Beylikler Dönemi

Moğol istilası sonrasında kurulan ilk uç beyliği, Sultanın 1228’de Mut ve Ermenek bölgesine yerleştirdiği Oğuz Türkleri tarafından 1256’de Karaman ve çevresinde kurulan Karamanoğulları (1256- 1487) Beyliği’dir.

Muineddin Süleyman Pervane’nin Sinop’u idare etmekte olan oğlu Muinüddin Mehmed,
1277’de Sinop ve havalisinde İlhanlı tabiyetinde Pervaneoğulları Beyliği’ni kurdu.

Argun Han’ın sultan atadığı II. Gıyaseddin Mesud, Karamanoğullarından korkarak devlet merkezini Konya’dan Kayseri’ye taşıdı.

1309’da Şemseddin Yaman Candar’ın oğlu Süleyman Paşa ani bir baskınla Çobanoğullarının elinden Kastamonu’yu alarak Çobanoğulları Beyliği’ne son verdi ve Candaroğlu Beyliği’ni (1309-91;1461-64) kurdu.

Hamidoğlu Dündar Bey, 1316’de tam bağımsızlığını ilan ederek sultan unvanı aldı. Aydın, Saruhan ve Menteşe Beyleri kendisine tabi oldular.

Eratna Bey, Çobanlı Şeyh Hasan’ın üzerine gönderdiği orduyu tabi olduğu Memlûklerden aldığı kuvvetlerle 1343 tarihinde Erzincan yakınındaki Karanbük Ovası’nda bozguna
uğrattı. 1243 Kösedağ yenilgisinden tam 100 yıl sonra Moğollara karşı kazanılan Karanbük Zaferi, Türk tarihinin büyük zaferlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu zaferden sonra sultan unvanı ve Alâeddin lakabını alan Eratna Bey (ö.1352), bağımsızlığını ilan ederek adına sikke bastırdığında Sivas, Kayseri, Niğde, Tokat, Amasya, Erzincan ve Niksar’a hakimdi ve toprakları Ankara’dan Pasinler Ovası’na, Samsun’dan Toros Dağlarına kadar uzanıyordu.

Germiyanoğlu Süleymanşah’ın 1381 yılı dolaylarında Şehzade Bayezid ile evlendirdiği kızı Devlet Hatun’un çeyizi olarak Kütahya, Tavşanlı, Simav gibi bazı şehir ve kaleleri  Osmanlılara bırakması ve Hamidoğullarının Beyşehir, Seydişehir, Akşehir, Yalvaç, Karaağaç gibi şehir ve kaleleri Osmanlılara satması karşısında Karamanoğulları ile Osmanlılar
Batı Anadolu’da komşu oldular.

Yıldırım Bayezid, 1390’da Saruhan, Aydın, Menteşe ve Germiyanoğullarına son verdi. Eratnaoğlu II.Mehmed’in öldürülmesiyle birlikte 1390’da Eratnaoğulları Beyliği de yıkıldı. Yıldırım Bayezid 1391’de Hamidoğulları Beyliği’ne, 1391’de Candaroğullarının Kastamonu koluna son verdi.

Yıldırım Bayezid, 1402’de Ankara Çubuk Ovası’nda yapılan savaşta Timur’a yenilerek
esir düştükten bir süre sonra geride Süleyman, İsa, Musa, Mehmed, Mustafa ve Kasım adında beş oğul bırakarak 1403’ün Mart başında intihar edince son verdiği tüm beylikler, Timur’un tabiyetinde yeniden kuruldular. Timur, Karamanoğlu Alaeddin Ali Bey’in Bursa’da hapiste bulunan oğullarını serbest bıraktı. Mehmed Bey, Karamanoğullarının başına geçti. Kardeşi Ali Bey, Niğde emiri oldu. Timur, Akkoyunlu Kara Yülük Osman’a bütün
Diyarbakır bölgesinin yönetimini vererek 1403 ortalarında Anadolu’yu terk etti. Kara Yülük Osman, 1403’de Diyarbakır’da Akkoyunlu Devleti’ni kurdu ve aynı yıl içinde Karakoyunlu Kara Yusuf ’u bozguna uğrattı.

