Anadolu’da Demir Çağı Uygarlıkları

Deniz Kavimleri Göçü MÖ 1200’lerden başlayarak batıda Ege Denizi’nden ilerlemeye başlamış, artık eski kudretine sahip olmayan Hitit İmparatorluğu’na saldırmaları sonucunda devletin yıkılmasına neden olmuştur. Hitit kentleri yakılıp yıkılmış, başkenttin düşmesi zaten fiilî olarak merkezî yönetimin son bulması olmuştur. İstiladan kurtulan ve varlık gösterebilecek olan Hititli soylular Torosların güney ve orta kesiminde iyi tahkim edilmiş kaleler inşa ederek varlıklarını MÖ 700’lere kadar sürdürmüşlerdir. Son Hitit Çağı olarak nitelendirilen Geç Hitit Beylikleri Dönemi başlar. Geç Hitit Uygarlığı Mezopotamya’da ki Asurlu komşularının sürekli saldırısı sonucunda güçsüzleşmişler ve sone ermişlerdir.

Geç Hititler şehirlerini kurarken dönemin siyasi yapısı etkisinde etrafını kalın sur bedenleri çevrelemişlerdir. Şehir içerisinde dinsel, idari ve sivil yapılar yer almaktadır. Şehrin içinde iç kale diyebileceğimiz sitadel denilen surla korunmuş bir ana kısım yer alır. Kent planlanırken cadde ve sokaklar yerleştirilmiş, saraylar ve yapılar ve anıtsal merdivenler sistematik olarak düşünülerek yerleştirilmiştir. Kentler planlı bir yapıya sahiptir.

Geç Hitit sanatının dikkat çeken bir unsur mimari yanında heykeltıraşlıkta yontu sanatının birlikte uygulanarak sergilenmesidir. Sur bedenlerindeki kapılar, saray duvarlarının ilk sıra örgüsünün ortostat denilen taş blokları ile örülmesi mimari-yontu sanatının en güzel birlikteliğini yansıtmaktadır

Geç Hitit Çağı’na tarihlenen en eski örnekler; Malatya Aslantaş kalesi kapı ortostatı olduğu bilinmektedir.

Hitit geleneği olan kaynak suların yakınında dinsel içerikli anıt yapmak Geç Hititlerde de devam etmiştir. Konya İlinin Ereğli ilçesine 12 km uzaklıkta İvriz kabartması böyle bir kaynak için yapılmıştır.

Urartu Devleti’nin en güçlü dönemi MÖ 8.- MÖ 7. yüzyıllardır.

Urartu Devleti’nin en güçlü dönemi MÖ 8.- MÖ 7. yüzyıllardır. Bu dönemde Doğu Anadolu Bölgesi, İran’ın kuzeybatı kısmı, Irak’ın İran’a komşu olan küçük bir kesimi ve kuzeyde Aras Vadisi’ni içine alan coğrafi bölgede egemenlik sürdürmüştür

Urartu yerleşim bölgesinin sınırlarını, batıda Karasu-Fırat, kuzeyde Kuzey Ermenistan Dağları, doğuda İran Azerbaycan’ındaki Savalan Dağları, güneyde ise Zagros Dağları’yla birleşen Doğu Toroslar oluşturur.

Urartu Krallığı teokratik bir yönetime sahipti ve başında tanrı Haldi bulunurdu. Milliyetçi bir sisteme sahip olan krallıkta kral sınırsız yetkilere sahipti. Tanrının yeryüzündeki temsilcisi olan kral, aynı zamanda başrahiplik görevinde üstlenmişti. Krallık babadan oğula geçerdi. Kralın ölümünden sonra tacı daha önceden belirlenmiş olan veliaht takardı.

Urartu devlet yönetiminde ülke eyaletlere ayrılmıştı. Eyaletlerin başına krallık tarafından atanan valiler getirilmekteydi. Urartular ele geçirdikleri bölgelerde yerel beyleri yeni eyalete vali atamayı da tercih etmektedirler.

Valilerin görevlerini yasama, yürütme, yargı, vergi toplama ve dinî törenlerin düzenli ve kesintisiz yapılması oluşturmaktadır.

Van kentinde yer alan Meher Kapı anıtında ele geçen yazıta, Urartuların kabul ettiği, tapındığı ve kendilerine takvimde belirttiği şeklinde kurbanlar kestiği anlaşılan 79 tanrı, tanrıça ve tanrısal kişiliklerin adları yer almaktadır. Tanrı sıralamasında Haldi, Teişeba ve Şivini ilk sırayı alır.

