Bilimsel Araştırmalarda Etik

Sosyal bilim araştırmaları, çoğunlukla insanların dâhil olduğu ve insanlardan veri toplandığı araştırmalar olarak bilinir.

Sosyal bilimlerde; arşiv belgelerinin tarandığı (tarih), merkez bankası istatistiklerinin değerlendirildiği (ekonomi), eğitim istatistiklerinin kullanıldığı (eğitim) veya daha önceyapılan araştırmaların değerlendirilediği (meta-sentez) insan katılımcı olmayan belgelere dayalı metaanaliz, sistematik inceleme, bibliyometrik analiz gibi araştırmalar da mevcuttur. İnsanların sosyal bilim araştırmalarına dâhil olma biçimleri genelde denek (test, deneysel araştırma), cevaplayıcı (anket, tarama araştırmaları) ve katılımcı (görüşme, nitel araştırmalar) olarak farklılık gösterebilir.

İnsanların yer aldığı araştırmalarda doğal olarak etik konusu kendiliğinden gündeme gelir. Araştır ma etiği de geçmişte insanların araştırma adı altında istismar edilmesi ve insanlık dışı uygulamalara maruz kalması sonucunda ortaya çıkmıştır.

Bilimsel araştırma ve yayın etiğinin temeli dürüstlüktür. Örneğin, araştırmada yanıltma kötülenmeli ve cezalandırılmalıdır. Proje başvurusun dan yayına kadar her basamakta dürüstlük ve ahlak esastır. Araştırmacılar veri toplarken titizlik, tarafsızlık, önyargısızlık ve denetime açıklık olma davranışları sergilemelidir.

Bilimsel araştırmanın temel amacı kendini yüceltme, toplumca tanınma, meslektaşlarınca tanınma, maddi kazanç olmamalıdır.

II. Dünya Savaşı’nda insanlığa karşı işlenen suçlar bilimsel araştırmada etik arayışını tetiklemiş ve etik ilkelerin oluşturulması bakımından bir dönüm noktası olmuştur.

Bilimsel araştırmalarda etik dışı davranışlar, araştırma katılımcılarının kasıtlı olarak aldatılması ve/veya istismar edilmesi olarak düşünülmektedir.

Bunlar arasında 1939-1945 yılları arasındaki Nazi Deneylerine katılan doktorların yargılandığı Nuremberg Savaş Suçları Mahkemesi (1946-1947), Helsinki Bildirgesi (1964), Küçük Albert Deneyi (1920), Stanley Milgram Deneyi (1960-1963), Tuskegee Frengi Deneyi (1932-1972), Zimbardo’nun Hapishane Deneyi (1971) ve Mola Yerlerinde Seks Pazarlığı Çalışmaları (1970) örnek olarak sunulabilir.

Nazi Almanya’sında Nazi ideolojisinin takipçisi tıp doktorlarının, Yahudiler ve Romanlar üzerinde yaptıkları deneyler, savaş sonrası kurulan Nuremberg mahkemelerinde ortaya çıkmıştır. Toplama kamplarındakiler üzerinde çeşitli insanlık dışı deneyler yapılmıştır. Bunlardan kimileri; denekleri donma derecesindeki suya maruz bırakma, bünye üzerindeki etkileri denemek amacıyla deneklerin vücutlarına zehir, hastalık mikropları, hatta benzin verme olarak bilinmektedir. 1946’da Nuremberg Savaş Suçları Mahkemesi’nde 20 doktor bu nedenle ağır cezalara çarptırılmıştır. Bu karar üzerine özellikle tıpta yapılan çalışmalar konusunda bazı etik kurallar geliştirilmiştir.

Nuremberg Kodu (Nuremberg Code) olarak bilinen “informed consent - bilinçli onay” [bilgilendirilmiş onam] ilkesi tüm bilimsel araştırmalarda en yaygın kullanılan etik kurallardan birisi olarak tanımlanmış ve daha sonra pek çok disiplinle ilgili yapılan etik çalışmalarda aynı biçimde yer almıştır.

