Selçuklu Dönemi

 Büyük Selçuklu Devleti’nin kurucusu Tuğrul Beydir. Oğuz Türklerinin Üçok kolunun Kınık boyundandır. 1040 yılında kurulmuş, 1157 yılında Büyük Selçuklu Devleti Sultan Sencer’in vefatından sonra yıkılarak yıkılmıştır.

Erzurum ve çevresinde Saltuklu beyliği (1072-1202); İznik ve çevresinde Türkiye Selçuklu Devleti; Erzincan ve Şebinkarahisar bölgelerinde Kemah merkezli Mengücekli Beyliği (1080-1228); Sivas ve çevresinde Danişmendli Beyliği (1080-1178); İzmir ve çevresinde Çakalılar Beyliği (1081-93); Efes ve yöresinde Tanrıbermişler Beyliği (1081-93); Bitlis ve Erzen çevresinde Dilmaçoğulları Beyliği (1084-1393); Harput ve Palu çevresinde Çubukoğulları Beyliği (1085- 1113); Diyarbakır’da İnaloğulları Beyliği (1097- 1183); Ahlat’ta Ahlatşahlar/Sökmenliler Beyliği (1099/1100-1203-04); Hasankeyf ve çevresinde Hasankeyf Artuklu Beyliği (1101-1232); Mardin ve çevresinde Mardin Artuklu Beyliği (1108- 1409); Harput ve Palu yörelerinde Harput Artuklu Beyliği (1113-24;1185-1234)

Sultan Alp Arslan’a karşı giriştiği taht mücadelesinde ölen Kutalmış Bey’in hapiste tutulan oğulları hapisten kurtularak I. Rükneddin Süleyman Bey liderliğinde kendilerini bekleyen Horasan Türkleriyle Suriye üzerinden 1074’de Antakya önlerine geldiler. Buradan da yollarına devamla Konya, Gevele ve diğer bazı kaleleri alarak Bursa ve çevresi hariç Kocaeli Yarımadası’nı tümüne hakim oldular ve Kadıköy ile Üsküdar’a kadar ilerlediler. İstanbul Boğazı’na hakim oldolar.  I. Rükneddin Süleymanşah,  1078’de İznik’i başkent yaparak Türkiye Selçuklu Devleti’ni  kurmuştur.

Devlet hazinesine belli bir ölçüde vergi ödemekle yükümlü tutularak bir vilâyet ya da
eyaletin tüm taşınmaz mal ve gelirleriyle birlikte bir komutan ya da valiye verilmesidir.

Papa II. Urban’nın Kudüs’ü ele geçirmek amacıyla Avrupa’da oluşturduğu Fransız, Alman ve İtalyanlardan oluşan ordu ile 1096-99 tarihleri arasında, Haçlılar ve türkler arasında yapılmıştır. Haçlıların öncü kuvvetleri 1096’de İstanbul’a gelerek Anadolu’ya geçmişler, İznik yakınlarında bir kaleyi ele geçiren bir grup Haçlı kuvvetini bölgede yaşayan Türkler, İznik üzerine yürüyen diğer Haçlı grubunu I. Kılıç Arslan imha etmişlerdir.

Türkiye Selçuklu Devleti, Sultan V. Kılıç Arslan’ın 1318’deki vefatıyla birlikte geride çok sayıda Türk devleti bırakarak yıkılarak tarih sahnesinden silindi.

Selçuklularda sultanın verdiği imtiyazları bildiren fermana pervâne, divanın toprak hukuku ile ilgili hâs ve ıktâlarla ilgili işlemlerini yapan ve pervâneleri hazırlayan dairesinin aşkanına pervâneci denir.

 Anadolu’da yaratılarak yazıya geçirilmiş, ilk Türk destanı Battalnâme'dir., Emevilerin Bizans’a karşı açtıkları savaşlarda gösterdiği kahramanlıklarla ünlenen 730 ya da 740’lı yıllarda Seyitgazi İlçesi yakınlarında şehit düştüğü kabul edilen bir Arap komutanın menkıbelerini içerir. Eski Türk inançlarından ve İran masallarından motiflerin bulunduğu destanda 8. yüzyıldaki Arap-Bizans mücadelelerinden Anadolu’daki Türk fetihlerinin sürdüğü dönemlere uzanan toplum hafızasında yer edinmiş olaylar anlatılmaktadır.

Danişmendname'dir. Danişmendnâme’nin kahramanı1080’de Sivas’ı fethederek Danişmendli Beyliği’ni kuran Danişmend Gümüştekin Ahmet Gazi’dir. Destanın ilk kez, Sultan II.İzzeddin Keykavus’un
emriyle 1245 yılında gaziler arasında dolaşan menkıbelerden derlenerek Mevlânâ İbn Alâ tarafındankaleme alındığı kabul edilmektedir.

Saltukname'dir. Saktuknâme’nin kahramanı 13. yüzyılın ikinci yarısının alperenlerden Sarı Saltuk’tur. Dilden dile dolaşan destanı, Fatih Sultan Mehmed’in oğlu Şehzade Cem Sultan’ın emriyle
Ebu’l Hayr-ı Rûmî tarafından 1473-80 arasında Saltuknâme adıyla yazıya geçirilmiştir. Tarihi olaylarla rivayetlerin, zamanla mekânın karıştığı Türk gâza ve yiğitlik ruhunu yansıtır.

