Afet Yönetiminde Coğrafi Bilgi Sistemleri

Depremleri öğrenmek, deprem güvenli yerleşme ve yapılaşma, ilk 72 saat depremlerin etkileriyle baş edebilmesi

a. İlgili verilerin ve uygulama bilgilerinin toplanmasını, analizini, yönetimini ve kullanımını teşvik etmek. Farklı kategorideki kullanıcıların ihtiyaçlarını dikkate alarak bu verilerin uygun şekilde yayılmasını sağlamak.

b. Referans noktası kullanımını ve güçlendirilmesini teşvik etmek ve afet risklerini, zarar görebililirlik, kapasite, maruziyet, tehlike özellikleri ve bunların ilgili sosyal ve mekansal ölçeklerde, ulusal koşullarla uyumlu şekilde ekosistemler üzerindeki olası ardışık etkilerini periyodik olarak değerlendirmek.

c. Risk haritaları dahil konum bazlı afet risk bilgilerini geliştirmek, periyodik olarak güncellemek ve karar mercilerine, kamuya ve afet riski altındaki topluluklara uygun formatla ve uygulanabilir olduğu durumlarda jeomekansal bilgi teknolojisi kullanarak yaymak.

d. Afet kayıplarını sistematik olarak değerlendirmek, kaydetmek, paylaşmak ve kamuya açıklamak ve olaya yönelik maruziyet ve zarar görebilirlik bilgileri bağlamında, duruma göre, ekonomik, sosyal, sağlıkla ilgili, eğitsel, çevresel ve kültürel miras üzerindeki etkilerini anlamak.

e. Maruziyet, zarar görebilirlik, risk, afetler ve kayıplarla ilgili kısıtlanmamış ve ayrıştırılmış bilgileri serbestçe kullanılır ve erişilebilir hâle getirmek.

f. Güvenilir veriye gerçek zamanlı erişimi teşvik etmek, coğrafi bilgi sistemleri (CBS) dâhil mekanı ve yerinde bilgiyi kullanmak, ölçüm araçlarını, verilerin toplanmasını, analizini ve yayılmasını geliştirmek amacıyla bilgi ve iletişim teknolojisindeki yeniliklerden yararlanmak.

g. Afet risk yönetiminde eksiklikleri, engelleri, karşılıklı bağımlılıkları ve sosyal, ekonomik, eğitsel ve çevresel zorlukları ve afet risklerini ele almak üzere, uzun vadeli, çoklu tehlike ve çözüm odaklı araştırma için inovasyon ve teknoloji geliştirme yatırımlarını teşvik etmek.

a. Afet kayıplarını ve ayrıştırılmış veri ve istatistikleri kaydetmek ve paylaşmak, aynı zamanda afet risk modellemesini, değerlendirmesini, haritalamasını, izlenmesini ve çoklu tehlike erken uyarı sistemlerini güçlendirmek amacıyla bilimsel temelli metodolojilerin ve araçların geliştirilmesini ve yayılmasını teşvik etmek.

b. Çoklu tehlike içeren afet riskleriyle ilgili kapsamlı araştırmaların yapılmasını ve iklim değişikliği senaryoları dâhil bölgesel afet risk değerlendirmelerinin ve haritalarının geliştirilmesini teşvik etmek.

c. Kısıtlanmamış verilere, uygunsa, iletişim, jeomekan ve uzay teknolojileri ve ilgili hizmetlere erişimi, bunların paylaşılmasını ve kullanımını, teknoloji transferi dâhil, uluslararası işbirliği yoluyla teşvik etmek ve geliştirmek. Yerinde ve uzaktan algılama yoluyla yeryüzü ve iklim gözlemlerini sürdürmek ve güçlendirmek. Afet risk iletişiminin başarısı için ilgili ulusal önlemleri desteklemek amacıyla, sosyal medya, geleneksel medya, büyük veri ve mobil telefon ağları dâhil, medyadan uygun şekilde ve ulusal yasalarla uyumlu biçimde yararlanmayı güçlendirmek.