Urartuca devletin kullanmış olduğu resmi dildir.

Dil sabit köklere sahip kelimelere ekleme yapılarak türetilen bitişik diller grubuna girmektedir. Urartuca Mezopotamya dili olan Asur, Babil gibi Sami dillerine benzemediği gibi Hitit dilinin bağlı olduğu Hint Avrupa dil grubuna da girmemektedir. Ortadoğu’da dillerinden biri olan Hurrice’nin yer aldığı dil ailesi grubuna benzerliği görülmektedir. Filologlar her iki dilin kökenini ortak bir ataya sahip olduğu, fakat farklı gelişim gösterdiğini belirtmektedir.

Uratular öldükten sonra bir yaşamın var olduğuna inanırlardı. Ölen kişinin yok olmayıp başa bir boyutta yaşamını sürdürdüğünü düşünürlerdi. Bu nedenle ölüleri yaşanan kentlerin yakınlarındaki mezarlıklara gömmüşlerdir. Urartu mezarları çeşitlilik sergiler. Ölülerin yakılarak veya doğrudan gömüldükleri anlaşılmaktadır.

Friglerin ana vatan diyebileceğimiz bölge, günümüzde Yukarı Sakarya Vadisi’nde içine giren Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya illerinin kesiştiği alanda kalan bölgedir.

Arkeolojik ve epigrafik veriler, Frigler’in yalnızca kendi çekirdek bölgelerinde değil aynı zamanda geniş bir coğrafyaya dağıldıklarını göstermektedir. Antik Çağ yazarlarının anlatımları ile arkeolojik kazı ve araştırmaların sonuçları, Friglerin başlangıçta Troya ve çevresine, sonrasında Askania Gölü (İznik Gölü) ve Sangarios (Sakarya) Nehri’nin vadisine doğru yayılım gösterdiklerini, bu bölgeden daha sonra güneye ve doğuya doğru genişleyerek Anadolu içlerine yerleştiklerini kanıtlar. Frig yerleşim alanlarını sınırları tam olarak belirlenememekle birlikte, Frigler’in etki alanının Halys’in yani Kızılırmak kavisini doğusunda Çorum, Tokat ve Kırşehir illeri girer. Kuzeyde Karadeniz kıyısında Samsun’a uzanır. Güneyde Orta Anadolu’da Niğde ve Konya illerini kapsar. Güneybatıda Göller Bölgesi’nde Burdur ve Elmalı Ovası etkili olur. Batıda ise esas etkileşim alanı Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya illeridir. Kuzeybatıda Bandırma bölgesinde de izlerine rastlamak mümkündür.

Frig Dili köken olarak Hint-Avrupa dil grubuna dâhil edilmektedir.

Frigler dilleri yazıya aktarmakta Arkaik Yunan alfabesine yaklaşan harflerden oluşan alfabeleri ile dili yazıya aktarmaktaydılar. Gordion kazılarının verilerine göre Frigler ancak MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısından sonra alfabetik yazılarını kullanmış olabileceklerini göstermiştir.

Tarım toplumu olan Friglerin için doğa ile bütünleştirdikleri “Ana Tanrıça Matar Kubileya” bir tabiat tanrıçası farklı bir deyişle tabiatın kendisidir.

Matar, Friglerin gözünde doğanın ve hayvanların egemeniydi. Başta doğa, bereket, bolluk ve doğurganlık kavramlarına sahip tanrıça, küresel dünyada doğayı tüm canlılığı ve verimliliğiyle tanımlayan bir özelliğe kavuşmuştur. Yırtıcı kuşlar ve aslanların tanrıçanın kutsal hayvanları oldukları kabul edilmiştir. Ana kavramı nedeniyle tanrıça, genç kızlar ile şehirlerin de korucusu olmuştur. Doğanın hâkimi olan tanrıça Matar yüksek dağların ve yalçın kayaların içinde yaşamaktadır. 

Frig ölü gömme adetleri, onlarında öldükten sonra başka dünyada yaşamın varlığını kabullendiklerini gösterir. Bu inanç nedeniyle Frig asilzadeler ya Tümülüsler içinde yer alan ahşap odalara veya kayalara oyulmuş oda mezar odalarına defnedilmişlerdir.