Osmanlı Memlûk savaşında Memlûklerin tarafını tutan Turgutoğlu Mahmut Bey’in 1487 yılında üzerine gönderilen Osmanlı kuvvetlerinden kaçarak Halep’e gitmesiyle
Karamanoğlu Beyliği tarihe karıştı.

Yavuz Sultan Selim ile Mısır seferine katılan Ramazanoğlu Mahmut Bey, 1517’de Ridaniye suikastında öldürülünce Ramazanoğulları Osmanlı tabiyetine girdiler. 1606’da başa geçen Pir Mansur Bey’in 1608’de hükümdarlıktan çekilmesiyle Ramazanoğulları Beyliği tarihe karıştı ve yaklaşık 3.5 yüzyıl süren Beylikler dönemi 17. yüzyılın başında son buldu.

Moğol istilalarının ardından Orta Asya ve İran bölgesinden Anadolu’ya gelen Oğuz Türk boyları yerleştirildikleri sınır (uç) ve iç bölgeleri yeniden Türk kültürüne açtılar. Uçlarda ve Bizans sınırına yakın yerlerde bağdaştırıcı bir din anlayışına sahip olarak yerli halkla kolayca ilişkiye girebilen derviş, gazi, abdal ve ahiler, fetihlere katıldılar ve fethedilen toprakların imarında, sosyal ve ticari hayatın canlanmasında büyük rol oynadılar. 14.-15. yüzyıllarda Batı Anadolu kentlerinin gelişimi hızlandı. Orta Asya’dan göç eden kentli Türkler daha önce yaşadıkları Maveraünnehr ve Harezm bölgelerinin büyük kentlerinin gelenek ve kültürlerini beraberlerinde getirdiler. 13. yüzyıldan itibaren yoğunlaşan Türk göçleriyle kentlerde nüfus
çoğunluğu Türklere geçti ve vakıf kurumları çoğaldı.

Beylik hükümdarları akılcı politikalar izleyerek etraflarına topladıkları Türk, Arap ve Fars kökenli bilim ve din adamlarına, mutasavvıf, şair ve edebiyatçılara eserler yazdırdılar. Farsça ve Arapça eserlerin Türkçe’ye çevrilmesini ve Türkçe eserlerin yazılmasını sağladılar. Çobanoğlu Muzafferüddin Yavlak Arslan, Eretna Bey, Kadı Burhâneddin Ahmed, Eratnaoğullarının Amasya Beyi Hacı Şadgeldi Paşa, Aydınoğlu Îsâ Bey ve Saruhanoğlu İshak
Bey bizzat eserler yazdılar. Karamanoğlu Mehmed Bey’in, 15 Mayıs 1277’de çıkarttığı çarşıda, pazarda, divanda ve dergâhta Türkçe kullanılacağı yolundaki ferman, Oğuz Türkçesi’nin geliştirilmesi yönündeki çabalara temel oluşturdu. Karamanoğulları,
Germiyanoğulları, Menteşeoğulları ve Aydınoğulları beylerinin koruyuculuğunda eser veren
bilgin ve şairler, Oğuz Türkçesi’nin yazı dili olarak gelişmesine öncülük ettiler. 15. yüzyıldan itibaren Doğu ve Batı Oğuzcası olarak iki kola ayrılan Eski Oğuz Türkçesi’nin doğu kolu Azeri Türkçesi, Batı kolu Osmanlı Türkçesi ile temsil edildi.

