Kültürel Sit Alanlarının Yönetimi

Kültürel miras; toplumun dünü ile bugünü arasında bağ kuran, tarihî, sanat, mimari, arkeolojik, coğrafi unsurlarının tamamını ihata eden, somut veya soyut olan tüm ögelerden müteşekkil bir kavramdır.

Dünyada bu konudaki kapsayıcı metinlerin başında 1972 tarihli “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme” gelir. Bu sözleşmeye taraf olan Ülkemiz, birçok kültürel alanın Dünya Mirası listesine girmesini sağlamıştır.

Dünya Mirası sistemi uluslararası bir koruma ilanından ibaret değildir. 1990 yılından itibaren bu konu “alan yönetiminin planlanması” üzerine yoğunlaşmıştır. Bu konuda birçok planlama sistemi gündeme gelmiş, 1999 tarihli Burra Tüzüğü ve 2002 tarihli Budapeşte Deklarasyonu ile önemli bir aşama kat edilmiştir.

Alan yönetimi ikincil bir kurum olduğu ve genel devlet idaresi şemasında bulunmadığı için yaygın değildir. Hatta tabiri caizse “özelin de özeli” olacak bir görünüm arz eder. Bir ilde bulunan merkezi idare birimleri yani bakanlıkların taşra temsilcisi olan müdürlükler (milli eğitim, tarım, kültür ve turizm müdürlükleri vb), Valilik, İl Özel İdaresi, Belediyeler hemen herkesin bildiği yapılar ve mekanizmalardır.

 Sit alanı; devlet tarafından kamu yararı gözetilerek koruma altına alınan ve bu alanlarda yapılaşmaya, değişime izin verilmeyen, korunması gereken alanlardır. Tarih öncesi devirlerden günümüze ulaşan, farklı bir uygarlık ürünü olan, devrin mimari, sosyal, ekonomik özelliklerini yansıtan, yeraltında ve yer üstünde bulunan tabiat özellikleri dikkate alınarak korunması zorunlu alanlar olarak tanımlanır.

Bir sit alanının tasnifi ve derecelendirmesinde “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının ve Sitlerin Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik” (STY) hükümleri uygulanır. Bu yönetmelik çeşitli sit alanları öngörmüştür. Bunlar temel olarak kentsel, arkeolojik, tarihî sit alanlarıdır.

Arkeoloji sit alanları “insanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında, yer üstünde ve su altındaki ürünlerini, yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her türlü kültür varlığının yer aldığı yerleşmeler ve alanları”dır (STY m.3/a). Bu sit alanlarında yaşamış medeniyetlere ait kalıntılar bulunur. Bu kalıntıların ortaya çıktığı veya çıkarıldığı alanlardır. En güncel örnekleri Patara Antik Kenti ve Göbeklitepe Tapınağı’dır. Bunlar birer arkeolojik sit alanıdır.

Koruma amaçlı imar planı, en basit tanımı ile Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu uyarınca hazırlanan nazım ve uygulama imar planları olarak ifade edilebilir.

Çevre Düzeni Projeleri (ÇDP); tekil ölçeği aşan ve düzenlemeler getiren, getirdiği düzenlemeler ölçek itibarıyla planlama öngören projelerdir.

Kültür varlıklarının korunmasında temel görev, Kültür ve Turizm Bakanlığına aittir. Kültür ve Turizm Bakanlığının talebi hâlinde ilgili bakanlıklar ve kurumlar ile iş birliği sağlanır.

Alan yönetiminin amacı;UNESCO 2005 yılında yayımladığı bildirgesinde; kültürel mirasın etkili bir biçimde yönetmek, evrensel değerinin ve özgünlüğünün güvence altına alınmasına vurgu yapar. Buna göre, bir alan yönetiminin yapısının belirlenmesi, planlama ve programlanın olması, önleyici tedbirlerin somutlaştırılması ve nihayet tüm bunların döngüsel olarak denetlenmesi gerektiği vurgulanır.

Korunması gerekli alanların tespiti: Tarihî, sosyal, kültürel, coğrafi, doğal, sanatsal bir bütünlük içerisinde etkileşim-geçiş sahaları ve tarihî, kültürel, sosyal, coğrafi ve sanatsal nedenlerle ilişkili bulunduğu bağlantı noktalarının alanın korunması gerektiği için alan sınırlarının bu açıdan bakılmak suretiyle belirlenmesi, bu belirleme yapılırken alanın geliştirilme ve değerlendirilme yönü de göz önünde tutulmalıdır. Yönetimi zor, güç bir alanı belirlemek de bağlantılı yerleri hariç tutmak da doğru bir alan tespit edilmediğini gösterir. Bu noktada yararlanılacak en temel kaynak Koruma Bölge Kurullarınca ilan edilen sit alanları ve taşınmaz kültür varlıklarına dair tescillerdir. Bunların bir harita üzerinde tespiti yapıldıktan sonra bu alanların diğer benzeri alan veya taşınmazlar ile olan bağlantısına bakılarak karar verilecektir.

