Doğa Olayları Karşısında Kentsel Dayanıklılık ve Sürdürülebilirlik

Doğa olaylarının afet oluşturması; kentleşme süreçlerindeki bilgisizlik, ilgisizlik, öncelikler, tercihler ve eylemsizlikler ile ilgilidir. Eşitlikten uzak, adil olmayan ve riskten habersiz politikalar, kapsayıcı olmayan ve katılımcı süreçlerde alınmayan kararlar, hasar görebilme olasılığına sahip kentsel elemanlar, hizmetlerde işlevsellik problemleri; bu bilgisizliğin, ilgisizliğin, önceliklerin, tercihlerin ve eylemsizliklerin sonucudur. Yetersiz kamusal düzenlemeler, sorumsuz kentleşme süreçleri, yanlış arazi kullanımları, gereksiz, plansız ve programsız yatırımlar, altyapı eksiklikleri ve hataları, üstyapı problemleri, toplum için farkındalık ve duyarlılık çalışmalarının göz ardı edilmesi vb. sebepler; doğa olayları karşısında kentlerin hasar görebilirlik olasılıklarını yükseltmektedir.

Kentleri daha dayanıklı yapma sürecine engel olan etmenler:

• sınırlı kaynak ve kapasite,
• kontrol süreçlerindeki takip sorunu,
  • karar vericilerin potansiyel tehlikelere, olası
  risklere, dayanıklılık eylemlerine ve sürdürülebilirlik hedefine ilgisizliği,
  • hukukta var olan boşluklar,
  • fonlama, yatırım ve teşvik eksikliğinden
  kaynaklanan finansal problemler,
  • kapsayıcı olmayan ve katılımı desteklemeyen politikalar,
  • yetersiz veri ve tecrübe kaynaklı doğru bilgiye ulaşamama,
  • farkındalık ve duyarlılık yoksunluğu vb. engeller; doğal olaylarının afete dönüşmesinde temel nedenlerden, dolayısı ile daha güçlü kentler yaratmanın önünde duran önemli bariyerlerden sadece bazılarıdır.

Bir doğa olayının neden afet oluşturduğunu bilmek; afete dönüşmesinin nasıl önleneceği ve olası risklerin nasıl azaltılacağı noktasında kritik bilgiler sunabilmektedir. Olası afetin etkilerini tahmin etmek ise kentsel dayanıklılık sürecinde kent için oluşturulacak yol haritalarında önemlidir. Kent yapısındaki;
• yetersiz kamusal düzenlemeler,
• kanun, yönetmelik ve politikalarda eksiklikler,
• ekonomik istikrarsızlık,
• kırılgan sosyal doku,
• hasar alma olasılığına sahip üstyapılar,
• altyapı hataları,
• sorumsuz kentleşme,
• farkındalık ve duyarlılık eksikliği ne yazık ki doğa olayları karşısında afetin oluşmasında ve olumsuz etkilerinin artmasında tetikleyici olan önemli dinamiklerdir.

Doğa olaylarının afet oluşturup oluşturmayacağı yapılacak çalışmalar ile öngörülebilir ve olası hasar boyutları tahmin edilebilir. Bu noktada kentin sorunsal tarihsel süreci ve tecrübe edilmiş geçmiş afet deneyimleri hakkında bilgi sahibi olmak önemlidir. Bunun yanında gelişen teknolojik yöntemler ile üretilen güncellenebilir tehlike haritaları, inovatif çözümleri de içeren risk analizleri ve takip edilen küresel trendler; sorunun büyüklüğü ve etkileri hakkında bilgi verecek, özellikle sürdürülebilir kentsel dayanıklılık süreçlerinde öncelikli eylemlerin altını çizmekte yardımcı olacaktır.

Olası bir afetin boyutu geçmiş tecrübelerden yararlanarak, tehlike haritaları çıkarılarak, risk analizleri yapılarak ve küresel trendler göz önünde bulundurularak tahmin edilebilir.

