Arkeolojik Alanlarda Mimari Koruma

GİRİŞ

Arkeolojik alanlar; bulundukları yerin çeşitliğinin, kimliğinin ve deneyiminin tarihî, kültürel ve sosyal kanıtlarıdır. Bu bağlamda, arkeolojik özellik taşıyan alanlar ve bu alanlardaki mimari yapılar, yapı buluntuları ve izleri, kültürel miras kapsamında, korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı niteliği taşımaktadır.

2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yasası’nın 3. maddesi, korunması gerekli kültür varlıklarıyla ilgili tanımları içerir. Bu maddede kültür varlığı “Tarih öncesi ve tarihî devirlere ait bilim, kültür, din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihî devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde, yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır.” biçiminde tanımlanmıştır.

Arkeolojik alanlardaki kültür varlığı niteliği taşıyan yapılar, fiziksel ve işlevsel özellikleri nedeniyle “anıtsal” yapı grubunda yer alırlar. Hem Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına dair Sözleşmesi’nde hem de Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi’nde anıtlar; tarihsel, arkeolojik, sanatsal, bilimsel, sosyal ve teknik bakımlardan önemleri nedeniyle dikkate değer binalar veya bina grupları olarak tanımlanmıştır.

..... arkeolojik alanlarda; antik çağlara dair yaşam pratiklerine, geleneklere, mekân kullanımına ve özelliklerine, kültürel değerlerine ve kültürlerin dönüşümüne ilişkin arkeolojik yöntemlerle elde edilen her tür veri “arkeolojik miras” olarak tanımlanır. ICOMOS Arkeolojik Mirasın Korunması ve Yönetimi Tüzüğü (1990), arkeolojik mirasın hassas ve yenilenemeyen bir kültürel kaynak olduğunu vurgular.

ARKEOLOJİK ALANLARIN FİZİKSEL VE KÜLTÜREL ÖZELLİKLERİ 

Arkeolojik özellik taşıyan alanlar, yasal çerçeve ve mevzuat bağlamında “arkeolojik sit alanı” tanı- mı içinde yer almaktadırlar. Arkeolojik sit alanı, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yasasının 3. maddesinde, “…tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup, yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik, mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihî hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlar…” olarak tanımlanmıştır.

Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun 5.11.1999 gün ve 658 sayılı ilke kararı kapsamında ise arkeolojik sit alanı, “… insanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında, yer üstünde ve su altındaki ürünlerini, yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her tür kültür varlığının yer aldığı alanlar ve yerleşmeler…” olarak ifade edilmiştir. Bu ilke kararında arkeolojik sit alanları, 1. Derece, 2. Derece ve 3. Derece Arkeolojik Sit olarak derecelendirilerek üç gruba ayrılmıştır.

Koruma sürecinde, arkeolojik alanların yer aldığı fiziksel çevre (yapılı çevre ve doğal çevre) önemlidir. Bu kapsamdaki kültürel mirasın nasıl korunacağı ve sürekliliğinin sağlanacağı, bulunduğu yer ve çevresi ile doğrudan ilişkilidir. Bu kapsamda arkeolojik alanların bulunabileceği üç farklı fiziksel çevreden söz edilebilir: Arkeolojik sit alanları; kentsel arkeolojik sit alanları, karma sit alanları (arkeolojik sit ve doğal sit bir arada) yasa ve yönetmeliklerde yer almaktadır.

Kentsel Arkeolojik Sitler 

Kentsel arkeolojik sit alanlarında çok eski dönemlerden itibaren farklı dönemlere ait; farklı toplumlara ait fiziksel kalıntı ve izlerin yatayda, düşeyde veya farklı açılarda bir arada bulundukları görülmektedir. Altınöz’ün de önemle vurguladığı bu “çok katmanlı kentler”, uzun bir tarihsel süreç boyunca yerleşim görmüş olup yeraltında ve yerüstünde bu tarihsel sürecin izlerini barındırmaktadır (Altınöz, 1996, 2002, 2006).

