaynaklı birçok felaketin kaynağıdır.

HazMat acil durumları için gerekli hazırlık se­viyesi coğrafi, demografik, tarihsel ve endüstriyel faktörleri dikkate alan Hastane güvenlik zaafiyeti analizi (HGZA) tarafından belirlen­melidir.

Panzehir, kişisel koruyucu ekipman (KKE), tes­pit ve izleme araçları gibi temel ekipman ve tıbbi kaynakları listelemek ve sağlamak, atılması gereken bir diğer önemli hazırlık adımıdır. KKE, HazMat ile temastan kaynaklanan ciddi yaralanmalara karşı koruma sağlamak üzere tasarlanmıştır.

Dört KKE kate­gorisi vardır ve hastane personeli için KKE seçimi, yaralılar üzerindeki kontaminasyonun türü ve cid­diyetine karşı sağlanan koruma derecesine bağlıdır.

• A Düzey koruma: En üst düzeyde solu­num, cilt, göz ve mukoz membran koru­ması gerektiğinde giyilmelidir. Genellikle, güvenli bir bölgeye yerleştirilmişse hastane­de kullanılmaz.

       • B Düzey koruma: En yüksek düzeyde so­lunum korumasına ihtiyaç  duyulduğunda, ancak daha az düzeyde cilt ve göz koruma­sına ihtiyaç duyulduğunda seçilmelidir. Bu koruma seviyesinin, mağdurların dekonta­minasyonu üzerinde çalışan bir hastane per­soneli tarafından kullanılması önerilir.

• D Düzey koruma: öncelikle yalnızca ra­hatsız edici kontaminasyon için kullanılan bir iş üniformasıdır. Sadece tulumlar ve gü­venlik ayakkabıları veya botları gerektirir. Diğer KKE’ler duruma göre kullanım için tasarlanmıştır ve solunum veya cilt tehlike­lerinin olduğu yerlerde giyilmemelidir.

Eğitim ve öğretim, hastaneler de dahil olmak üzere sağlık sisteminin afete hazırlığının kilit un­surlarıdır.

Eğitim ve öğretim programlarının geliştirilmesini destek­leyen temel teoriye öğretim sistemi tasarımı (ÖST) denir. ÖST, eğitim ihtiyaçlarının analizi ve hedef kitle için gereksinimlerin belirlenmesinden oluşur:

• Eğitim ve öğretim programının tasarımı,

• Zaman çizelgesi ve uygulama yöntemleri,

• İçerik ve öğretim kaynaklarının geliştiril­mesi

• Eğitim ve öğretim programının uygulan­ması,

• Değerlendirme ve iyileştirme faaliyetleri.

Eği­tim ve öğretim kurslarında öğrenme hedeflerini belirlemek için Bloom Taksonomisinin kullanımı yaygındır.

Hastane personeli için üç eğitim düzeyinde sınıflandırılabilir:

 afet yönetiminde far­kındalık (hatırlama ve anlama),

uygulama (pratik) ve uzmanlık (analiz etme, değerlendirme ve yarat­ma).

Hastanelerde afet hazırlığının tüm unsurlarının tanınması ve değerlendirilmesi aşamasında değerlendirmeye mutlaka dahil edilmesi gereken unsurlar şunlardır:

Hastanelerin afetlere hazırlık düzeyini değer­lendirmenin en kolay ve en yaygın yöntemi anket­tir.

Uluslararası ve onaylanmış bir araç kullanmak, özellikle yoksul topluluklar için yararlı ve düşük maliyetli olabilir ve ulusal ve uluslararası ölçütler­le standartlaştırılmış karşılaştırmalara olanak tanır.

Hastane afet hazırlığına ilişkin tüm değerlen­dirme yöntemlerinin temel zayıflığı, bir “sonuç tabanı”nın olmamasıdır.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) afeti, dış yardı­ma ihtiyaç duymaya yetecek büyüklükteki ani bir ekolojik fenomen olarak tanımlamaktadır.