13. yüzyılın çağdaş iki önemli sufîsinden
Mevlâna Celâleddin Rûmî (öl.1273) ile Hacı
Bektaş Velî’nin (öl.1271) sağlıklarında şekillenmeye
başlayan ancak vefatlarından çok sonra kurulan
Mevlevîlik ve Bektaşilik taraftarları, Yunus
Emre’nin (öl.1320) de aralarında bulunduğu Baba
Saltuk, Baba Taptuk, Barak Baba gibi Türkmen
şeyhleri etrafında toplanan gruplar, 14. yüzyılın
ünlü Türkmen sufî şairi Âşık Paşa (öl.1332), Elvan
Çelebi (öl.1358 sonrası), Ahi Evran ile fütüvvet
ehli kişiler ve ahiler Beylikler döneminin toplumsal
yapısında çok önemli rol oynadılar. Türk sufî Hacı
Bektâş Velî, 14. yüzyıldan itibaren efsanevi bir
kimliğe büründürüldü. Mevlânâ’nın Farsça yazdığı
Mesnevi, Divan-ı Kebîr, Fîhi mâ fîh, Rubaiyat
eserlerinde ortaya koyduğu tasavvufî anlayış Yunus
Emre ve Âşık Paşa aracılığıyla yayıldı.

15. yüzyılın dil ve gramer açısından öne çıkan çok değerli Türkçe eserlerinden
birini Germiyanoğlu II. Yakup Bey’in yazarak Kütahya İmaret Mescidi’nde taşa kazıttığı Türkçe vakfiye, diğerini Sultan II. Murad ile Karamanoğlu İbrahim Bey arasında yapılan Türkçe anlaşma metni oluşturur.

Türk sufîlerinden Âşık Paşa (öl.1332), Mevlânâ, Yunus Emre ve Ahi Evran gibi önemli sufîlerin yarattığı ortamdan geniş ölçüde etkilenerek Türkçe’nin yayılması için
çalışmış ve bilinçli olarak Farsça ve Arapça’nın yaygınlaşmasına karşı çıkarak Garib-nâme adlı eserini Türkçe yazmıştır. Oğuzların Salur boyuna mensup bir aileden gelen Mısır ve Şam’da eğitim gören, Kadı Burhaneddin Ahmed’in (öl.1398) 1500 gazel, 20 rubaiden oluşan Türkçe Divanı bulunmaktadır.

Candaroğulları hükümdarı I. Süleyman Paşa’nın (1309-40) Allâme Mahmûd’a
yaptırdığı Kur’ân-Kerîm’i tefsiri ile Akkoyunlu Beyi Uzun Hasan’ın (1452-78), Kur’an-ı Kerim’i Türkçe’ye çevirttirerek huzurunda okutturması, Müslüman Türklerin Kur’an-ı Kerim’i okuyup anlayabilmelerini, içeriğine nüfuz edebilmelerini ve üzerinde düşünmelerini sağlayan Türkçe çeviri, çok büyük bir toplumsal hizmettir.
Germiyanoğolu Süleymanşah’ın meclisinde bulunan alim ve şairlerden Şeyhoğlu Mustafa,
Süleymanşah’ın isteğiyle pek çok eseri Farsça’dan Türkçe’ye çevirmiştir. Necmeddin Dâye’nin, Mirsâdü’l-ibâd adlı eserini, Kenzü’l-küberâ ve Mehekkü’l-ulemâ adıyla Türkçe’ye çeviren Şeyhoğlu Mustafa’nın bu çevirisi Kutadgu Bilig’den (1067-70) sonra devlet idaresini konu alan ikinci siyasetname olarak kabul edilmektedir. Osmanlı Sultanı Çelebi Mehmed’in özel hekimi Şeyhî, Nizâmî’nin yazdığı Hüsrev-ü Şiîrîn adlı mesneviyi Sultan II. Murad adına Türkçe’ye çevirmiştir.

