CBS’de Temel Kavramlar

Coğrafi Bilgi: Yeryüzündeki doğa ve insana ilişkin belli bir referans sistemindeki konum koordinatları ile ifade edilen mekânsal veriler ve öznitelik veriler olarak tanımlanır.

Bu yasaya göre “Her şey birbiriyle ilişkilidir ama yakındaki şeyler uzaktaki şeylerden daha çok ilişkilidir.” Bu mekânsal ve zamansal bağımlılık veya en azından otokorelasyon özelliği, coğrafi verilere özgüdür ve klasik istatistiklerin çoğunun altında yatan bağımsızlık ilkesini ihlal etmektedir. Ayrıca dünya yüzeyinin sonsuz karmaşıklığının yaklaşık olarak temsil edilebileceği fikrinin temelini oluşturmaktadır.

Anselin’e göre ikincisi, zamansal ve mekânsal
heterojenlik nedeniyle coğrafi verinin özel olduğunu
ileri sürülmektedir. Coğrafi verilerde bir yerdeki
koşullar başka bir yerdeki koşullarla aynı olamaz.
İstatistiksel olarak bu durum, durağan olmamaya
karşılık gelmektedir. Bu durumun uygulamadaki
anlamı, herhangi bir analizin sonuçları yapılacak
çalışmanın sınırlarına göre değişebilmektedir.

Coğrafyanın bir dizi katman olarak ifade edilebilmesidir.

Her katman; kendine özgü bir özellikle, coğrafi değişkenliğin tamamına bağımsız bir katkı yapmaktadır. Gerçek hayatta coğrafi katmanlar, hemen hemen her zaman birbiriyle yüksek oranda ilişkilidir. Başka bir ifadeyle aynı coğrafi alanın farklı yönlerini temsil eden iki katmanın çeşitli örüntüler aracılığıyla birbiri ile etkileşimde olduğunu söylemek mümkündür.

Örneğin bir yere ait yağış haritası ve nüfus yoğunluğu haritasına baktığımızda yağışın tarımsal üretimi etkilemesi doğrultusunda nüfus yoğunluğunun mekânlara göre farklılaşması mümkündür. Tabii ki bu tür etkileşimler dolaylıdır; kültürel özellikler, ekonomik yapı ve yer şekilleri gibi pek çok faktörden de etkilenmektedir.

Coğrafi varlıklar, bir köy meydanı kadar küçük veya gezegenin kendisi kadar büyük olabilir.

Tipik coğrafi varlıklar dağlar, ovalar, göller, nehirler, vadiler ve kıyılardır. Ayrıca insanların eserleri olan şehirler, yollar, tarımsal faaliyet alanları ve sanayi bölgeleri gibi beşeri özellikler de coğrafi varlık olarak ele alınmaktadır.  Coğrafi varlıklar genellikle durağandır.

Coğrafi olaylar ise coğrafyada meydana gelen durumlardır. Örneğin orman yangınları, yağışlar, seller, kuraklık, arazi kullanımı, toprak kayması, heyelan oluşumu, kuraklık, erozyon, şehirsel büyüme, salgın hastalıkların yayılımı, doğurganlık, ölüm oranları gibi dinamik süreçler coğrafi olaydır.

Coğrafi varlıkların ve coğrafi olayların mekânsal ve zamansal özellikleri, sadece bunlarla ilgilenen belirli meslek erbaplarının değil aynı zamanda tüm bireylerin günlük yaşamının bir parçasıdır.

Zaman, coğrafyada iki farklı şekilde karşımıza çıkmaktadır.

İlk olarak fiziksel bir boyut olarak zamandır. Buna göre zaman ölçülebilir, sayılabilir ve
hesaplanabilir bir boyuttadır.

İkincisi, sosyal bir değişim olarak ele alınmasıdır. Burada vurgu zamanın içeriği üzerinedir; olay ve olgular değil sosyal değişimler ve süreçleri ele alınır. Bunlara örnek olarak sanayileşme kavramı, hem ekonomik hem de gündelik yaşam olarak düşünülür.

Coğrafya biliminde zaman, “zaman mekân” fenomeni olarak üç şekilde incelenir. Bu durum,
coğrafi düşüncedeki mekân anlayışının zamanı kavramada bir anahtar rol oynayabileceği anlamına
gelmektedir.

İlki zaman-mekân yakınlaşmasıdır, ikincisi, zaman mekân uzaklaşmasıdır, son olarak Harvey’in ortaya attığı zaman mekân sıkışmasıdır.

Bu kavram, dünyanın küçülmesi anlamına gelmektedir. Zaman-mekân yakınlaşması, mesafenin etkisinin ve yolculuk süresinin zaman içinde azalması fakat aynı zamanda etkileşimin artması anlamına gelmektedir.