Afet, meydana geldiği bölge veya yerin kaynaklarını aşan bir olaydır.

Afetler Türleri (Tablo 4.2).

·        Doğa kaynaklı afetler

·        İnsan kaynaklı afetler

·        Terörle ilgili  afetler

·        İç afetler

·        Dış afetler

·        Akut afetler

·        Akut olmayan afetler

İnsan kaynaklı afetler : Kasıtlı olarak üretilmeyen ve doğal olmayan olaylardır.

Dar ve iyi tanımlanmış bir zaman diliminde meydana gelen afetlerdir.

İyi tanımlanmış bir başlangıç noktası olmayan veya geniş bir zaman diliminde sürekli zayiat üretimi olmayan afetlerdir.

Afetlerin Karakteristik Özellikleri

Nedeni ne olursa olsun, çoğu afet, afete hazırlık ve planlama için önemli olan ortak özelliklere sa­hiptir.

Akut bir afette veya başlangıç zamanının can kaybına neden olduğu belirlenebilir bir afette, genellikle hastane öncesi triyaj veya değerlendirme yapılmadan en yakın hastanelere hafif yaralı çok sayıda hasta başvurur.

Bunu tipik olarak, en çok etki­lenen hastaların aynı hastanelere nakli takip eder. Dolayısıyla olaydan sonraki ilk 2 ila 3 saat içerisinde pik hasta sayıları beklenebilir. Hastaların büyük çoğunluğu (~%80) hastane öncesi acil sağlık hizmet kurumları tarafından taşınmamaktadır. Bunun yerine araba, minibüs, polis aracı, taksiler, yaya veya en yakın acil servise mevcut herhangi bir yolla insanlar kendi kendilerine ulaşmaktadır.

Akut olaylarda bile, acil servis hacimleri olaylardan sonra günler ila haftalarca yüksek kalma eğilimindedir.

Önceki olaylara dayanarak, acil servisin  müdahalesini engelleyebilecek yaygın faktörler (Tablo 4.3)

• Acil servis ve afet mahalli arasında zayıf iletişim

• Hastane içinde zayıf iletişim (örneğin, acil servisten acil operasyon merkezine, acil operasyon merkezinden hasta bakım alanlarına)

• Acil servis işlevine ve afet müdahalesindeki rollerine aşina olmayan gönüllü sağlık personelini kontrol edememe

• Medyanın acil servise yakınsamasını kontrol edememe

• Sevdiklerini arayan ziyaretçilerle etkileşime geçememe, onları kontrol edememe ve yönlendirememe

• Çok sayıda hastayı kontrol edememe (yani kalabalık kontrolü)

• Uzun süreler boyunca yüksek personel ihtiyaçlarını sürdürme zorluğu

Afet Planlamasına Dahil Olan Toplum Kuruluşları :

·         Valilik

·         AFAD

·         İl Afet ve Acil Durum Yönetim Müdürlüğü

·         112 Acil Çağrı Merkezi

·         İl/İlçe Emniyet Müdürlüğü

·         İl/İlçe SağlıkMüdürlüğü

·        Acil sağlık Hizmetleri (ASH)

·        İtfaiye

·        Polis Hizmeti

·        Diğer Kamu İşleri

Tehlikeli Madde (HAZMAT) Ekipleri

Düzenli eğitim ve tatbikatlar, personeli afet rolleri ve sorumlulukları ile tanıştırır ve planlardaki ilave veya revizyon gerektiren zayıflıkları veya eksiklikleri belirler. Tatbikatlar, mulaj (yaralanmaları temsil etmek için makyaj veya tiyatro tekniklerinin kullanımı) mağdurları ile tam ölçekli, topluluk çapında simülasyonlardan, masa üstü triyaj senaryolarına, personel sayısı ve iletişim testlerine ve afet planının yalnızca belirli bileşenlerini test eden mini tatbikatlara (örneğin, çağrı gibi) kadar değişebilir.

Triyaj Kategorileri (Tablo 4.8):

·        Kırmızı

·        Sarı

·        Yeşil

·        Siyah