Bu dönemde yazılan Farsça eserlerin en bilinenlerini Yunus Emre’nin çağdaşı
Gülşehri’nin 1301’de Kırşehir’de Farsça manzum olarak yazdığı Felek-nâme; Yârcânî’nin yazdığı kayıp Karaman Şahnâmesi, yazarı bilinmeyen Târih-i Âl-i Selcûk; Kerîmeddîn Mahmud Aksarâyî’nin İlhanlıların Anadolu genel valisi Timurtaş adına yazdığı
Müsâmeretü’l-ahbâr ile Müsâyeretü’l-ahyâr; Niğdeli Kadı Ahmed’in yazdığı el-Veledü’şefîk; Allâme Mahmûd’un, Candaroğlu I. Süleyman Paşa adına yazdığı Intihâb-ı Süleymânî; Azîz bin Erdeşîr-i Esterâbâdî’ nin yazdığı Kadı Burhaneddin Ahmed’in hayatını konu alan Eğlence ve Savaş anlamına gelen Bezm u Rezm; Akkoyunlu Uzun Hasan’ın hizmetinde
mektup ve anlaşma metinlerini yazan Ebû Bekr-i Tihrânî’nin 1469’da yazdığı Uzun Hasan’ın
soy kütüğünün de bulunduğu Akkoyunlu ve Karakoyunlular hakkında önemli bilgiler içeren Kitâb-ı Diyârbekriyye adlı eserler oluşturur.

Sivas Çifte Minareli, Erzurum Çifte Minareli Medresesi, Yakutiye Medresesi, Amasya
Bimarhanesi, Erzurum yakınındaki Çobandere Köprüsü, Tokat İbn Sentimur ve Sivrihisar Alemşah Türbeleri

Geç dönem Türk Beyliklerinden Çobanoğullarından günümüze bir cami ve türbe yapısı gelebilmiştir. Karasioğullarının Balıkesir’de günümüze yenilenerek gelebilmiş 1297 tarihli Karasi Bey Türbesi dışında herhangi bir yapısı bilinmemektedir. Kadı Burhaneddin
Ahmed Beyliği’nden günümüze Tokat Dazya’da bulunan 1388 tarihli bir zaviye ile Kayseri’deki 1389 tarihli çeşme yapısı gelebilmiştir. Karakoyunlulardan günümüze Van Ulu Camii’nin harabesi, Gevaş Halime Hatun Kümbeti, Ahlat Erzen Hatun Kümbeti, Patnos Anonim Kümbet, Erciş Kadem Paşa Hatun Kümbeti’nin yanı sıra Erciş, Adilcevaz, Ahlat, Avnik ve Erzurum’un bazı bölgeleri ile Erzincan’da görülen koyun/koç heykelleri
tarzındaki mezar taşları gelmiştir. Diyarbakır ve Mardin’de büyük çaplı imar faaliyetleri gerçekleştiren Akkoyunlulardan Diyarbakır Ayni Minare Camii, Şeyh Matar Camii, Nebi Camii, Safa/İparlı Camii, İbrahim Bey Mescidi, Mardin Kalesi, Akkoyunlu Camii, Mardin Sultan Kasım Medresesi, Mardin Sultan Hamza Türbesi, Mardin Cihangir Türbesi, Hasankeyf Zeynel Bey Türbesi, Ahlat Emir Bayındır Mescidi ve Kümbeti günümüze gelmiştir.

Kapalı avlulu medreseleri hatırlatan farklı işlev
ve mekânlara sahip çok işlevli kârgir camiler, son cemaat
yeri bulunan mescit ve camiler, ahşap direkli
ve ahşap tavanlı camiler inşa edilmiştir. Tek birimli
kubbe ya da tonoz örtülü olanlar dışında ahşap direkli
ve ahşap tavanlı camiler mekân kuruluşlarına
göre; 1-Mihraba paralel sahınlılar, 2-Mihraba dik
sahınlılar olmak üzere iki grupta toplanırlar. Ahşap
direkli ve ahşap tavanlı camilerin mihraba paralel
sahınlılarına Selçukluların, Beylikler döneminde
yenilenen Sivrihisar Ulu (1274) ve Afyon Ulu (13.
yy ikinci yarısı) Camileri; mihraba dik sahınlılarına
Çobanoğullarının Kastamonu Atabey Gazi (1273),
Selçukluların yenilenen Ankara Arslanhane/Ahi
Şerafeddin (1290), Eşrefoğullarının Beyşehir Eşrefoğlu
Süleyman Bey (1296) ve Candaroğullarının
Kastamonu-Kasabaköy Mahmud Bey Camii
(1366) örnek verilebilir.

