Arkeolojik Alanlar İçin Koruma Kullanma Ekseninde Yeni Yaklaşımlar

Türkiye'de kültür varlıklarını bilimsel çalışmalarla ortaya çıkarmak, korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarını tespit etmek, bakımını, onarımını, korunmasını sağlamak, tahribatını ve kaçakçılığı önleyici tedbirler almak ve bu amaçlar doğrultusunda faaliyetleri yürütmek üzere gerekli tedbirlerin alınması görevi ile Kültür ve Turizm Bakanlığı yükümlü kılınmıştır.

Türkiye'de yürütülmekte olan “alan yönetimi” çalışmaları “yasal süreçlere tabi olanlar” ve “yasal süreçlere tabi olmayanlar” şeklinde iki ana başlık altında değerlendirilebilir.

Yasal süreçlere tabi olan alan yönetim çalışmalarından ilki 2863 sayılı Kanunun ek 2. maddesi kapsamına dayanılarak yürürlüğe konan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” hükümlerine bağlı olarak sürdürülmektedir.

Tüm insanlığın ortak mirası olarak kabul edilen kültürel ve doğal varlıkları dünyaya tanıtmak, bu mirası gelecek nesillere aktarmak, toplumda bu değerlerin korunması ve yaşatılması için gerekli bilinci oluşturmak amacıyla UNESCO Genel Konferansınca 16.11.1972 tarihinde kabul edilen sözleşmeye ülkemiz 1983 yılında taraf olmuştur.

. Arkeolojik alanlarımızın alan yönetim planlarının hazırlanması Dünya Miras Listesine girme gayretinin ötesinde, bu alanların geleceğini garanti altına almak için gereklidir.

Arkeolojik alanlarda yürütülen bilimsel kazıların ardından açığa çıkarılan varlıkların restore edilerek ayağa kaldırılması, bilimsel çalışmaların doğru bir metodoloji ile yapılmasını sağlayacağı kadar alanın algılanmasına sunacağı katkı ile cazibesinin artırılması için de önemli görülmektedir.

Alan yönetim planları,Arkeolojik alanların korunması ve geleceğe taşınması için en etkin ve etkili unsurdur. Kültürel miras ve kültür turizminin birbirini destekleyen iki temel olgu olduğu unutulmamalı,
kültür turizminin paydaşların çıkar ve beklentilerinin gözetilebilmesini sağlama özelliği önemli bir avantaj olarak görülmelidir

Bugün ziyarete açık arkeolojik alanlar 2863 sayılı Yasa’da böyle nitelendirilmese de “ören yerleri” olarak algılanmaktadır.

Arkeolojik alanlara ilişkin düzenleme içeren 658 sayılı ilke kararının I.ve II. derece arkeolojik sitler için “Korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır.” ibaresi, arkeolojik sitlerin bütünüyle bir bilimsel arkeolojik kazı alanı olarak kalacağı savına dayalı hazırlanmış bir düzenlemedir.

kültürel mirasın korunmasına yönelik yeni bir model geliştirilmesi fikri, diğer bir deyişle bilimsel koruma ilkeleri temelinde “kullanarak koruma” ve “katılımcı koruma” ilkeleri olarak adlandırabileceğimiz ilkeler, mevcut sistemin ortaya koyduğu ve kültürel mirasın yok olmasına neden olan rantın önünü kesebilecek niteliktedir.

 arkeolojik kazı algısı, kazıdan çıkan eserlerin müzelerde ya da ayakta kalan mimari unsurlar için de yerinde sergilenmesi ile sınırlı olurken kültürel mirasın korunması aşamasında son yıllarda değişen yönelim, arkeolojik anıtların ve objelerin bulundukları alanda ya da müzelerde teknolojinin olanaklarından yararlanılarak toplumsal bilinçlenme olgusuyla geleceğe taşınması fırsatını yaratmıştır.

Kültürel değerlerimizi geçmişten gelen tecrübenin ışığında ve çağdaşlaşma bilinci içinde  yaratıcı bir geleceğe doğru aktarmak;  ülkemizin tarihî, kültürel ve doğal varlıklarını bütün dünyaya tanıtarak ekonomik ve sosyal faydaya dönüştürmek; çeşitli uygarlıkların mirası olan ören yerleri, anıtsal eserler, hanlar, kervansaraylar, camiler, kısacası hafızamız olan bu alanlara bütün dünyanın ilgisini çekmek; alan yönetiminin temel hedeflerinden olmalıdır.

alanların değerlerini araştırmak, belgelemek, geliştirmek, korumak, değerlendirmek, yaşatmak, tanıtmak, benimsetmek ve kültürel alanın yarattığı ekonomiye katkıda bulunmak için kültür ve turizm alanlarında her türlü iletişim, gelişim ve yatırım potansiyelini yönlendirmek, alan yönetiminin başlıca yaklaşımlarını oluşturmalıdır.

Arkeolojik mirasın ihya edilememesinde temel neden olarak gösterilen bu sorunların çözümünde çıkış noktası “katılım”dır.

Çünkü katılım; alan içerisinde ya da yakın çevresinde yaşayanların bu alanla maddi, manevi, bireysel ve sosyal ilişkisini yeniden düzenlemeye fırsat veren, alana karşı tutum ve davranışların gözden geçirilmesini sağladığı kadar alandan daha geniş bir kitlenin yararlanmasının yolunu açan ve bu sayede alana karşı ilginin (kimi zaman da beklentilerin) artırılmasını sağlayan önemli bir etmendir.

“Kültürel miras” ve “yararlanma” kavramlarını yan yana ve ilişki zinciri içerisinde ele almak gerekirse neredeyse birbirine zıt bu iki kavramı “koruma” ekseninde buluşturabilecek en akılcı yöntem, “kültür turizmi” olgusudur.

Alanın değerlendirilmesinde söz sahibi olanların artık o alanı sosyal yaşamlarından kopuk hatta bazen gereksiz ve yasal kısıtlar nedeni ile yaşamlarını zorlaştıran bir varlık olarak görme eğiliminden sıyrılarak kendilerini alanla özdeşleşen ve alanı kendilerinden bir parça olarak hissetmeye başlamaları bir arkeolojik sitte “alan yönetimi” aracının temel amacı olmalıdır.

Arkeolojik alanlar için turizm olgusu bölgenin cazibesinin artırılması ve bölge insanının yaşam kalitesini yükseltecek en uygun kalkınma aracıdır.

Bilmediğimiz, kendimize yabancı olduğunu düşündüğümüz bir nesneyi kabullenme ve koruma eğiliminde olmamız oldukça zordur. Bu nedenle öncelikli olarak arkeolojik alanlara yakın bölgelerde yaşayanların kültür mirasını sahiplenmesine yönelik sürdürülebilir kültür turizmini geliştirme bilinci aşılanmalıdır.

Ziyarete açık arkeolojik alanın yer aldığı bölgenin coğrafi, doğal ve beşeri koşulları hakkında ziyaretçilere mutlaka ziyaret öncesi bilgi sunulmalıdır.

Arkeolojik alanların kültür turizmine kazandırılması sürecinde “alanın evrensel koruma ilkeleri temelinde değerlendirilmesi gerektiği” yaklaşımı her zaman ön planda tutulmalıdır.