Linux İşletim Sisteminde Temel Yönetsel Bileşenler

Sistem yöneticilerinin gerçekleştirmesi beklenen ana görevler aşağıdaki gibidir:

Kullanıcı Hesap Yönetimi

Donanım Bileşeni Ekleme

Görevleri Otomatikleştirme

Yedekleme ve Geri Yükleme

Yazılım Yükleme ve Güncelleme

Sorun Tespiti

Sistemi İzleme

Belgelemek

Güvenliği Dikkatli Bir Şekilde İzleme

Performans Ayarı

Ticari Dağıtıcılarla Çalışma   

Root iznine sahip olmayan normal kullanıcılar, Linux işletim sisteminde bazı yapılandırma ayarlarını değiştiremez ve hatta bazı durumlarda bu ayarları göremez. 

İzleme görevinin gerçekleştirilmesinde sistem yöneticileri tarafından Prometheus, Grafana, Nagios Core ve Zabbix gibi bir dizi açık kaynak kodlu yazılımlar kullanılabilir. 

Sunuculara yetkisiz erişimleri engellemek amacı Ssh erişiminin yalnızca kurumsal ağdan ve belirli kullanıcılar tarafından gerçekleştirilmesi ya da standart portlar olarak ifade edilen 80 ve 443 TCP portları dışındaki portların kapalı olması ve sunucuların güvenlik duvarı ve yük dengeleyici arkasında yapılandırılması gibi tedbirler alınabilir. 

Standart Linux izinlerinin içerdiği 3 kimlik aşağıdaki gibidir:

• Kullanıcı (u): Kaynağın kullanıcısı ya da sahibi
• Grup (g): Belirlenmiş bir grup
• Diğerleri Others (o): Yukarıda belirtilen kullanıcı ya da gruba dahil olmayan herkes

Standart Linux izinlerinin içerdiği dosya ve dizinler için 3 erişim seviyesi aşağıdaki gibidir:

• Okuma (r): Dosya ya da dizinin içeriğini görme
• Yazma (w): Dosya ya da dizinin içine yazma
• Çalıştırma (x): betik (script) gibi çalıştırılabilir ögeleri çalıştırma ya da cd (change directory) komutu ile dizin değiştirme. 

Erişim kontrol şemasının izlediği temel kurallardan bazıları aşağıdaki gibidir:

• Erişim denetimi ile ilgili kurallar, hangi kullanıcının bir işlemi gerçekleştirmeye çalıştığına veya bazı durumlarda o kullanıcının bir Unix grubuna üye olmasına bağlıdır.
• Dosyalar ve süreçler gibi nesnelerin sahipleri vardır. Sahipleri, nesneleri üzerinde geniş fakat tam erişimin şart olmadığı kontrole sahiptir.
• Nesneleri oluşturan aynı zamanda sahibidir.
• Root kullanıcısı herhangi bir nesnenin sahibi olarak davranabilir.
• Yalnızca root hesabı belirli hassas yönetim işlemleri gerçekleştirebilir. 

Dosyalar klasörü altındaki deneme.txt dosyasının içini görüntülemek için kullanacağımız komut şu şekilde olacaktır: lmsuser@ubuntu:~$ cat dosyalar/deneme.txt  

Bir dizin oluşturmak için “mkdir” komutu kullanılır.

Bulunulan dizindeki tüm dosya ve klasörleri listelemek için ls komutu kullanılır. 

msuser@ubuntu:~$ ls -alh

 total 32K drwxr-x--- 4 lmsuser lmsuser 4.0K Sep 14 04:06 .

drwxr-xr-x 5 root root 4.0K Sep 13 17:39 ..

-rw------- 1 lmsuser lmsuser 63 Sep 13 18:19 .bash_history

-rw-r--r-- 1 lmsuser lmsuser 220 Sep 13 17:39 .bash_logout

-rw-r--r-- 1 lmsuser lmsuser 3.7K Sep 13 17:39 .bashrc

drwx------ 2 lmsuser lmsuser 4.0K Sep 13 17:40 .cache

drwxrwxr-x 2 lmsuser lmsuser 4.0K Sep 14 04:06 dosyalar

-rw-r--r-- 1 lmsuser lmsuser 807 Sep 13 17:39 .profile    168

Söz konusu komut satırı arayüz örneğinde kullanılan -alh parametresinde “a” tümü, yani gizli dosyalar dahil herşeyi; “l” dikey liste şeklinde ve “h” ile dosya ve dizinlerin boyutlarının insanın anlayacağı (human readable) formatta listelenmesi sağlanır.