Kentsel bileşenler:

• Yapılı Çevre
• Siber Ortam (Uzay)
• Altyapı
• Çevre
• İletişim Ağı
• Sosyal Yapı
• Ekonomik Yapı
• Yönetim Yapısı
• Kültürel Miras'tır.

Kentlerin yapısında var olan kronik stresler sadece günlük yaşantıda kenti yormakla kalmayıp doğa olayları gerçekleştiğinde afet riskini tetiklemektedir.
Günümüz kentlerinin yapısındaki;
• hukukta boşluklar,
• riskten habersiz politikalar,
• demografik baskılar,
• teknolojiye limitli erişim,
• karmaşık tedarik zincirleri,
• yatırım ve teşvik eksikliği,
• güvenlik problemleri,
• altyapı hataları,
• kirlilik,
• çevre degradasyonu,
• yetersiz kamusal düzenlemeler,
• sağlık sisteminde problemler,
• eğitim sisteminde eksiklikler ve aksaklıklar,
• plansız ve hızlı kentleşme,
• uygun olmayan arazi kullanımı,
• iklim değişikliğinin olumsuz etkileri,
• kültürel mirasın hasar görebilme olasılığı,
• doğal kaynakların azalması,
• gıda sıkıntısı ve bağımlılığı,
• su sıkıntısı ve bağımlılığı,
• enerji problemleri ve bağımlılığı (enerji güvencesizliği),
• siber güvenlik boşlukları,
• kapsayıcı olmayan servisler,
• yoksulluk,
• işsizlik,
• iş süreksizliği,
• göç,
• ekonomik istikrarsızlık,
• ekonomik krizler,
• beyin göçü,
• katılımcı olmayan karar süreçleri,
• erişebilirlik problemleri ve
• trafik vb. kronik stresler günlük süreçlerde kent hayatını zorlaştırdığı gibi, kriz ya da acil
durumda da afet risk dinamikleri olarak hareket edip kentin sorunlarla baş edebilme gücünü azaltmaktadır.

Kent; doğa olayları sürecinde hizmetlerini devam ettirebilmek ve kentsel süreçlerini korumak için servislerini çeşitlendirebiliyor, alternatif stratejiler oluşturabiliyor, sermayesini başka amaçlar için kullanabiliyorsa ve dinamik süreçlerinde değişimlere yanıt verebiliyorsa; uyum sağlama yeteneğine (adaptable city) sahiptir.

Kent; kaynaklarını verimli kullanıyorsa, yeni kaynak yaratma konusunda kapasiteye sahipse veya kaynaklara erişmek ve kullanmak adına alternatif yollar oluşturabiliyorsa becerikli bir kenttir (resourceful city).

Kentlerin “Kapsayıcı Kent” özelliği kazanması; sosyal dokunun güçlenmesinde dolayısı ile doğa olayları karşısında toplumsal dayanıklılığın oluşturulmasında önemlidir.

• Kapsayıcı kent; sosyal ve temel servisleri her kentlisi için erişilebilir kılar.
  • Kapsayıcı kent; doğa olaylarından etkilenme düzeyinin toplum içinde dayanıklılık becerisine göre
  farklılık göstereceğini bilir ve ona göre eyleme geçer.
  • Kapsayıcı kent; strateji geliştirme, aksiyonları belirleme ve uygulanacak projeleri önceliklendirme
  süreçlerinde; kimseyi geride bırakmadan kararlar alır.
  • Kapsayıcı kent; paydaşlarının kentsel dayanıklılık eylemlerinde nasıl konumlanacaklarını anlamak, dağıtılmış sorumlulukları ve yetki karmaşıklıklarını düzeltmek, bilgi ve tecrübe paylaşımı yapmak, geniş istişare ortamı oluşturmak, koordinasyonu sağlamak ve birlikte çalışma becerisi kazanmak için kentlisini bir araya getirir.

Dayanıklılık vizyonu ilkeleri: işlevsel kent, kapsayıcı kent, güvenli kent ve yaşanabilir kent.