1. Katılımcılar araştırmaya gönüllü olarak katılmalıdır.
2. Araştırma amaçları toplum yararına olmalıdır.
3. Araştırma, mantıklı kuramlar ve hayvanlar üzerindeki ön testlere dayanmalıdır.
4. Araştırmada gereksiz fiziksel ve zihinsel acı olmamalıdır.
5. Potansiyel sonucu ciddi yaralanma ve ölüm olan araştırmalar yapılmamalıdır.
6. Risk derecesi beklenen yarardan yüksek olmamalıdır.
7. Katılımcılar için uygun çevre ve ortam sağlanmalıdır.
8. Araştırmalar, yalnızca bilimsel açıdan nitelikli insanlar tarafından yapılmalıdır.
9. Deneklere istedikleri zaman araştırmadan çekilme hakkı verilmelidir.
10. Sonuçlar zararlı olacaksa araştırmacılar çalışmayı sonlandırmalıdır.

Helsinki Bildirgesi’nin, araştırma etiğine en önemli katkısının bilgilendirilmiş onam ve sorumlu araştırma geleneğini başlatmış olmasıdır.

Albert 11 aylık bir bebektir. Ebeveynlerinin bilgisi ve rızası alınmamıştır. Fare korkusuyla ilgili gerçekleştirilen deneylerde bilgilendirilmiş onam alınmaması ve deneğin psikolojik zarar görebileceği göz ardı edilmiştir.

Bu deneyde amaç, bir kişinin başka bir kişiye zarar vermeye ne kadar istekli olacağını görmektir. Ancak araştırmaya katılanlar, araştırmanın doğası hakkında kandırılmış ve diğer katılımcılara elektrik şoku uyguladıklarına inandırılmışlardır. Dolayısıyla Milgram İtaat Deneyi araştırma etiği ile ilgili alanyazında iki farklı amaca hizmet etmiştir: (1) Aldatıcı psikolojik araştırmaların etiği ile ilgili tartışmalar için bir mihenk taşı olma ve (2) araştırma katılımcılarına zarar vermenin kötü bir örneği olma.

Tuskegee, kasıtlı olarak tedavi etmeme, eksik tedavi etme, aldatma ve sömürüyü içeren etik dışı ve bilimsel açıdan değersiz araştırmaların başlıca örneği olarak gösterilmiştir. Çalışma aynı zamanda ırkçı ve bir “soykırım” örneği olarak etiketlenmiştir. Tuskegee çalışmasının etik dışı davranış açısından en önemli özelliği, deneklere etik dışı davranmalarına rağmen araştırmacıların, 40 yıl boyunca hiçbir şey olmamış gibi araştırmanın sonuçlarını yayımlamaya devam etmiş olmalarıdır. Burada araştırmacıların, hiçbir dışsal baskı olmadan etik araştırma yürütmeyi içselleştiremedekileri ve skandalın bir gazete haberiyle ortaya çıkarılmasına kadar araştırmalarında temel insan haklarını ihlal ederek etik dışı davranmaya devam etmiş oldukları ortaya çıkmaktadır.

Zimbardo, deneye katılmayı kabul eden bir grup erkek üniversite öğrencisini gardiyan ve hükümlü olarak iki gruba ayırmış ve bunlardan rollerine uygun davranmalarını istemiştir. Deney altı gün sonra normal süresinden önce sona erdirilmiştir. Çünkü gardiyan rolündeki öğrenciler mahkûm rolündeki öğrenciler üzerinde dozu artan oranda sistematik şiddet kullanmaya başlamışlardır. Çalışma, katılımcıları sonuçta maruz kalacakları psikolojik stres, fiziksel rahatsızlık ve/veya aşağılanma riski hakkında bilgilendirmediği için eleştirilmiştir.