Sürdürülebilir kılmak: Koruma, sadece restore etmek veya ayağa kaldırmak olmadığı gibi bir kalıntıyı, tarihî bir alanı bulmak değildir. Önemli olan kültürel mirasın devamlı surette korunmasını sağlamaktır. Bilindiği üzere koruma; ulaşım, bakım, erişim, ekonomik ihtiyaçların sürdürülebilir olması ile mümkünüdür. Bunun içinde kültürel mirasın ihtiyaçları Arkeolojik Alan Yönetimi ile yerel toplumun ilgisi arasında uygun bir denge oluşturmak gerekir. Aksi hâlde kültürel mirasın koruması anlamlı bir ödev sayılmayacaktır. Bu sadece yerel bir gereklilik değildir. Aynı zamanda alanın değerini arttırarak uluslararası bir seviyeye çıkarmak için genel stratejiler, yöntemler ve araçların geliştirilmesi, mali kaynakların belirlenmesi ve yaratılmasını da içerir

Yönetim planı oluşturmak: Bunu yapabilmek için ortaya bir plan ve program ile çıkmak gerekir. Alanın her geçen gün kıymetinin artacağı, bu alandaki güncel ulusal ve uluslararası gereklere uygun, kendi sorunlarını çözme aşamaları olan, mali kaynakları belli ve bunun kullanım stratejilerini içeren yönetim planı üretmek kastedilmektedir.

Kültür turizmine katmak: Alanlar, kültürel mirasın ve dolaysı ile kültürel turizmin birer ögesidir. Kültür turizmi; kültür varlıklarını, kültürel etkinlikleri ve güncel sanat eserlerini konu edinen ve günümüzün en çok rağbet gören kavramlarındandır.

Bölgenin bir parçası olmak: Alanı sadece üst ölçekle değil, yanındaki diğer önemli kültür varlıkları ile de kurgu3 lamak gerekir. Örneğin, Gaziantep’teki bir alan yönetiminin Kahramanmaraş, Şanlıurfa, Adıyaman gibi illerdeki kültür varlıklarını hatta alan yönetimlerini dikkate alması, etkileşim alanı olarak düşünmesi gerekir. Bu hem kültür mirasının korunması hem de kültür turizmi adına önemlidir.

Mevcudu korumak: Alan yönetimi, sadece restore edilen yerleri değil hâlihazırda kullanılan ve niteliği itibarıyla kültür varlığı olan veya olmasa bile bozulması, zarar görmesi hâlinde alana veya kültürel miras yapılarına zarar verebilecek durumları da izale etmelidir. Bunun için kültür varlıklarının yönetiminde konservasyon, tasarım ve uygulama bakımından değerlendirmelere yer vermek, uzmanlık ve ekipmanda yüksek standartların kullanılmasına özen göstermek gerekir.

Etüt aşaması: Alana dair ön çalışmaların yapılmasıdır. Sit alanlarının, ören yerlerinin ve alanın etkileşim-geçiş sahalarının ve bağlantı noktalarının araştırılması ve elde edilen verilerin değerlendirilmesi amacıyla etütler yapılır. Alanın nereyi kapsayacağı, alandaki envanterler, sitler ile turizm etkinliği varsa buna ilişkin ön veriler etüt çalışmasında önem arz eder.

Öneri alanın belirlenmesi: Bu etüt sonuçlarına göre değerlendirme yapılır. Sonrasında hukuki dayanak ve özellikle ilke kararlarına, şayet varsa bölge kurul kararları da taranarak uygun olacağı düşünülen “öneri yönetim alanı sınırı” belirlenir.

Başkan, Bakanlığa karşı sorumludur. Alan yönetimine ilişkin iş ve işlemlerinde geniş yetkilere sahiptir. Bu sebeple alan başkanı; belediye, valilik, üniversite başta olmak üzere ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından, alandaki işletmelerden, maliklerden, kiracılardan ve diğer üçüncü kişilerden yönetim planı ve uygulaması ile ilgili her türlü bilgi ve belgeyi istemeye yetkilidir.

Danışma kurulu (Aly.m.15) Bakanlıkça belirlenen beş üyeden oluşur. Beş üye alanda mülkü olanlar, alanın bulunduğu yerdeki meslek odalarının temsilcileri, sivil toplum örgütleri temsilcileri, üniversitelerin ilgili bölüm temsilcileri arasından seçilir. Burada kastedilen sivil toplum örgütlerinden Mimarlar Odası, Ticaret Odası, Baro gibi kamu yönü ağır basan yapılar kadar, alanla ilgili çalışmaları olan kültür varlıkları, çevre ve turizm konularında çalışan ve tüzük veya senetlerinde buna dair düzenlemeler olan dernek ve vakıflar da anlaşılmalıdır. Danışma Kurulu kendi içinden bir başkan seçer. Danışma kurulu alan yönetimine dair istişari bir görev ifa eder. Yani yönetim planının oluşmasında fikir beyan eden bir kuruldur.

Yönetim planı, yönetim alanının korunmasını, yaşatılmasını, değerlendirilmesini sağlamak amacıyla işletme projesini, kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin, yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren, her beş yılda bir gözden geçirilen planlardır