Geç Bizans Dönemi

Avrupalı Katolik Hristiyanların, Papa’nın talebi ve çeşitli vaatleri üzerine, Müslümanların elindeki Ortadoğu (Kutsal Topraklar) üzerinde askeri ve
siyasi kontrol kurmak için düzenledikleri akınlara denir. 

1299 yılında bir beylik olarak kurulan Osmanlı Devleti 1329 yılında İznik ve 1377 yılında İzmit’i ele geçirmiştir. Osmanlı Padişahı I. Murad da 1362’de Konstantinopolis’in kuzeybatısındaki Edirne’yi ele geçirmiş ve kenti Osmanlı Devleti’nin yeni başkenti yapmıştır.

1452 yılında Sultan II. Mehmed, İstanbul’un fethinden önce, Karadeniz’den gelebilecek saldırıları önlemek için daha önce büyükbabası Bayezid’in yaptırdığı Anadolu Hisarı’nın karşısına Rumeli Hisarı’nı yaptırmıştır.

Trabzon Ayasofya Kilisesinde vardır. İmparator I. Manuel tarafından 1250-1260 yılları arasında yaptırılmıştır. Kilisenin güney sundurmasında görülen Yaradılış Frizi, Bizans dünyası için alışılmışın dışında bir sanatsal tasarım örneğidir. Sahneler farklı boyutlardaki yirmi taş blok üzerine işlenmiştir ve üzerinde on üç taş blok üzerine oyma tekniğinde yazılmış iki kitabe vardır. Friz sağdan sola doğru ilerlemekte ve toplam yedi sahne içermektedir.

Mistra tipi yapılar iki katlıdır. Bazilika Yunan haçı tiplerinin karışımı olan bu yapılarda, zeminin üç nefli bir bazilika görünümüne sahip olmasına karşın, sütun dizilerinin aralarına yerleştirilen dört payenin yardımıyla üst kat, bir Yunan haçı görünümündedir. Alt kat bazilika, üst kat kapalı Yunan haçı planlı olan bu tip, ilk kez Mistra’da görüldüğü için bu isimle adlandırılmaktadır. Anadolu’da tek örneği, Kırklareli Vize İlçesinde bulunan ve Vize Ayasofya’sı olarak bilinen Gazi Süleyman Paşa Cami’dir.

Başkent Konstantinopolis’te bu dönemde dini yapılarda Dehlizli Tip, Kapalı Yunan Haçı Planlı, Tek Nefli, Yonca Planlı ve Ek Aksam tipleri görülmektedir.

Bu tipte mekân kare bir kule gibi kilisenin ana kitlesini aşarak yükselmekte ve üstünü yüksek kasnaklı bir kubbeyle örtmektedir. Bu tipin İstanbul’da günümüze kadar az çok değişerek gelebilmiş örnekleri arasında Hagios Andres Manastırı Kilisesi (1284) (Koca Mustafa Paşa Camii), Konstantin Lips Manastırı Kilisesi güney binası (1290) (Fenari İsa Camii) ve Pammakaristos Manastırı Kilisesi (Fethiye Camii) yer almaktadır.

Sekiz Destekli Kiliseler ve diğeri Mistra Tipi’dir. Morea (Peloponnes) Beyliğinin Mistra’da 1290-95 yılları arasına tarihlenen Theodoros Azizler Manastırı Kilisesi tromplu sekizgen plan tipinin (kara tipi) son örneği olarak değerlendirilmektedir.

Geç Bizans döneminde imparatorluk sarayı olarak kullanılan Tekfur Sarayı Blakhernai (Blakherna) Sarayı kompleksinden günümüze ulaşan tek yapıdır. Tekfur Sarayı İstanbul’un kuzeybatısında Fatih’te Edirnekapı semtinde kara tarafı surlarına bitişik olarak inşa edilmiştir. Günümüze sağlam ulaşan saray yapısı, avluya kemerlerle açılan tonozlu bir zemin katı ve üzerindeki iki kattan oluşmaktadır. Dikdörtgen planlı zemin katı, iki çift kemerle avluya açılmaktadır. Zeminin üzerindeki birinci kat avluya bakan yuvarlak kemerli pencereler ile aydınlanmaktadır. İkinci katın avluya bakan kuzey, güney ve doğu cephesinin konsollar üzerine dayanan localarla dışarıya açıldığı görülmektedir. Tekfur Sarayı’nın alt bölümlerinde taş, üst bölümlerinde taş ve tuğla almaşık olarak kulla oluşturulan geometrik motifler ile bezelidir. Dolayısıyla son dönem Bizans mimarisinde görülen cephe düzenlemesi Tekfur Sarayı’nda da görülmektedir.

1204’deki Latin İstilası, Bizans imparatorluğunun sanatsal açıdan yağmalandığı bir dönemdir. 1261’e kadar süren bu dönemin ardından yeniden kurulan Bizans İmparatorluğu’nun bundan sonrası ile İstanbul’un Osmanlılar tarafından 1453 yılındaki fethine kadar olan süre Geç Bizans olarak tanımlanır. Son devir resim
sanatı Orta dönemden tamamen farklıdır. Son dönemin bütün siyasi sıkıntılarına rağmen sanatsal açıdan farklı bir zevkin hâkim olduğu görülür. Bu özel karakteri nedeniyle bazı araştırmacılar, bu dönemin sanatını “Bizans Rönesansı” veya “Palaiologoslar Devri Rönesansı” olarak tanımlar.

