Arkeolojik Alanlarda Yönetim Planı Hazırlık Sürecinin Analizi

Ülkemizde arkeolojik, kentsel, tarihî, doğal sit alanları, milli parklar gibi korunması gerekli alanların yönetimi ve denetimleri farklı idarelerin yetkisinde yürütülmektedir. Bu tür alanların yönetim planlarının hazırlanması sürecinde, öncelikle yönetim alanı sınırları belirlenmekte olup yönetim planlarının uygulanması, denetlenmesi ve güncellenmesi süreçlerinin nasıl işleyeceğinin de plan hazırlık sürecinde tanımlanması gerekmektedir.

Yönetim planlarının kapsamı, amaçları ve yaklaşımı, alanın türüne (arkeolojik, kentsel, doğal vb.) ve yönetim ihtiyaçlarına göre birbirinden farklılaşmaktadır. Örneğin Akdeniz çevresindeki arkeolojik alanların çoğunun yönetim ihtiyacı ziyaretçi yoğunluğu ve baskısı ile turizm teşvik hareketinin artmasından kaynaklanmaktadır (Orbaşlı, 2007).

Ülkemizde arkeolojik alanlar için yönetim planı hazırlanması sorumluluğu, alanın arkeolojik, kentsel ya da doğal sit olması durumuna göre Kültür ve Turizm Bakanlığı, Belediyeler gibi farklı kurumlara ait olabilir.

Ülkemizde arkeolojik alanlar için yönetim planı hazırlanması sorumluluğu, alanın arkeolojik, kentsel ya da doğal sit olması durumuna göre Kültür ve Turizm Bakanlığı, Belediyeler gibi farklı kurumlara ait olabilir. Bu kurumlar tarafından alan yönetim planlarının hazırlanması sürecinde yapılacak çalışmalar, Kültür ve Turizm Bakanlığınca hazırlatılan 27.11.2005 tarih ve 26006 sayılı yönetmelik çerçevesinde sürdürülmektedir.

Ayrıca, kültürel mirasın korunmasına yönelik yönetim planlarının hazırlık sürecinin nasıl işleyeceği ve içeriğinde neler olması gerektiğine ilişkin hazırlanan çeşitli uluslararası rehberler bulunmaktadır. Bu rehberlerden önemli görülenlerden bazıları aşağıdaki şekilde sıralanabilir (Ulusan, 2016, 376- 379):
• (1990) ICOMOS Uluslararası Arkeolojik
Miras Yönetimi Komitesi / ICAHM tarafından hazırlanan Kültürel Mirasın Korunması ve Yönetimi Tüzüğü (Charter for the
Protection and Management of the Archaeological Heritage),
• (1998) ICCROM liderliğinde Jokilehto ve
Feilden tarafından yayınlanan Dünya Miras
Alanlarının Yönetimi Rehberi (Management
Guidelines for World Cultural Heritage Sites)”,

• (1998) İngiliz Tarihi Kentler Forumunca
yayınlanan Korunan Alan Yönetimi Rehberi
(Conservation Area Management: A Practical Guide),
• (2003) yılında IUCN (Dünya Korunan
Alanlar Birliği) liderliğinde Thomas, Middleton ve Philips tarafından hazırlanan Korunan Alanların Yönetim Planlamasına İlişkin
Rehber (Guidelines for Management Planning of Protected Areas)”,
• (2013) yılında hazırlanan UNESCO, ICCROM, IUCN ve ICOMOS iş birliğinde,
Wijesuriya, G., Thompson, J. ve Young
tarafından hazırlanan kitap Dünya Kültür
Mirasının Yönetimi (Managing Cultural
World Heritage)”.
Hazırlanan bu uluslararası nitelikli kitap ve rehberler, alan yönetim planını hazırlamakla görevlendirilen ekibe, planlama çalışmaları sürecinde yol gösterici niteliğiyle katkı sağlamaktadır.