Mola Yerlerinde Seks Pazarlığı Çalışması hâlen aldatma, bilgilendirilmiş onam ve mahremiyetin ihlali gibi tartışmalı etik konulara örnek teşkil etmeye devam etmektedir.

Amerika’da 1976 yılında, özürlü bir bebek olan “Baby Doe” olayı ile başlayan etik kurulların oluşturulması düşünceleri, 1977’de New York eyaleti Montefoire’de eğitim vermek, yeni hedefler saptamak ve kılavuz hazırlamak için bir başka kurulun kuruluş hazırlıkları ile sürmüştür. Özellikle Amerika’da etik kurulların kurulmasında 1970’li yıllar başlangıç sayılmaktadır.

Etik kurulların temel görevi çatışmaya neden olan etik ikilemleri tanımlamak ve çözüm önerileri getirmektir. Bu kapsamda etik kurullar ilgili disiplindeki araştırmaların gerçekleştirilmesi sırasında ortaya çıkan değer sorunlarını saptamak, tartışmak ve bunlara çözüm önerileri sunmak amacıyla oluşturulan kurumsal yapılardır.

Üniversitelerde etik kurullar, etik kurul izni gerektiren araştırma önerilerini, yüksek lisans ve doktora tez önerilerini, genel ve bireysel araştırma önerilerini araştırma etiği açısından değerlendirir. Bu değerlendirme özellikle araştırma katılımcılarının maddi, manevi, fiziksel, psikolojik, vb. açılardan zarar görüp görmediği; katılımcılar için araştırmada toplumsal statüleri, bireysel özellikleri, inançları gibi nedenlerle ötekileştirici ve aşağılayıcı bir dil kullanılıp kullanılmadığı; araştırmacı ile araştırmaya destek sağlayanlar arasında bir çıkar ilişkisi olup olmadığı açılarından yapılmalıdır. Etik kurulun değerlendirmesi, değerlendirdiği araştırma önerisinde varsa bir zarar verme, ötekileştirme ve çıkar ilişkisi bunlar için ne tür önlemler alındığınının incelemekle sınırlıdır. Varsa bir eksiklik bunların tamamlanması için araştırmacılara öneriler getirilebilir. Etik kurullar bir bakıma araştırma katılımcılarının araştırma süreçlerindeki hak savunucusudurlar. Bu nedenle araştırma önerisinde araştırma etiği açısından bir eksiklik belirlenmişse eksiklikler tamamlandıktan sonra etik kurul izni verilir, tamamlanmazsa etik kurul izni verilmez.

İnsan katılımcısı olmayan araştırmalar için örneğin dokümana dayalı araştırmalar, bibliometrik analiz, meta-analiz, meta-sentez gibi kendi birincil verisini raporlamayan, ikincil verileri analiz eden araştırmalar için etik kurul izni almak hem kurulu gereksiz yere meşgul etmek hem de gerekli olmayan bir izni almak anlamına gelir. 

1. Araştırma, bireyler ve toplum için faydayı en üst düzeye çıkarmayı ve risk ve zararı en aza indirmeyi amaçlamalıdır.
2. Bireylerin ve grupların haklarına ve saygınlığına saygı gösterilmelidir.
3. Mümkün olan her yerde katılım, gönüllü olmalı ve uygun yollarla bilgilendirilmelidir.
4. Araştırma dürüstlük ve şeffaflıkla yürütülmelidir.
5. Sorumluluk ve hesap verebilirlik sınırları açıkça tanımlanmalıdır.
6. Araştırmanın bağımsızlığı korunmalı ve çıkar çatışmalarının önlenemediği durumlar
   da bunlar açıkça belirtilmelidir.

Etik, belirli bir değerler sistemine bağlı olarak doğru ve yanlış davranışlara ilişkin kavramlar üreten, ilkeler geliştiren, ölçütler belirleyen, bunları savunan ve kullanımını öneren felsefe dalıdır.