Bugünkü bilgilerimize göre Oğuz Türkçesi’yle eser veren ilk şairlerden Evhadüddin Kirmânî’nin yazdığı Olısar adlı redifli gazel, Anadolu’da yazılan ilk Türkçe şiirdir.

Beyit sonlarındaki kafiyeden sonra tekrarlanan ek ve kelimelere redif, konularını aşk, tasavvuf, tabiat ve hayattan alan klasik doğu
şiirinin nazım biçimine gazel, beyit sonlarında rediflerin yer aldığı gazellere redifli gazel, kişileri övmek için yazılan en az on beş beyitten oluşan, başlangıçtaki ilk mısra ile beyitlerin ikinci mısraları kafiyeli olan nazım eserlere kaside denilmektedir.

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah’ın, Türk kültürüne dayanan bir altyapı üzerinden devlet yönetimine bağlanan siyasi ve askeri içerikli bildirimlerde bulunduğu 1088-1090 tarihleri arasında Diyarbakır Suru’na inşa ettirdiği Selçuklu, Melikşah (Nur) ve Fındık Burçları Anadolu Türk mimarisinin bilinen en erken tarihli yapılarıdır.

Taş, tuğla, kerpiç gibi malzemelerden inşa edilmiş her türlü mimari öge kârgir olarak adlandırılmaktadır. Kârgir taşıyıcı ayaklara paye, kemer sıraları arasındaki üstü örtülü mekân birimlerine sahın, kubbe hariç, alttan iç bükey görüntü veren kârgir örtülere tonoz denilmektedir.

Konya Alaeddin (1155), Sivas Ulu (1197), Konya İplikçi (12.yy sonu), Akşehir Ulu (1213), Niğde Alaeddin (1223), Malatya Ulu (1224), Afşin Eshab-ı Kehf (1232), Mazgirt Elti Hatun (1252), Kayseri Huand Hatun (1238), Amasya Burmalı Minare (1237-47), Kayseri Hacı Kılıç (1249), Amasya Gök Medrese (1266-67), Kayseri Bünyan Ulu (1256) ve Kayseri Develi Ulu Camii (1281) oluşturur.

Belli bir alanda eğitim veren yapılara medrese denir.  Avlularına göre kapalı ve açık avlulu olarak iki grupta sınıflandırılırlar. En erken tarihli açık avlulu medreseleri Artuklular, en erken tarihli kapalı avlulu medreseleri Danişmendliler inşa ettirmişlerdir.

Han yapıları belirleyici öğelerini oluşturan avlularına göre; 1-Sadece avludan oluşanlar, 2-Sadece kapalı bir binadan oluşanlar, 3-Hem avlulu hem kapalı bölümü bulunan karma/klasik tipliler ve 4-Eş odaklı ya da münferit tipliler olmak üzere başlıca dört grupta toplanarak incelenmektedir. Sadece avludan oluşan hanların bilinen tek örneğini Antalya Burdur karayolu üzerinde Antalya’nın 18 km kuzeybatısında yer alan I. İzzeddin Keykavus’un 1211 yılında inşa ettirdiği Evdir Han oluşturur. Sadece kapalı bölümden
oluşan han yapılarını Alanya-Antalya karayolu üzerinde Alanya Konaklı Beldesi’nde yer alan II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in 1236-1237 yılında inşa ettirdiği Şarapsa Han

Köprü mühendisliğindeki yüksek başarılarıyla ünlü olan Artukluların Malabâdi Köprüsü Diyarbakır’a bağlı Silvan ilçe merkezine 20 km uzaklıkta, Batman Suyu üzerindedir. Kitabesine göre Mardin Artuklu hükümdarı Timurtaş tarafından 1147-48 tarihinde yaptırılmıştır. En yakın benzeri, Mimar Sinan’ın öğrencisi Mimar Hayreddin
tarafından 1566’de Bosna Hersek’te Neretva Irmağı üzerinde inşa edilen daha küçük açıklıklı (28,59 m) Mostar Köprüsü’dür.

İlk İslâm minyatür okulunu Büyük Selçuklular Bağdat’ta
kurmuşlardır. Sanatçılarını Uygurlu Türklerin oluşturduğu bu ilk minyatür okulunda gelişen minyatür sanatı, Büyük Selçuklulardan Anadolu’ya geçmiştir. Türkiye’de yapılan ilk kitap minyatürleri, Diyarbakır Artuklu hükümdarı Melik Nâsiruddîn Mahmud’un isteği üzerine El-Cezerî’nin1206’de kaleme aldığı ve icat ettiği aletleri yaptığı minyatürlerle açıkladığı, teknik aletleri konu alan otomata adlı kitapta yer alır.

Beyaz astar ya da hamur üzerine ince uçlu bir aletle kazınan desenlerin, kahverengi ya da siyah renkle belirginleştirilmelerinden sonra şeffaf renksiz ya da tek renkli sırla sırlanması esasına dayanan tekniğe sgrafitto tekniği denilmektedir.