“Sürdürülebilir Dayanıklılık Stratejisi” doğal yaşama ve insana değer veren bakış açısı, dayanıklılık eylemleri, sorumlu kentleşme süreçleri ve sürdürülebilirlik başlıklarını içerecek şekilde geliştirilmelidir.

Doğa olayları karşısında kentin dayanıklılık becerisi ya da baş edebilme kapasitesi; kentin kentsel dayanıklılık oluşturup oluşturmadığı ile ilgilidir. Kentsel dayanıklılık geliştirme sürecinde;
• sorun temelli riskin tanımlanması,
• riskin nasıl önleneceğinin ortaya konulması,
• potansiyel risklerin azaltılması ile ilgili gerekli eylemlerin gerçekleştirilmesi,
• sorun ile ilgili farkındalık ve duyarlılık oluşturma çalışmalarının yapılması gerekmektedir.

İstanbul için Mega Şehir Gösterge Sistemi (MegaİST) geliştirilmiştir. MegaİST;
risk yönetim ve dayanıklılık çalışmalarında strateji oluşturmak, gerekli aksiyonları belirlemek, kaynak ve kapasite artırmak, yatırımları yönlendirmek, öncelikleri belirlemek ve konu ile ilgili süreçleri izlemek için kullanılan bir karar verme aracıdır.

• Sanayi tesislerinin deprem dayanıklılığı için;
• tesislerde bulunan binaların fiziksel risklerinin yönetilmesi ve yapısal dayanıklılığının oluşturulması,
• çalışan güvenliğinin sağlanması,
• kullanılan makinelerin ve ekipmanların sabitlenmesi,
• kimyasal, zehirli, yanıcı ve patlayıcı malzemelerin uygun olarak depolanması,
• deprem karşısında acil eylem ve iş sürekliliği planlarının oluşturulması,
• üretimin devam edebilmesi için alternatif enerji kaynaklarının bulunması,
• ham madde tedarikinin farklı kaynaklardan temininin nasıl yapılacağının planlanması, ürün gönderimi için diğer lojistik çözümlerin belirlenmesi
• yedek kapasitenin artırılması gereklidir.

• Deprem dayanıklı kentler aşağıdaki adımlar takip edilerek oluşturulur:
  • Kentin “Dayanıklılık Vizyonunu” ve “Sürdürülebilir Dayanıklılık Stratejisini” belirle
  • Deprem tehdidi karşısında kenti daha dayanıklı ve sürdürülebilir kılmak için “Farkındalığı Yükselt”,
  • Sorunlar karşısında çözüm önerilerine sahip çıkmak ve uygulamak adına kent bütününü sahiplenme “Duyarlılığını Geliştir”,
  • Doğaya saygı ve insani değerlere saygı yaklaşımı ile “Süreci Planla”,
  • Kent ile ilgili tüm servisleri ve hizmetleri kent bütününe yayarak, deprem riskini azaltma ve deprem dayanıklılığını artırma çalışmalarında kimseyi geride bırakmayarak “Kapsayıcı Ol”,
  • Karar verme süreçlerinde kentte yaşayan ve kent ile ilgili sorumluluğu olan tüm paydaşların görüşünü al “Katılımcılığı Sağla”,
  • Deprem tehlikesinin kent bütünü üzerindeki riskini, kent unsurları üzerindeki hasar görebilirliğini değerlendir ve “Deprem ve Kent İlişkisini Ortaya Koy”,
  • Risk azaltma, hasar önleme, kaynak geliştirme, kapasite yükseltme, baş edebilme
  gücü arttırma çalışmalarını kapsayan “Dayanıklılık Eylemlerini Tanımla”,
• Kent için deprem tehdidi karşısında su, gıda, enerji, hammadde, ekosistemler için
  “Sürdürülebilirlik Çözümlerini Oluştur”,
  • Finansal kaynaklarını doğru değerlendirmek, dayanıklılık eylemlerini ve sürdürülebilirlik çözümlerini gerçekleştirebilmek ve ekonomide sürekliliği sağlamak için “Finansal Mekanizmanı Güçlendir”,
  • “Dayanıklılık Eylemlerini ve Sürdürülebilirlik Çözümlerini Gerçekleştir”,
  • Kenti takip etmek için dayanıklılık ve sürdürülebilirlik “Performans Kriterleri Belirle”,
  • Sürdürülebilir Kentsel Dayanıklılık sürecini değerlendirmek, gerekiyorsa değiştirmek, geliştirmek için “Kenti İzle”.