Yönetim Planı Hazırlama Ekibinin Oluşturulması

Yönetim planını hazırlamakla yetkili kurum tarafından atanan alan başkanının koordinasyonunda, alanın niteliğine ve ihtiyaçlarına göre oluşturulan disiplinlerarası ekip tarafından çalışmalar planlanacaktır. Yönetim planının gerek hazırlık çalışmaları gerekse uygulama süreci ise sadece planı hazırlamakla yükümlü kurum/plan ekibi tarafından değil aynı zamanda analiz çalışmaları ile belirlenen ilgi gruplarının iş birliği ile sağlanabilecektir.

Alan yönetim planının hazırlık sürecinin başlangıç aşamasında, planlama çalışmalarına liderlik edecek alan başkanının atanması, planlama ekibinin alanın niteliği ve ihtiyaçlarına göre ilgili meslek gruplarından atamalarla belirlenmesi gerekmekte olup çalışma ekibinin devamlılığının sağlanması planın başarısı açısından büyük önem taşımaktadır.

Kültür ve Turizm Bakanlığınca hazırlatılan Alan Yönetim Planı hazırlanmasına yönelik 27.11.2005 tarih ve 26006 sayılı yönetmeliğinin 10. maddesinde;
“Yönetim planlarının yetkili idarece hazırlanması veya hazırlattırılması hallerinde uzman bir danışman sorumluluğunda plan hazırlama ekibi kurulur. Kurulacak bu ekip, en az;
a) Kentsel sit alanları ve tarihi sit alanları için; üniversitelerin mimarlık, şehir ve bölge planlama,
sanat tarihi, kamu yönetimi, işletme ve ekonomi
bölümleri,
b) Arkeolojik sit alanları için; üniversitelerin mimarlık, şehir ve bölge planlama, sanat tarihi, arkeoloji, kamu yönetimi, işletme ve ekonomi bölümleri,
c) Doğal sit alanları için; üniversitelerin şehir ve bölge
planlama, kamu yönetimi, işletme, çevre mühendisliği ile alanın doğal karakterine bağlı olarak orman
mühendisliği, jeoloji/jeomorfoloji/jeoloji mühendisliği, ziraat mühendisliği, peyzaj mimarlığı, hidroloji, biyoloji, zooloji gibi bölümleri mezunu uzmanlardan oluşur.” ifadesi yer almaktadır.

YÖNETİM PLANI HAZIRLANMASI SÜRECİ
Yönetim alanı sınırları belirlenen alanların yönetim planlarının hazırlanması, uygulama çalışmalarının gerçekleştirilmesi ve sonra planın alana etkilerinin izlenmesi ve revize edilmesi olarak belirlenen 3 ana hareket arkeolojik alanların korunmasında süregelen bir döngüyü tariflemektedir (Şekil 5.1). Thomas ve Middleton; yönetim planının statik bir doküman olmadığını, planın uygulanması aşamasında da izlenip, gözden geçirilmesi ve değişen ihtiyaçlara göre gereken revizyonların yapılmasının gerektiğini bildirmektedir (Thomas ve Middleton, 2003).
1. Yönetim planının hazırlanması,
2. Planın uygulanması,
3. Planın izlenmesi ve revize edilmesi.

Yönetim Planlarının hazırlanması süreci incelendiğinde ise çalışmaların birbirini takip eden aşamalarla gerçekleştirilmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Demas’ın da aralarında olduğu araştırmacılar, planlama sürecinde yapılması gereken çalışmaları genel olarak aşağıdaki şekilde sınıflandırmaktadır (Şekil 5.2);
1. Tespit ve tanımlama aşaması (bilgi toplama, envanter çalışmaları ve paydaşların belirlenmesi),
2. Analiz ve değerlendirme aşaması (alanın öneminin, mevcut durumunun, alanın yönetimsel açıdan
değerlendirilmesi),
3. Karar üretme aşaması (amacın belirlenmesi, alanın vizyonunun oluşturulması, yönetim stratejilerinin, hedeflerin ve eylemlerin geliştirilmesi).