1999 tarih ve 658 sayılı ilke kararı; kentsel arkeolojik sit alanlarını, arkeolojik sitlerle, 2863 Sayılı Yasa’nın 6. maddesinde tanımlanan korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarını içeren ve aynı yasa maddesi gereği korunması gerekli kentsel dokuların birlikte bulunduğu alanlar olarak tanımlamaktadır.

Arkeolojik ve Doğal Sit Alanları 

Arkeolojik ve doğal sit alanları, doğal sit alanlarının aynı zamanda arkeolojik sit özelliği gösterdiği örneklerdir ve ülkemizde sıkça görülmektedir. Bu sit alanları, arkeolojik dokunun ve mimari yapıların korunmasının yanı sıra doğal özellik ve güzellikleri nedeniyle bitki örtüsü ve topoğrafya da korunması gerekli olan alanlardır. Bu tür karmaşık sit alanları da arkeolojik sit alanları gibi, genellikle yerleşim alanları dışında yer alırlar.

Mimari Koruma Tanımı

Koruma; kültürel ve toplumsal sürekliliğimizi sağlayan, belleğimizi oluşturan, bağlamı iyi anlayan, değer ölçütlerini ortaya koyabilen, gelişme ve kalkınmaya içerik ve ivme kazandıran, eski ile yeninin birbirine karşıt olmadığı bütünleyici bir süreçtir. Buna koşut olarak taşınmaz kültür varlığı kapsamındaki mimari örnekler; belli bir dönemin kentsel ve mimari özelliklerini, yapım tekniklerini ve sosyal yaşamını açıklayan bir belge niteliğindedir. Aynı zamanda kent kimliğine katkıda bulunma, bilgilendirme ve eğitme gibi anlamlar da yüklenirler. Kültürel devamlılığın sağlanması açısından, mimari mirasın yaşamını sürdürmesi gerekmektedir.

Uluslararası Nara Özgünlük Belgesi’nde (1994), “Bir yapıtı anlamaya, tarihini ve anlamını tanımaya, maddi olarak korunmasını sağlamaya ve gerektiğinde restore ederek değerlendirmeye yönelik tüm işlemleri içerir.” olarak tanımlanır. Başlangıçta anıtların korunması olarak başlayan koruma çalışmaları, giderek bütüncül bir bakış açısı kazanmış ve kültürel miras alanlarının algılanması, korumaya yönelik yapılan tüm çalışmaların yaygın etkisinin oluşturulması ve kamu bilincinin/farkındalığının arttırılması ile bu alanlarının anlaşılması ön plana çıkmıştır.

Kültürel değerlilik; o yerin kendi içinde bulunan belli başlı bölümlerinde, objelerinde, tarihî kanıtlarında, o yerin kurulmasında ve kullanılmasında saklıdır. Kültürel önem, kültürel miras değeriyle eş anlamlıdır. Bir yerin tarihsel dokusu etrafındaki alanları da kapsamaktadır ve bu alanlar da söz konusu yerin taşıdığı önemi oluşturur. Kültürel doku ise o yerin fiziksel özellikleri, sabit yapıları, parçaları ve çeşitli objelerinin bütününe denir.

Uluslararası Yaklaşımlar

1975 yılında Amsterdam Deklarasyonunda (Avrupa Mimari Mirası Kartası) “Bütünleşik Koruma” (Integrated Conservation) kavramına açılımlar getirilerek koruma politikalarının yasal, finansal, teknik ve yönetsel açılardan desteklenmesi gereğine vurgu yapılmış; çevreyi etkileyecek kararların oluşturulmasında halkın bir paydaş olduğu belirtilmiştir.

Avustralya ICOMOS’u tarafından oluşturulan Burra Tüzüğünde ise daha önce Venedik Tüzüğü 1. maddesinde de vurgulanan “kültürel önem/anlam” kavramına dikkat çekilmiştir. Aynı zamanda Burra Tüzüğü, “Tarihî bir yerin çevresinde, onunla ilgili alanlar ve nesneler onun kültürel değerine değer katıyorsa korunmalıdır.” uyarısı yapmaktadır.