Beylikler döneminde açık ve kapalı avlulu medreseler ve darülhuffaz yapıları inşa edilmiştir. Karamanoğulları döneminde Konya’da inşa edilmiş Kur’ân-ı Kerîm’in öğretildiği ya da ezberletildiği üç darülhuffaz yapısı günümüze gelmiştir. Bunlardan ikisini Hacı Hasbey oğlu Mehmet Bey, birini Karamanoğlu II. İbrahim Bey’in torunu Nasuh Bey inşa ettirmiştir. Hacı Hasbey oğlu Mehmet Bey’in 1421’de Konya Meram’da yaptırdığı kare tabanlı, iki katlı darülhüffazın çini bezemeli kubbe örtülü üst katının altında bulunan cenazelik mekânı, yapının türbe olarak planlandığını kubbeli ve çini mozaik teknikli mihrabı bulunan mescit mekânının darülhüffaz olarak işlevlendirildiğini gösterir. Tuğla malzemeyle inşa edilmiş,
cepheleri taş kaplanmıştır. Medrese plan şemalarında yapılan şifahanelerden Çobanoğullarının Kastamonu Atabey Şifahanesi ile Germiyanoğullarının Kütahya’da bulunan şifahane yapısı günümüze gelememiştir. Kastamonu Şifahanesi, 19.yüzyılda geçirdiği yangın yıkılmıştır. 

13. yüzyıl sonlarından itibaren tezhipli el yazmalarının hazırlanması genellikle Mevlevî çevrelerde yoğunlaşmış, Selçuklu tezhip ve cilt üslubu geliştirilerek sürdürülmüştür. Karakoyunlu hükümdarı Cihanşah ve oğlu Pir Budak dönemlerinde belirli motif ve biçimsel kalıpları olan yeni bir minyatür üslubu yaratılmış, 1440-70 arasında bir çok yazma eser resimlenmiştir. Biçimsel özellikleri ilkin Şiraz’da ortaya çıkan Karakoyunlu resim üslubu, Şiraz ve Bağdat’ta biçimlenmiştir. Tek ya da iki odaklı düzenlemelerin öne çıktığı, rahat anlaşılır, gözü yormayan anlatımların yeğlendiği bu üslupta, kısa boylu, tıknaz, dolgun yüzlü, küçük ayaklı, durgun figürler yer alır. Türkmen sarığı olarak adlandırılan bir ucu hafifçe aşağıya sarkan başlık tipleri karakteristiktir. Selçuklu döneminin halı ve kumaş dokuma merkezleri Beylikler döneminde de varlıklarını korumuş ve faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Bu dönemde daha ziyede geometrik desenli ve hayvan figürlü halılar dokunmuştur. 

13. yüzyıl sonunda Germiyanoğullarının başkenti Kütahya’da üretimine başlanan
Milet işi seramiklerden maalesef günümüze gelen örnek bulunmamaktadır. 14. yüzyılın önemli seramik ve çini üretim merkezleri Kütahya ve İznik’dir. 14. yüzyılın ortalarından 15. yüzyılın ortalarına kadar Kütahya seramik ve çinilerinde kırmızı hamur kullanmıştır. Kalın sır altında astar yoktur. 15. yüzyılın ikinci yarısından sonra, sarımsı beyaz renkte sert ve sık dokulu hamur kullanılmaya başlanmıştır. 

Selçuklu ahşap işçiliği teknik ve bezeme olarak Beylikler döneminde de sürdürülmüştür.