Bu kavram, trafik koşulları ve altyapı yetersizliklerinden dolayı mekânlar arasındaki mesafenin
göreceli olarak artmasını ifade etmektedir.

David Harvey, “Mekânın zaman tarafından hiçleştirilmesi” düşüncesinden hareketle zaman ve mekânı hem ekonomik gerekliliklerle hem de kültürel söylemlerle ilişkilendiren bir eleştiri ortaya çıkarmıştır.
Harvey’e göre mekânı fethetmek için yeni ulaşım ve iletişim kanalıyla mekânların yaratılması
zorunludur. Bu kavram sınıf çelişkisi, kapitalist sermaye birikimi, sermayenin dolaşımı ve bunların sosyo-kültürel uzantıları bağlamında ele alınmaktadır. Örneğin uydu yoluyla iletişimde, 500 kilometre mesafeden kurulan iletişimle 5000 kilometre mesafeden kurulan iletişimin maliyeti aynıdır.

Güncel coğrafya açısından bakıldığında mekân her şeyin içinde oluştuğu, aynı boyutlar içerisinde her şeyin haritalanabileceği doğal, matematiksel bir içerikte düşünülmekte ve bölgeselci yaklaşımla
ilişkilendirilmektedir.

Buna bağlı olarak mekânı yansıtan ifadeler; doğal, verili, gerçek; mekânsal süreçler bakımından
ise hedefe yönelik ve ölçülebilir olarak (Elden, 2009). Zaman, çoğunlukla mekânın bir uzantısı olarak ya da ona benzer şekilde mekânla birlikte düşünülmüştür.

Grid sistemi, harita üzerine çizilmiş dikdörtgenlerden oluşan bir koordinat sistemidir.
Bir grid, arazi üzerinde bulunan iki nokta arasındaki mesafe ve azimutu süratle tespit etmeye olanak sağlar. Bazı haritalar birden fazla gridi kapsarsa bu durumda her grid, farklı bir renk ile gösterilir.

Coğrafi düşüncenin merkezinde bir kavram olan yer (place), coğrafyadaki kullanımı çok eskidir.
Yi-Fu Tuan’a göre yer kavramı 3 temele dayandırılır

İlk olarak lokasyon, mekândaki mutlak bir noktayı gösteren koordinatlardan oluşmaktadır. Böylece
farklı lokasyonlar arasındaki mesafe mutlak olarak ölçülebilir bir özelliktedir.

İkinci olarak yer ve yerellik kavramı sosyal ilişkileri maddi açıdan incelemektedir. Dışarıda görülen tüm somut unsurlar örneğin bina, sokak, mahalle, park vs. yerellik kavramı ile ilişkilendirilmektedir.

Son olarak yer algısı, insanlar üzerinde yerin hissettirdiği duyguları ve hisler olarak tanımlanmaktadır. Mekân, kişiler tarafından kullanılırsa tecrübelere dayanarak zamanla “yer”e dönüşmektedir.

Maddi boyut, anlam ve yerellik birbiri ile ilişkilidir. Yerellik kişilerin deneyimleri ile oluşturulur. Yer,
farklı insan ve gruplar özelinde farklı anlamlara sahiptir. Yerlerin bireylere göre çok farklı ölçeklerde olabileceğini şu şekilde örneklendirmektedir: Küçük bir çocuk için oyun odasının bir köşesi, uzay istasyonunda görevli bir astronot için dünyanın kendisi bir yerdir.

Bu kavram coğrafyanın temel kavramlarındandır. Bu kavram, modern coğrafyanın doğuşu ve
gelişimiyle yakından ilgilidir. Her ne kadar coğrafyanın merkezinde yer alan bir kavram olsa da bölge aynı zamanda antropoloji, ekoloji, ekonomi, tarih, şehir bölge planlama, siyaset bilimi ve sosyoloji gibi diğer sosyal bilimlerin de ilgi alanı içerisindedir.

Ritter (1779-1859), bölge kavramını “yeryüzünün çeşitliliğindeki birliği bulma” tanımlaması ile bölgesel yaklaşımın öncüsü olarak kabul edilmektedir. Bir başka tanıma göre birbirinden farklı fiziksel özelliklere sahip yeryüzü parçalarıyla söz konusu mekânlarda yaşayan insan topluluklarının
yaşam biçimleri arasındaki ilişkisellik, birbirinden ayrı özelliklere sahip özgül mekân parçalarının
ayırt edilmesini sağlamıştır. Bu biricik/özgül mekân parçaları “bölge” olarak adlandırılmaktadır.

