Geç Osmanlı Dönemi (18.-19. Yüzyıl)

1669 yılında Fransa ile imzalanan anlaşma sonu­cunda çok sayıda tüccar ve gezgin Osmanlı top­raklarına farklı amaçlarla gelmeye başlamıştır. İstanbul’da Galata bölgesi, Anadolu’da da İzmir söz konusu gezgin ve tüccarlar yerleşme yeri olmuştur.

1718 Pasarofça Anlaşması ile 1730 Patrona Halil İsyanı arası Osmanlı tarihinde “Lale Devri” olarak bilinmektedir.

Geç Osmanlı döneminde başkent İstanbul’da tarihi yarımada ve kent dokusu­nun yoğunluğu sonucu yeni yerleşimler oluşturma sürecine girilmiş, öncelikle devletin üst yönetimi nitelikli yapılar inşa ettirmiştir. Dolmabahçe Sarayı ve ona bağlı inşa edilen Dolmabahçe Camii ve saat kulesi, Beylerbeyi Sarayı, Yıldız Sarayı gibi yapıların yer aldığı Boğaziçi hattı yoğun bir imar faaliyetine sahne olmuştur. Selimiye kışlası ve çevresindeki ya­pılar gibi farklı bölgeler de imara açılmıştır. İlk bu­harlı geminin alınması (1829), Tünel inşası (1871- 1874), Karaköy Köprüsü gibi yenilikler yaşanmış, ulaşım hizmetlerine bağlı faaliyetler de hızlanmıştır.

Humbaracı Ocağı: Osmanlı askeri teşki­latının top döküm atölyeleri ve burada görevli olan askerlerin yer aldığı teşkilat. Bu atölyelerde aynı zamanda metalürji araştırmaları da gerçekleştirilmiştir.

Avrupa’nın bu sürede Fransız İhtilali (1789) ve Sanayi Devrimi gibi çok önemli toplumsal değişimlere yol açan iki olayı yaşaması Osmanlı toplumunu da etkilemiştir. Bu süreçte özellikle Osmanlı kültüründe Fransız etkisi yoğun olmuştur. Fransa’da ve diğer Avrupa ülkelerinde yayılan barok, rokoko, ampir gibi üslupların etkisi Osmanlı’da da görülmüştür. 17. yüzyıl ortalarında İtalya’da ortaya çıkan ve oradan yayılan -Almanya, Fransa, İspanya’yı etkisi altına alan- barok üslupta içbükey/dışbükey dalgalanmalarla, optik yanılsama yöntemleri mekân anlayışında farklılık yaratmıştır.

Barok ve rokoko üslup Osmanlı mimarisinde yapı kütlesini etkilememiş ve daha çok iç mekan düzeni ve süs­lemesinde etkili olmuştur.

Geç Osmanlı dönemi mimarisi ve sanatında öne çıkan bazı gelişmeler ve özellikler şunlardır:

• Batı etkisinde barok, rokoko, ampir gibi üsluplar seçmeci / eklektik özelliklerle mi­mariye yansımıştır.
• Yabancı ve gayrimüslim sanatçıların faali­yetleri artmış, devlet tarafından davet edi­lip, ilgi görmüşlerdir
• Mimaride iç mekanda duvar resmi yaygın­laşmış, Avrupa tarzına uygun iç dekoras­yonlar yapılmıştır.
• Figüratif heykeller mimaride cephelerde uygulanmıştır.
• Asker ressamlar çağdaş Türk resmine öncü­lük edecek bir ekol oluşturmuşlardır.
• Sanayii Nefise’nin kurulmuş; mimarlık, heykel ve resim gibi alanlarda programlı bir eğitim başlamıştır.
• Mimariye bağlı park ve bahçe düzenleme­leri başlamış, sebil ve çeşmeler kent içinde önem kazanmıştır.
• Sultan yapıları kadar devlet ileri gelenleri­nin de yoğun bir şekilde imar faaliyetleri gerçekleştirmiştir.
• Külliyelerde caminin merkez yapı olma ge­leneği terk edilmiş, medrese veya kütüpha­ne merkezli küçük ölçekli külliye modelleri ortaya çıkmıştır.
• Mimaride özellikle camilerde dikey hatlar önem kazanmış, yapı silueti daha çok diki­ne gelişen bir model sergilemiştir.