1. Aşama - Tespit ve Tanımlama: Bilgi Toplama, Envanter Çalışmaları ve
Paydaşların Belirlenmesi

Yönetim Planlarının hazırlanması sürecinin 2. aşaması;
2. Analiz ve değerlendirme aşaması (alanın öneminin, mevcut durumunun, alanın yönetimsel açıdan
değerlendirilmesi).

1. Aşama - Tespit ve Tanımlama: Bilgi Toplama, Envanter Çalışmaları ve
Paydaşların Belirlenmesi

Planlama sürecinde, planlama ilkeleri ve yürürlükte olan yönetmelik ve mevzuatla uyumlu şekilde, merkezi ve yerel yönetim kurumları, koruma alanı çalışanları, uluslararası danışma organları, yerel halk, sivil toplum kuruluşları ve diğer paydaşlar tarafından arkeolojik alanların korunmasına yönelik olarak üretilecek kararlar, öncelikle o bölgede yaşayanları ilgilendirecektir. Planlama yapılırken bölgede yaşayan halkın kararlardan nasıl etkileneceğinin düşünülmemesi, kararların onların katılımı olmadan alınması, bu kişilerin yalnızca planın sonuçlarına katlanıyor olmalarına yol açacaktır. Bu nedenle planlama ekibince gerçekleştirilecek paydaş analizi ile ilgi gruplarının belirlenerek planlama sürecine katılımlarının sağlanması büyük önem taşımaktadır.

3. Karar üretme aşaması (amacın belirlenmesi, alanın vizyonunun oluşturulması, yönetim stratejilerinin, hedeflerin ve eylemlerin geliştirilmesi).

Önem Değerlendirmesi
Arkeolojik alanın verilerinin toplanmasından sonra gerekli değerlendirmeler yapılarak alanın önemi belirlenmelidir. Alan neden koruma altına alınmıştır? Alanın önemli olmasına katkı sağlayan değerler nelerdir?
Yönetim planının öncelikli hedefi, arkeolojik alanın kültürel önemini korumak olup bilimsel bir ortamda uzmanlarla yerinde yapılan inceleme ve değerlendirmeler, görüşmeler, tartışmalarla arkeolojik alanın öneminin tanımlanması gerekmektedir.
Arkeolojik alanların önemine katkıda bulunabilecek değerler aşağıdaki şekilde sıralanabilir;
• tarihi değer,
• arkeolojik değer,
• sanatsal değer,
• araştırma değeri,
• kültürel değerler (somut ve somut olmayan),
• mimari değer,
• doğal/ekolojik değerler,
• nadirlik değeri, 

• sosyal ve toplumsal değerler,
• manevi ve dini değerler,
• sembolik ve kimlik değeri,
• ekonomik değer,
• fiziki/mekânsal değer,
• eğitim değeri,
• jeopolitik değer,
• siyasi değer,
• inanç değeri,
• askeri/stratejik değer,
• turizm değeri,
• birden fazla değerin birleşimi de olabilir.

2. Aşama - Analiz ve Değerlendirme Çalışmaları: Önem ve Mevcut
Durum Değerlendirmesi, Yönetim Mekanizmasının Değerlendirilmesi

Mevcut Durum Değerlendirmesi

Arkeolojik alanda yer alan yapı, kalıntı gibi kültürel miras niteliği taşıyan yapıların fiziksel durumlarının değerlendirilmesi gerekmektedir. Yönetim alanında yer alan bu kültür varlıklarında oluşan bozulma, hasar, sorunların nedenlerinin saptanarak incelenmesi; eylemlerin belirlenmesi aşamasında doğru müdahalelerin geliştirilmesine katkı verecektir. Örneğin arkeolojik alanın belgeleme çalışmaları sırasında, alandaki yapılara ilişkin sorunların da işlendiği yapı kimlik kartlarının hazırlanması, doğru eylem, proje gibi çalışmaların gerekliliğinin tespitini kolaylaştıracaktır.