Bilim etiği, “bilimsel çalışmaların gerçekleştirilmesi sırasında ortaya çıkan değer sorunları ve bunlar için üretilen çözüm önerilerinin incelendiği alan” olarak tanımlanmaktadır.

Araştırma etiği, “araştırma probleminin belirlenmesi, ilgili alanyazının incelenmesi, soruların sorulması, verilerin toplanması, analiz edilmesi ve araştırmanın raporlaştırılması süreçlerinde bilim insanlarına yol gösteren ve aynı zamanda onları kısıtlayan etik ilkelerin tümü” olarak ifade edilmektedir.

Yayın etiği, “bilimsel araştırmanın sonuçlarının yayınlanma sürecinde uyulması gereken ahlaki ve bilimsel kuralları” kapsamaktadır. Bir başka ifadeyle yayın etiği, bir araştırmanın her aşamasında (araştırma konusunun belirlenmesinden yayımlanmasına kadar) geçen süreçte araştırmacının araştırma ve yayın etiğine uygun olarak çalışmasını şeffaf ve dürüst olarak gerçekleştirmesiyle ilgilidir.

Yetersiz araştırma ve etik eğitimi, kontrol edilmeyen hırs, niceliğin niteliğin önüne geçmesi, maddi kaygılar başlıca nedenlerdir.

TÜBA bilimde etik dışı davranışları; disiplinsiz (dikkatsiz veya özensiz) araştırma, yinelenen yayın, sahtecilik, saptırma yada aldatmaca, uydurmacılık ve intihal olarak sıralamaktadır.

Yükseköğretim Kurulu Üniversitelerarası Kurul Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’nde, bilimsel araştırma ve yayın etiğine aykırı eylemler; intihal, çarpıtma, tekrar yayım, dilimleme, haksız yazarlık ve diğer olarak sıralamaktadır.

Disiplinsiz araştırmalar, kasıtlı olmayan kimi hataların yapılmış olduğu araştırmalardır. Burada araştırmacı iyi niyetli olduğu hâlde bilmeden hata yapar. Genellikle bunlar, telafi edilmesi mümkün olan ve bilime büyük zarar vermeyen hatalardır.

Yinelenen yayın, aynı bilimsel araştırmanın birden çok dergiye yollanarak yayımlanmasıdır. Tüm araştırma makalesi doğrudan iki ayrı dergide yayımlanabileceği gibi, gereksiz yere bölünerek ve hafifçe değiştirilerek birden çok dergide yayımlatılabilir.

Sahtecilik bilimsel verileri isteyerek ve bilinçli olarak değiştirme olgusudur. Burada ya doğrudan doğruya deney verileri üzerine bazı istatistiki müdahaleler yapılmıştır ya da ortaya çıkan verilerin en uygun olanları alınıp uygun olmayanları atılmış, böylece ahlak dışı bir yoldan bilimsel varsayımlar güçlendirilmeye çalışılmıştır.

Kuru laboratuvarcılık (dry labbing), masa başı araştırma (desk research) gibi terimler de uydurmacılık karşılığı olarak kullanılmaktadır. Burada kişi, hiç araştırma yapmadığı hâlde veya yarım-yamalak verileri alarak çok uygun yöntemler kullanmış ve çok uyumlu veriler elde etmiş gibi sözde bir bilimsel makale yazar.

İntihal için haksız kullanma, kendi adına geçirme, aşırmacılık, yağmacılık ve korsanlık gibi terimler de kullanılmaktadır. Temelde intihal başkalarına ait olan araştırma verilerinin, olduğu gibi, kaynak göstermeden ve kendi araştırma verileriymiş gibi yayımlamadır.