İstanbul Ayasofya (H.Sophia) Kilisesi’nin güney galerisinde yer alan “Deesis” sahnesi isa tasviri farklıdır. Sahnede, ortada görülen İsa’nın sağında bulunan Meryem ve solunda bulunan Vaftizci Yahya (Hagios Ioannes Prodromos), İsa’dan insanlığın kurtuluşu için merhamet dilerken görülmektedir. Sahnedeki İsa tasviri, daha önceki İsa tasvirlerinden çok değişik ve önemlidir. Çünkü İsa’nın tanrılık vasıflarından çok, insanlık vasıfları gösterilmek istenmiştir. İsa, şefkatli, iyilik dolu ve insancıl bir ifade ile gösterilmiştir. Her üç figürün yüzlerindeki canlılık, anlam ve hislerin ifadesi son derece başarılıdır.

1315- 21’de İmparator II. Andronikos’un bürokratı olan Theodoros Metokhites’in tarafından yaptırılan sahneler, günümüze ulaştığı şekliyle yapının iç ve dış nartekslerinde yer alır. İç nartekste Meryem’in hayatına ilişkin sahne dizisi yer alır. Dış nartekse ise İsa’nın çocukluk dönemi ile mucizelerini konu alan sahneler yerleştirilmiştir. Sahnelerde figürler mimari ve/veya doğa kompozisyonlarıyla birlikte dengeli olarak yerleştirilmiştir. İnce uzun bedenlerinde kafalar vücuda göre küçüktür. Öte yandan yüz ifadelerindeki derinlik, canlılık kimi zaman abartılı bir görünüm yansıtır. Tüm bu kompozisyonda ağırlıklı olan gerçeğe yakınlıktır. Gerçeği yansıtmaya olan bu yatkınlık, figürleri ruhani olmaktan çok dünyevi kılan bir unsurdur. Bu  hümanist yaklaşımı vurguladığı için çok önemlidir.

Azizlerin yaşam öykülerinin anlatıldığı İkonalar gurubudur. Bu tür ikonaların da en çarpıcı örneklerini Sina Dağı Azize Katherina Manastırında bulmak mümkündür. Özellikle 13. yüzyıla tarihlenen Vita-İkonaları manastırın koleksiyonunda belgelenebilir.

Fildişi ve tekstil örneklerine neredeyse hiç rastlanmaz. Az sayıda da olsa cam ve maden eser günümüze ulaşmıştır. Bunun nedenleri arasında 1261-1453 yılları arasında imparatorluğun içinde bulunduğu siyasal ve ekonomik bunalım ayrıca değerli objelerin ham maddesinin kaynağı olan toprakların kaybını sıralayabiliriz.

Geç Bizans döneminde “Zeuxippus Seramikleri” olarak adlandırılır. Bizans seramik tarihinde özellikle 12.yüzyıl sonu ve sonrasındaki dönemlerde en yaygın seramik gruplarından birisidir. ilk üretim yerleri hala tartışılsa da Anadolu’nun özellikle kıyı bölgelerinde, çok geniş bir coğrafyada dağılım göstermektedir. İnce cidarlı ve parlak kaliteli sırlı Zeuxippos Seramikleri, ilk olarak D. Talbot Rice tarafından 1927 yılında “Parlak Zeytin Yeşili Sırlı Seramikler” olarak tanımlamıştır. 1968 yılında A.H.S. Megaw bu seramikleri yüksek kalitede, narin servis kapları olarak değerlendirmiş ve İstanbul’da yoğun olarak Zeuxippus Hamamı’nda bulunması nedeniyle bu grup için ‘Zeuxippus Ware’ terimini kullanmıştır.

Sırın niteliğine göre Zeuxippus I ve Zeuxippus II olarak iki grubu ayrılır.

Zeuxippus I ise Zeuxippus IA, Zeuxippus IB ve Zeuxippus IC olmak üzere üçe ayrılır. Zeuxippus IA sarı veya yeşil renkte şeffaf sırlıdır. 12.yüzyıla tarihlenen bu örneklerde kabın merkezinde yer alan iç içe daire motifleri görülür. Zeuxippus IB, sarı-kahverengi ve zeytin yeşili renk sırlıdır. Zeuxippus IC ise koyu yeşil renk sırlıdır.

Zeuxippus II grubunun özelliği sarı üzerine kahverengi ve daha geç örneklerde yeşil oksit kullanılmış
olmasıdır. Bu tip seramiklerin merkezinde konsantrik dairelerle birlikte bitkisel motifler kullanılmıştır.

I. grupta küçük yuvarlak kaseler,

II. grupta dışa dönük ağız kenarlı ve uçları sivri kaideleri olan kâseler yaygındır.

Geç Bizans dönemi sgrafitto seramikler, kullanılan oksit boya renklerine
göre Yeşil ve Kavuniçi Lekeli Seramikler, Mangan Kahverengi Lekeli Seramikler, Yeşil Lekeli Seramikler olarak gruplara ayrılmaktadır.

Bir mücevherin (elmas, pırlanta, altın) ağırlığını ifade eden ölçü birimidir. 

Venedik gümüş “ducat”sına benzeyen geniş fakat çukur olmayan, II. Andronikos (1282-1328)'un  tedavüle soktuğu gümüş sikkedir.

İsa, Meryem ve azizler gibi tipler dışında merkezinde insan yüzünün olduğu dört kanatlı Kherubim ya da dört/altı kanatlı Seraphim tasvirleri ve Meryem’in Konstantinopolis surları arasında “orans” tasviri de yer almaktadır.