Sultan II. Abdülhamid dönemi ve I. Dünya Sa­vaşı öncesi Osmanlı mimarisinde devletin tercihi ve desteği ile önemli yapılarda değişik tarzlar uygulan­mış, yabancı mimar ve sanatçıların etkisi artmıştır. İtalyan mimar Raimondo d’Aronco Yıldız Sarayı Şale Köşkü, Nazime Sultan Yalısı, Şeyh Zafir Tür­besi, Sultan II. Abdülhamid Çeşmesi (Maçka) ve Alexandre Vallaury ile Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’yi tasarlamıştır.

İstanbul’da Çemberlitaş’ta bulunan Nuruosma­niye Külliyesi Osmanlı mimarisinin dönüm nokta­sı ve son büyük külliyesi olarak tanımlanmaktadır. Sultan I. Mahmud tarafından yapımına başlatılan külliye 1755 yılında, Sultan III. Osman dönemin­de tamamlanmıştır.

İstanbul Laleli Camii (1759-1763)

1760-1763 yılları arasında, Sultan III. Mustafa döneminde hassa baş mimarı Kara Hacı Ahmed Ağa’nın başlattığı inşa sürecini mimar Tahir Ağa tamamlamış, 1783 yılında ise önemli bir onarım gerçekleştirilmiştir.

Tophane Nusretiye Camii

1823-1826 yılları arasında Sul­tan II. Mahmud tarafından yap­tırılmıştır. Yapının mimarı olarak Mehmed Rasim Ağa, Abdülhalim Bey ve Krikor Amira Balyan’ın ismi geçer.

Dolmabahçe Camii (Bezmiâlem Valide Sultan Camii) (1853-1854)

Sultan Abdülmecid’in annesi Bezmiâlem Valide Sultan tarafından Karabet Amira Balyan’a yaptırılmış­tır.

Aksaray Valide Camii (Pertevniyal Valide Sultan Camii) (1871)

Sultan Abdülaziz’in annesi Pertevniyal Valide Sultan tarafından yaptırılmıştır. Sarkis Balyan ve Agop Balyan tarafından inşa edilmiştir.

Ortaköy Camii (Büyük Mecidiye Camii)

Sultan Abdülmecid tarafından 1848-1854 yılları arasında yaptırılmıştır. Dolmabahçe Camii ile beraber denenen yeni tasarımların uygulandığı yapılardan bir tanesidir. Mimarı Seyyid Abdülhalim Efendi’dir.

Döne­minin en görkemli devlet yapısı Sultan Abdülmecid tarafından yaptırılmış olan Dolmabahçe Sarayı’dır. Avrupa sarayları örnek alınarak inşa edilen bu kompleksin yapılarında -Abdülhalim Bey, Karabet Balyan, Ohannes Serveryan, Nikoğos Balyan, Gaspare Fossati, James William Smith gibi- çok sayıda mimarın adı geçmektedir.

18. yüzyılda bir başka merkez olarak Çanakkale ortaya çıkar. Günlük kullanım seramikleri açısından önemli olan bu merkezde, aşırı süslü, hay­van figürlü, naif olan ve halk sanatı çerçevesinde ge­lişen üretimler görülür.

Geç Osmanlı döneminde resimli el yazma ve albüm üretimlerine bakıldığında iki önemli Osmanlı sa­natçısı öne çıkar. Birincisi, gerçek ismi Abdülcelil Çelebi olan Levnî’dir. …………. İkinci yerli nakkaş ise Abdullah Buharî’dir.

Geç Osmanlı döneminde resimli el yazma ve albüm üretimlerine bakıldığında iki önemli Osmanlı sa­natçısı öne çıkar. Birincisi, gerçek ismi Abdülcelil Çelebi olan Levnî’dir. Surnâmei Vehbi isimli eserde Sul­tan III. Ahmed’in oğullarının 1720’de gerçekleşen sünnet ve geçit törenlerini resimlemiştir. Ayrıca albüm resimleri, padişah portreleri ve tek yaprak figürler de yapmıştır.

Topkapı Sarayı Harem Daire­si 18. yüzyıl duvar resimlerinin önemli örneklerini içermektedir ve manzaralar ile rokoko süslemeler ağırlıktadır.

19. yüzyılda yağlıboya tuval resmi­nin Türk resim tarihinde yer bulması ve Sanayii Nefise (Güzel Sanatlar Yüksek Okulu) mektebinin resim eğitimi vermeye başla­ması resim sanatında çağdaşlığın yolunu açmıştır.