d. Afet risklerinin azaltılmasında bilimsel ve teknik çalışmaları ve bu alandaki hareketliliği, UNISDR Bilimsel ve Teknik Danışma Grubu’nun desteğiyle, tüm seviye ve bölgelerdeki mevcut ağ ve bilimsel araştırma kuruluşlarının koordinasyonu yoluyla artırmak için: Bu çerçevenin uygulanmasını desteklemek üzere kanıt bazlı kullanımı güçlendirmek; afet risk alanlarına, nedenlerine
ve etkilerine dair bilimsel araştırmayı teşvik etmek; risk bilgisini coğrafi bilgi teknolojisinin en iyi şekilde kullanımıyla yaymak; risk değerlendirmeleri, afet risk modellemesi ve veri kullanımı ile ilgili metodolojiler ve standartlar konusunda rehberlik sağlamak; araştırma ve teknoloji eksikliklerini belirlemek ve afet risk azaltma bakımından araştırma için öncelikli alanlar konusunda tavsiyelerde bulunmak; karar verme süreçlerinde bilim ve teknolojinin mevcudiyetini
ve uygulanmasını teşvik etmek ve desteklemek; 2009 UNISDR Afet Risk Azaltma
Terminolojisi’nin güncellemesine katkıda bulunmak; afet sonrası yapılan değerlendirmelerden, öğrenmeyi ve kamu politikasını güçlendirme fırsatları olarak yararlanmak; ve çalışmaları yaymak.

e. Afet risk yönetiminde uzun vadeli, çoklu tehlikeleri kapsayan ve çözüm odaklı araştırma ve gelişmelerin yanı sıra, inovasyon ve teknolojiye erişimi ve desteği artırmak.

• Tehlike (Hazard): Can kaybına, yaralanmaya ya da diğer sağlık bozucu etkilere, mal varlığının zarar görmesine, sosyal ve ekonomik işleyişin kesilmesine veya çevresel bozulmaya neden olabilen süreç, olgu ya da insan faaliyeti
• Maruz kalma (Exposure): Tehlikeye açık alanlarda yerleşik insanların, altyapı, konut, üretim kapasitelerinin ve insana ait diğer somut varlıkların durumu.
• Zarar Görebilirlik (Vulnerability): Bireyin, topluluğun, varlıkların ya da sistemlerin tehlikelerin etkilerine karşı savunmasızlığını artıran fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel faktörlerin ya da süreçlerin belirlediği koşullar.
• Kapasite (Capacity): Bir organizasyon (örgüt), topluluk ya da toplumda afet risklerini yönetmek ve azaltmak ve dayanıklılığı güçlendirmek için var olan tüm güçlü yönlerin, özelliklerin ve kaynakların birleşimi.

Afet ve acil durum yönetimi; afetlerin önlenmesi ve zararlarının azaltılması amacıyla bir afet olayının öncesinde sırasında ve sonrasında yapılması
gereken çalışmaların planlanması, yönlendirilmesi, koordine edilmesi, desteklenmesi ve uygulanabilmesi için toplumun tüm kurum ve kuruluşlarıyla kaynaklarının bu ortak hedefler doğrultusunda yönetilmesi şeklinde tanımlanmaktadır

Sendai Çerçevesi esas alınarak 2017’de güncellenen UNISDR Afet Risk Azaltma Terminolojisi çalışmasında afet yönetimi şu şekilde tanımlanmaktadır: “Afet yönetimi afetlere hazırlık, müdahale ve iyileştirme önlemlerinin organizasyonu, planlanması ve uygulanmasıdır.”

Zarar Azaltma

Hazırlıklı Olma

Müdahale

İyileştirme

Afet sonrası yeniden düzeltme çalışmalarını kapsayan müdahale ve iyileştirme ana evrelerini kriz yönetimi şeklinde ele alabiliriz. Bu evreler müdahale ve iyileştirme evreleridir.

Risk yönetimi aşaması afet öncesi önlem almaya yönelik çalışmalarını kapsar ve
zarar azaltma ile hazırlıklı olma ana evreleri risk yönetimi ile ilişkilidir.

Afet yönetimini, kriz ve acil durum yönetiminden ayıran en önemli fark sürekli olmasıdır. Kriz ve acil durum yönetimi sürekli olmayıp belirli bir zaman aralığı ile sınırlıdır. Acil durum yönetimi ve kriz yönetimini gerektiren bir olay ve nedenleri ortadan kalktığında yönetim süreci sona ermektedir.