Sismik kaynaklı tsunamilerin modelleme sonuçlarına göre su basma alanı yüksek
olması tahmin edilen ilçeler Silivri, Tuzla, Maltepe, Büyükçekmece, Fatih, Kadıköy ve Bakırköy ilçeleridir.

2018 yılında sunulan proje sonuçlarına göre öncelikle Maltepe ve Yenikapı’daki kıyı dolgu alanları, Avrasya tünelinin Haydarpaşa ve Kumkapı’daki yer altı giriş/çıkış noktaları, Marmaray Yenikapı, Üsküdar, Sirkeci ve Kazlıçeşme istasyon girişleri, Ayamama öncelikli olmak üzere tüm dere ağızları ve dere yatakları, Haydarpaşa, Ambarlı limanları
ve tüm diğer ticari limanlar, balıkçı barınakları, marinalar, şehir hatları yolcu vapurlarının yolcu indirme bindirme noktaları ve Marmara Denizi kıyı şeridinde bulunan tarihî ve kültürel miras alanları, dinî yapılar, konutlar ve rekreasyon alanları; tsunami riski altındaki alanlar olarak belirtilebilir.

Doğa olayları karşısında bilinçli olmak için;
• Doğa olayları karşısında etkin, efektif farkındalık çalışmaları yapın
• Doğa olayları karşısında sürekli eğitim sistemi oluşturun.
• Doğa olaylarının olumsuz etkileri sonucunda kentlinin X gün sayısı kadar (kent
özelinde belirlenecek) kendi kendine yetecek şekilde yaşamayı öğrenme eğitimi almasını sağlayın.
• Kent misafirleri ve kırılgan gruplar için
doğa olayları ile baş edebilmelerini sağlayacak eğitimler tasarlayın ve verin.

Doğa olayları karşısında güçlü olmak için;
• Toplumun güvenliğini sağlayın.
• Kırılgan nüfusu güçlendirin.
• Güvenli ve satın alınabilir evler inşa edin.
• Toplumun her kesimini kapsayıcı olacak şekilde, sosyo-ekonomik ve kültürel bileşenleri de göz önünde tutarak kentsel sistem ve servisleri destekleyin, erişilebilir kılın.
• Kente göç eden, sığınan vb. misafirler için göç ve entegrasyon planı yaratın.
• Kentli için yeterli uygun fiyata enerji sağlayın.
• Kentli için yeterli ve uygun fiyata yiyecek tedarik edin.
• Kentin gıdaya ulaşma süreçlerini kolaylaştırın.
• Kentli için temiz suya erişimini sağlayın ve sürdürülebilir kılın.
• Kentin yerel su teminini güçlendirin, su kaynaklarını koruyun ve genişletin.
• Yerel toplumun desteğini alın ve toplumsal bağı güçlendirin.
• Güçlü kent kimliği oluşturun.
• Kent içinde sağlık hizmetlerine erişim ile ilgili eşitsizlikleri ortadan kaldırın.
• Koruyucu, önleyici ve kapsayıcı sağlık süreçleri oluşturun.
• Küçük idari merkezlere yakın sağlık tesisleri inşa edin.
• Efektif sağlık önlemleri alın.
• Sağlık sistemini güçlendirin.
• Kaliteli sağlık hizmetlerine erişim sağlayın.
• Üstyapı ve altyapı hasar görebilme olasılıklarını bertaraf edin.
• Üstyapı ve altyapıyı yenileyin, yeniden inşa ve modernize edin.
• Kritik tesisleri işlevsel kılın, sürekliliğini sağlayın.