Coğrafyadaki temel kavramlardan bir diğeri ise ölçek (scale)’tir. Coğrafi bilgi açısından ölçek, bir
harita ile temsil ettiği mekân arasındaki iki boyutlu bir ilişkiyi ifade etmektedir. Örneğin 1/100.000 ölçekli bir harita, gerçek dünyadaki 100.000 birimin harita üzerinde 1 birimle temsil edildiğini göstermektedir.
Ölçeğin 3 özelliği bulunmaktadır. Bunlar; büyüklük, düzey ve ilişkidir. İlki büyüklüktür, dış dünyadaki birbirinden farklı niteliklerde olan şeylerin ortak bir birim kullanılarak ölçümünü ifade eder. Söz konusu ölçek kavramı; büyüklük olarak niceliksel bir boyuta, düzey olarak niteliksel bir boyuta, ilişki olarak ise niceliksel değişimlerin niteliksel dönüşüm yaratmasına işaret etmektedir.

Harita, kartografik bir biçim kullanarak doğal ve yapılı çevrenin konumsal yapıya dayalı görünümünün temsilidir. Nokta; çizgi ve alanlardan oluşan ve her birinin belli bir koordinat sistemine bağlılığı bulunan, bunların özniteliklerinin de tanımlandığı bir ortamdır.

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS); yeryüzüne ait bilgileri belirli bir amaca yönelik olarak toplama, bilgisayar ortamında depolama, güncelleştirme, kontrol etme, analiz etme ve görüntüleme
gibi işlemlere olanak sağlayan bir karar destek sistemidir.

CBS, hem verilerin mekânsal bir ortamda görselleştirilmesinde hem de problem çözme ve karar verme süreçlerinde bir araç olarak kullanılabilmektedir. Cowen, CBS’yi mekânsal bir karar destek sistemi olarak tanımlamaktadır.

Kısacası CBS; coğrafi bilgilere özel, çok disiplinli, bütünleştirici ve genelleştirilmiş bir yazılım ortamı sunmaktadır.

CBS bir sistem olarak beş temel bileşene sahiptir.
Bunlar;
1. Donanım,
2. Yazılım,
3. Coğrafi veriler,
4. Personel,
5. Yöntem

CBS’nin üç temel görevi olduğu ifade edilmektedir. Bunlar;

1. Fazla sayıda verilerin saklanması, yönetilmesi ve bütünleştirilmesidir. Konumsal olan ve olmayan veriler, farklı şekillerde birbirleriyle ilişkilendirip analiz edilebilme imkânına sahip olmaktadır 

2. CBS’nin ikinci görevi, coğrafi tabanlı verileri analiz etmektir. Veri setleri için istatistik
hesaplamalar yapılabileceği gibi herhangi bir yerden başka bir yere en kısa ve en uygun bir şekilde gitmek için iki nokta (bölge) arasındaki uzunluğu hesaplanabilmesi mümkün olmaktadır. Bütün bunların yanında çeşitli mantıksal ve matematiksel modeller kullanılarak coğrafi analizler yapılabilmektedir

3. CBS’nin üçüncü önemli görevi ise oldukça fazla sayıda ve çeşitte olan verilerin kullanıcılara
en uygun şekilde bilgi verebilmesi için organize edilip yönetilmesini sağlamaktadır. Doğal olarak CBS, çok fonksiyonlu ve kaliteli haritalar üretmek zorundadır ve buna göre tasarlanmıştır

CBS’de üç farklı veri türü bulunmaktadır. Bunlar; vektör veri, raster veri ve öznitelik verisidir.

Vektör Veri: Vektör veriler; yeryüzü üzerinde bulunan ve koordinat bilgileri bilinen konumsal nesneleri nokta, çizgi, poligon (kapalı alan) olarak ifade eden veri türüdür. Mekâna ait karmaşık şekiller nokta, çizgi ve poligon (kapalı alanlar) kullanılarak çizilebilir. Her bir vektör veri tipi ayrı katmanlarda tutulur ve düzenlenir.

Raster Veri: Raster veriler, mekânsal verilerin hücresel kareler olarak ifade edilmesidir. Gerçek bir durumu eşit ölçüdeki satır ve sütunlara sahip hücrelerde (raster hücresi) temsil eder. Her bir hücre, coğrafik alana bağlı olarak farklı renk değerleri alır ve temsil ettiği coğrafik alanı tanımlar.

Öznitelik Verisi: Bir nesnenin özelliklerini ortaya koyan bilgilerdir. CBS’de harita üzerinde yer alan
verilerin detaylarını veren bilgilerdir. Özellikleri belirten açıklayıcı bilgilerin ilişkili olduğu nesnenin konumunu belirten coğrafi bir referansa sahip olması gerekir. Veri tabanlarında nesneleri grafik olmayan nesneler ile ilişkilendirecek coğrafi koordinatlar haricinde posta kodu, adres, şehir kodu gibi referanslar kullanılarak bilgilerin bulunduğu veri tabanında ilişkilendirmeler yapılır. Böylelikle açıklanan bilginin konumdaki nesneye ait olduğu belirlenebilir.