Afet Risk Azaltma Uluslararası Ofisi (UNISDR) dirençliliği “tehlikelere maruz kalmış bir sistemin, topluluğun veya toplumun, kendi temel yapılarını ve işlevlerini koruma ve onarma dâhil, bir tehlikenin etkileri karşısında zamanında ve etkin bir şekilde direnme, soğurma, uyum geliştirme ve iyileştirme becerisi” olarak tanımlamaktadır.

Manyena (2009) ise; afet direncini “afetler sonrası ilerleme” ve sürdürülebilir kalkınmanın devam ettirilebilme yeteneği olarak tanımlanmıştır.

Harrison ve Williams, 2016’ya göre, dirençlilik; genel bir sistemin, akut veya kronik bir strese ters yönde tepki vermesiyle, yeni bir denge durumuna erişebilme yeteneğidir.

Tainter ve Taylor (2014), dirençliliği, gerilemeden kurtulma yeteneği olarak tanımlamışlardır.

Dirençli bir kent, fiziksel sistemler ve sosyal yapılaşmaların oluşturduğu sürdürülebilir bir omurga olarak nitelendirilebilir.

Emniyetli Açık Alanlar

Stratejik Binalar

Erişim Sistemi

Hayati Altyapı

CBS, yeryüzünde mevcut olan her türlü bilgiyi toplamaya, depolamaya ve analiz yapmaya yarayan bilgisayar tabanlı bir sistemdir. Gelişen teknolojik imkanlar ve bilimsel yöntemlere paralel olarak veri toplama, analiz etme ve yorumlama çalışmaları kolaylaşmıştır.

Afet Yönetim ve Karar Destek Sistemi (AYDES) en genel anlamda bütünleşik afet yönetiminin tüm aşamalarını elektronik ortamda takip edip yönetebileceğimiz coğrafi bilgi sistemi tabanlı bir karar destek sistemidir. AYDES, olası bir afete hazırlıklı olma, afet anı müdahale organizasyonları geliştirebilme ve afet sonrası yeniden yapılanma sürecinde Ulusal Afet Veri Tabanı’na hangi kurumun ne tür bilgileri sağlayacağı, hangi hizmetleri ne şekilde vereceği, kurum ve kuruluşlar arasındaki bilgi paylaşımının nasıl sağlanacağı gibi konularda yetki ve bilgi karmaşasını büyük ölçüde çözmektedir. AYDES ile olay komuta sistemi, iyileştirme bilgi sistemi ve mekânsal bilgi sistemi üst düzey bir koordinasyon yapısında ele alınmıştır

Tehlike analizleri

• tehlikelerin belirlenmesi,

• her tehlikenin kendisine ait özelliklerinin belirlenmesi,

• beklenen etki alanlarının belirlenmesi,

• öncelikli risklerin belirlenmesi,

•  senaryoların oluşturulması ve uygulanması,

• toplum profilinin çıkarılması çalışmalarını kapsar.

Mikrobölgeleme çalışmaları afete dirençli yerleşim alanlarının planlanmasına yönelik yapılan çalışmaların başlangıç evresini oluşturur. Mikrobölgeleme çalışmaları kapsamında, jeolojik, jeofizik, geoteknik ve yapısal araştırma yöntemleri kullanılarak yürütülen saha araştırmalarından elde
edilen veriler afetlere güvenli yerleşim alanlarının seçilmesine yönelik yapılacak çalışmalara altlık sağlar.

Mikrobölgeleme, mekânsal planlama çalışmaları yapılırken yerleşime açılması düşünülen boş alanlardaki tüm afet tehlikelerini, yapılaşmış alanlarda ise tüm afet risklerini, büyük ölçekli haritalar üzerinde belirleyerek güvenli arazi kullanımı ve bölgeleme kararlarının alınmasına, kentsel dönüşüm ve zarar azaltma planlaması çalışmaları için ise stratejik amaçlar, hedefler ve öncelikler belirlenmesine girdi sağlayan çok disiplinli çalışmalardır.

Mikrobölgeleme çalışmaları kapsamında türetilen verilerin çoğu mekânsal veri niteliğindedir. Bir başka deyişle coğrafi bilgi özelliği taşırlar. Coğrafi Bilgi, yeryüzündeki herhangi bir nesnenin nerede olduğunu (konumunu) veya yeryüzünde herhangi bir konumda neler bulunduğunu belirten
bir kavramdır. CBS, afet risklerinin azaltılması veya önlenmesi amacıyla yerleşime uygunluk haritalarının hazırlanması diğer bir deyişle kentsel mikrobölgeleme haritalarının hazırlanmasında da etkin bir şekilde kullanılır. CBS tekniklerinin yardımcı yöntemler ile birlikte mekânsal problemlerin çözümünde büyük kolaylıklar sağladığı bilinmektedir.