Tree komutunun kullanılabilmesi için Debian tabanlı Linux işletim sistemlerinde sudo apt install tree komutu ile yüklenmesi gerekir. 

Boş olan bir dizini silmek için rmdir komutu kullanılır. 

İçinde alt dizin(ler) ve/veya dosya(lar) olan klasörleri silmek için rm komutu -r (yinelemeli- recursively) parametresi ile kullanılmalıdır. 

Bir dosyanın kopyasını oluşturmak için cp komutu cp dosya1 dosya2 şeklinde kullanılmalıdır. 

Linux’ta dosya ve dizinlerle ilişkili izinler için her dosyaya atanan dokuz bit, sizin ve başkalarının dosyalara erişimini tanımlamaktadır. 

Eğer bir dosyanın sahibiyseniz bu dosya üzerindeki izni istediğiniz gibi değiştirmek için chmod komutunu kullanabilirsiniz. 

Root hesaba erişmenin sonuçlar bağlamında en sorunsuz yolu su komutunu kullanmaktır. 179.

Yerine geçilecek kullanıcının parolası biliniyorsa su - yerine_gecilecek_kullanici komutu ile bir başka kullanıcının yerine oturum geçişi yapılabilir. 

Linux işletim sistemlerinde süreçler süreç ID’ler (PID) ile tanımlanmaktadır. 

Çekirdeğin dahili veri yapıları, her bir süreç hakkında çeşitli bilgi parçalarını kaydeder. Bunlardan önemli olanların bazıları aşağıdaki gibidir:

• Sürecin adres alanı haritası
• Sürecin mevcut durumu (uyuyor, durmuş, çalıştırılabilir vb.)
• Sürecin yürütme önceliği
• Sürecin kullandığı kaynaklar (işlemci, bellek, vb.)
• Sürecin açtığı dosyalar ve ağ bağlantı noktaları hakkında bilgi
• Sürecin sinyal maskesi (sinyallerin engellendiği bir kayıt)
• Sürecin sahibi 

Süreçlerle ilgili bir kavram olan iş parçası süreç içerisindeki çalıştırılma ortamıdır. 

top komutu en fazla sistem kaynağını tüketen işlemlere odaklanırken htop, çalışan tüm süreçleri gösterir. 

Çalışan süreçleri kontrol etmek için en yaygın yardımcı program ps komutudur. 

ps komutundaki STAT sütunu, işlemin durumunu temsil eder; R, çalışmakta olan bir süreci ve S uyumakta olan bir süreci göstermektedir. 

VSZ (sanal set boyutu- virtual set size) imaj sürecinin boyutunu kilobyte olarak gösterir. 

RSS (yerleşik set boyutu- resident set size) çalışan programın hafızadaki boyutunu gösterir. 

htop, Linux sistemlerde in işlemci/çekirdek başına kullanımı ve bellek ve takas kullanımının anlamlı bir metin grafiğini gösteren etkileşimli ve gerçek zamanlı bir süreç izleme uygulamasıdır. 

F1 tuşu ile htop yazılımı ile ilgili klavye kısayollarının yer aldığı bir menüye ulaşılabilir. 

F2 tuşu ile programın menüsünde yer alacak bileşenler, süreçlerle ilgili görüntüleme seçenekleri ve eklenip çıkarılacak sütun başlıkları ayarları yapılabilir. 

Linux’ta sistem öncelikleri 0 ile 139 arasındadır. 

nice, belirli bir işlemci (CPU) önceliğine sahip bir yardımcı programı veya çekirdek komut dosyasını çağırmak için kullanılır.  

VIRT, bir sürecin ne kadar sanal belleğe sahip olduğunu düşündüğü anlamına gelir. 

RES, bir sürecin kilobayt değerinden ne kadar gerçek fiziksel bellek tükettiğinin doğru bir göstergesi olan yerleşik boyut anlamına gelir.