Ulusal Yaklaşımlar 

Osmanlı İmparatorluğunda arkeolojik kazılar, 19.yy’ın ortalarında Mezopotamya’da başlamış ve kısa süre içinde Anadolu’ya yayılmıştır. Büyük çoğunluğu yabancı kurullarca başlatılan bu kazı- lar, I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı nedeniyle bir süre yapılamamıştır. Arkeolojik bilimsel kazı ve araştırma çalışmalarının yeniden başlatılması da Cumhuriyet’in bir bilimsel projesi olarak gö- rülmelidir. Türk bilim adamlarının yönetimindeki ilk bilimsel çalışmalar ise 1930’larda başlamıştır.

1951 yılında kurulan Gayri Menkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu (GEAYYK), hem ilke koyan hem de uygulamaya yönelik karar alan ve yasayla oluşturulmuş ilk kurumdur. Kurul, 1956 yılında İmar Yasası ile kurumun çevre ölçeğinde yetkilendirilmesi ile giderek “sit” tanım ve kavramları ile ilgilenmeye başlamıştır.

ARKEOLOJİK ALANLARDAKİ KORUMA SÜRECİNİN TANIMI 

Arkeolojik alanlardaki koruma süreci, diğer koruma alanlarındaki koruma sürecinden farklılaştığından dolayı özelleşmektedir. Bu özelleşme; üst ölçek kapsamında, arkeolojik yerleşkeler üzerinden, alt ölçek kapsamında ise antik dönem yapıları üzerinden açıklanabilir

Arkeolojik alanlardaki kültür varlığı niteliği taşıyan yapılar için hazırlanacak mimari koruma projeleri de, diğer kültür varlıklarında olduğu gibi, koruma kurulu sürecine tabidir. Projeler koruma bölge kurulları- nın onayına sunulur. Koruma bölge kurulu, mimari projeyi uygun bulduğu takdirde koruma uygulaması aşamasına geçilebilir. Kurullar uygulama sonucunu da denetler.

Arkeolojik ve Mimari Belgeleme Aşaması

Bir yerin kültürel değeri ve onun geleceğini etkileyen konular en iyi, kararı vermeden önce, bilgilerin toplanması ve analiz edilmesiyle anlaşılır, öncelikle kültürel önemin anlaşılması gelir (Burra Tüzüğü), daha sonra politikaların geliştirilmesi ve bu politikalara uygun yönetim sağlanması hedeflenir. 

Belgeleme çalışmaları; temel olarak arkeologlar, mimarlar, malzeme ve statik konusundaki uzmanlar tarafından gerçekleştirilirler. Belgeleme çalışmasının esas çerçevesini oluşturan, kültür varlığına ilişkin ne tür çalışmalar yapılması gerektiğini belgeleyerek uzmanlara yön veren, koruma sürecinin ve sonuç ürünün de tanımını yapan koruma uzmanı mimar olmalıdır.

Koruma Projesi 

Koruma olgusu; eyleme dönüştürülmeye çalışıldığında sayılan tüm bu asal değerler dışında korunması gerekli yapının korunmuşluk derecesi, fiziksel durumu, kullanılma olanakları ve bunlar için gerekli ekonomik olanaklar etkin olmaya başlamaktadır. Koruma projesi; var olan teknoloji, teknik ve malzemenin günümüz teknoloji, teknik ve malzemeleri ile sentezlenerek bu kültürel mirasın sonuçta hedeflenen niteliğe (total quality) ulaşan etkin bir sistemle onarımıdır ancak arkeolojik alanlardaki mimari koruma sürecinin uygulama boyutunda karşılaşılan farklı değişkenler, koruma projesinin kendine özgü bazı açılımları olmasını gerektirmektedir.