T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Mekânsal Planlama Genel Müdürlüğü

I. Aşama

Başlangıç Aşaması
İmar ve arazi kullanım planlarında mikrobölgeleme ihtiyaç analizi. Belediye Yetkilileri ile başlangıç
aşaması. (Belediye imar ve arazi kullanım planlarında mikrobölgeleme çalışmalarından
yararlanılır).

II.Aşama
Detaylı Planlama Aşaması
Yetki verilen kuruluşlarca detaylı proje planlama aşamasının yapılması

III.Aşama
Ham Verinin Toplanması ve Veri Tabanının Oluşturulması
Coğrafi Bilgi Sistemi uygulamaları

IV.Aşama
Verilerin Tamamlanması ve Değerlendirilmesi
İlave Araştırmalar, ham verinin haritalanması

V.Aşama
Mikrobölgeleme Haritalarının Oluşturulması ve Haritalama

VI.Aşama
Uygulamadan Elde Edilen Sonuçların Değerlendirilmesi

i. Amaç ve Kapsam
ii. İnceleme alanının tanıtılması
iii. Çalışma yöntemleri
iv. İnceleme alanının mevcut plan, yapılaşma durumu ve diğer çalışmalar
v. Mevcut verilerin derlenmesi
vi. Jeomorfoloji
vii. Jeoloji
viii.Jeoteknik amaçlı sondaj çalışmaları ve arazi deneyleri
ix. Jeoteknik amaçlı laboratuvar deneyleri
x. Jeofizik çalışmalar
xi. Zemin ve kaya türlerinin jeoteknik özellikleri
xii. Hidrojeolojik özellikler
xiii.Doğal afet tehlikelerinin değerlendirilmesi
xiv.İnceleme alanının yerleşime uygunluk değerlendirmesi
xv. Sonuç ve öneriler

T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Mekansal Planlama Genel Müdürlüğü tarafından ifade edilen ve Bakanlığın İnternet adresinde yer verilen maddeler şunlardır:
• İmar Planına Esas Jeolojik-Jeoteknik ve Mikrobölgeleme etütleri ile doğa kaynaklı afet tehlikelerinin ve yerleşime uygunluk durumlarının belirlenmesi sonucunda afete duyarlı planlama yapılması,
• Daha sağlıklı, güvenli ve sürdürülebilir yerleşim alanları oluşturmak için hazırlanan Jeolojik-Jeoteknik ve Mikrobölgeleme etütleri ile arazi kullanım kararlarına ve sakınım (risk azaltma) planlarına temel girdi sağlayan çalışmaların gerçekleştirilmesi,
• İmar Planına Esas Jeolojik-Jeoteknik ve Mikrobölgeleme Etütlerinden elde edilen veriler yardımıyla yapı tasarımına esas hazırlanacak zemin etüt raporlarının da daha güvenilir olması,

• Kentsel Dönüşüm, Rezerv ve Yeni Yerleşim alanlarında imar planına esas jeolojik-jeoteknik ve/veya
mikrobölgeleme etütlerinin yapılması ve yaptırılması,
• Yapılan İmar Planına Esas Jeolojik-Jeoteknik ve Mikrobölgeleme Etüt Raporu çalışmaları sonucunda ortaya çıkan eksiklikler belirlenerek, bu eksiklik ve ihtiyaçların giderilmesi için usul, esaslar ve
ilgili mevzuatların güncellenmesi,
• T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nca yaptırılacak mikrobölgeleme etütlerinin diğer yapılacak çalışmalara örnek teşkil etmesi, mahalli idarelerin mikrobölgeleme etütlerini gerçekleştirmelerine ön
ayak olunması ve bu konuda ülke çapında deneyimli teknik eleman, kurum ve kuruluş sayısının
arttırılması, böylelikle mikrobölgeleme çalışmalarının iş gücü yüksek ve deneyimli mühendisler
tarafından yürütülmesi ve ülke genelinde yaygınlaştırılması, uygulama ve raporlama aşamalarında
ortak bir dil birliğinin oluşturulması,