İngilizce “informed consent” karşılığı olarak Türkçe kaynaklarda, “rıza formu, bilinçli rıza/onay, bilgilendirilmiş onam/rıza, aydınlatma metni, aydınlatılmış onam/rıza” vb. karşılıklar kullanılmaktadır. Sosyal bilimler araştırma etiğinin temel özelliklerinden biri, katılımcıların bir araştırma sürecinde yer almayı kabul etmeden önce bu araştırma hakkında tam olarak bilgilendirilmeleri ilkesidir. Bilgilendirilmiş onam aracılığıyla araştırmanın olası katılımcılarına; katılımın gönüllü olduğu, araştırmanın bazı yönlerinin onların refahını etkileyebileceği ve araştırmanın herhangi bir yerinde özgürce katılımı sonlandırabileceği bilgisi verilir. Bilgilendirilmiş onam, çeşitli biçimlerde örneğin yazılı, görüntülü, ses kaydı ve sözlü olarak alınabilir. Ancak olması gereken yazılı ve imzalı olanıdır. İmzalı formun bir kopyası araştırmacıda bir kopyası da katılımcıda olmalıdır. 

Bir araştırmaya başlamadan ve olası katılımcılara ulaşmadan önce (gerekliyse etik kurul izni alınmış olmak koşuluyla) çeşitli resmî izinlerin alınması gerekebilir. Bu izinlerin kimden veya hangi kurumdan alınacağı, çalışmanın yapılacağı disipline göre değişebilir.

Araştırma uygulama izni, bilgilendirilmiş onamdan farklı olarak araştırmanın uygulanabilmesi ile ilgili resmî bir aşamadır. Araştırma uygulama iznini alabilmek için bilgilendirilmiş onam, etik kurul izninin alınmış olması gerekmektedir. Ancak araştırmanının verilerinin toplanacağı kurumun size uygulama için izin vermeyebileceği olasılığını da her zaman aklınızda tutmanız gerekir.

Bu sorunun olası cevaplarını araştırmacı, araştırmasını planlarken, yürütürken ve bitirdikten sonra oluşabilecek zararlar üzerinden düşünmelidir. Bir sosyal bilim araştırmasında katılımcılar; fiziksel, psikolojik, yasal, kariyer ve maddi gelir kaybı açılarından zarar görebilir. Araştırma cıların sözü edilen tüm zarar türlerinin farkında olması ve bunları en aza indirme konusunda önlemler alması gerekir.

1. Bilimsel bir yayında sunulan bilgiler doğru ve eksiksizdir. Bilimsel bir yayın kasıtlı olarak eksik bilgi içermez.
2. Bilginin üretilmesi ve geliştirilmesinde bilimsel etiğe uygun davranılır.
3. Sistematik olarak toplanan ve geliştirilen bilgi ve veriler yayımlanır.
4. Yayının içeriği nesneldir. Kişisel çıkarlar, kaygılar, siyasi görüşler ve dinî inançlar yayını etkilemez.
5. Yayında kullanılan tüm kaynaklara atıfta bulunulur ve referans verilir. Herkesin ulaşamayacağı gizli kaynaklar kullanılmamalıdır.
6. Yayının üretimine, derlenmesine, değerlendirilmesine ve hazırlanmasına katkıda
   bulunanların katkıları, yazar olarak veya teşekkür edilerek belirtilir.

Yayın etiğin temel ilkeleri arasında bilime/gerçeğe uygunluk ilkesi, sorumluluk ve yetkinlik ilkesi ve kaynak gösterimi ve alıntı ilkesi olmak üzere üç başlık ön plana çıkmaktadır.

Bir çalışma yayımlandıktan sonra çalışmada birtakım etik dışı davranışlar olduğu ortaya çıkabilir. Bunlar arasında haksız yazarlık, yağmacı dergilerde yayın yapma, destek belirtmeme, kaynakları taraflı seçme, çıkar çatışması ve taraflı yayın yapma, dilimleme, yinelenen yayın biçimindeki etik dışı davranışlar olarak sayılabilir.