2. Aşama - Analiz ve Değerlendirme Çalışmaları: Önem ve Mevcut
Durum Değerlendirmesi, Yönetim Mekanizmasının Değerlendirilmesi

Alanın Yönetim Açısından Değerlendirilmesi

Alanın değerleri değişik nedenlerle zarar görmeye açık olabilir. Bu durum zaman zaman bozulma, ihmal gibi değişik nedenlerden kaynaklanmasının yanı sıra bazen de bölgesel kalkınma girişimleri, yatırımlar gibi etkenler alanı olumsuz etkileyebilir. Ayrıca gerekli inceleme ve denetim organları devreye girmeden, konusunda uzman olmayan kişiler tarafından hazırlanan projeler ya da yapılan onarım uygulamaları; alanın arkeolojik, kültürel, tarihî, mimari, estetik, peyzaj vb. değerlerinin zarar görmesine neden olabilir.
Arkeolojik alanın gelecekte yönetimine ve korunmasına katkı sağlayabilecek bütün etkenlerin bu aşamada incelenmesi ve değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda yapılan GZFT (Güçlülük – Zayıflık – Fırsatlar – Tehditler) (SWOT: Strengths – Weaknesses - Opportunities – Threats) analizleri ile alanın güçlü ve zayıf yönleri ile arkeolojik alan için tehditler ve değişim fırsatları belirlenmektedir. Çalışma bu aşamada doğru bir şekilde yapıldığında ileriki aşamalarda alanı tehditlerden kurtarma ve güçlendirme fırsatları da sağlanabilecektir.

3. Aşama - Alanın Vizyonunun Oluşturulması, Yönetim Stratejilerinin, Hedeflerinin Geliştirilmesi ve Eylemlerin Belirlenmesi

Yönetim planları; alanların kültürel ve doğal değerlerinin korunması, değerlendirilmesi, tanıtılması ve bulunduğu bölgenin sosyal ve ekonomik yapısının daha güçlü olmasını amaçlarlar. Disiplinli ve bütüncül bir yaklaşımla, toplanan veriler değerlendirilip sentez edilerek arkeolojik durum değerlendirmesi yapılır.
Ayrıca çalışılan arkeolojik alana ilişkin;
• Yönetim planının vizyonunun belirlenmesi,
• GZFT (Güçlülük – Zayıflık - Fırsatlar – Tehditler) Analizinin Yapılması,
• Hedeflerin ve stratejilerin saptanması,
• Hangi eylemlere ihtiyaç duyulduğunun ve gerçekleştirilmesinden sorumlu kurum ve kuruluşların belirlenmesi ve
• Projelerin saptanması gerekmektedir.

3. Aşama - Alanın Vizyonunun Oluşturulması, Yönetim Stratejilerinin, Hedeflerinin Geliştirilmesi ve Eylemlerin Belirlenmesi

Yönetim planı hedeflerini tariflemek ve bu hedeflerin önceliklerini belirlemek, planlama sürecinin en önemli etaplarındandır. Planın başarılı olmasında belirlenen hedeflerin çok önemli bir rolü vardır. Bu bağlamda, yönetim planının hedefleri (Thomas ve Middleton, 2003);
• Kesin/spesifik,
• Başarılabilir ve gerçekçi,
• Zaman ilişkili,
• Ölçülebilir,
• Alanın amaç, önem ve öne çıkan değerlerini yansıtacak bir yaklaşımla,
• Ulaşılmak istenen sonucu belirten şekilde,
• Konuları yeterli şekilde açıklayan,
• Mantık çerçevesinde hazırlanmış ve
• Öncelik sırasına göre yazılmış olmalıdır.