CBS’de Temel Harita Bilgisi

Bilinen ilk haritanın ne olduğu konusunda genel kabul gören bir görüşten söz etmek mümkün
değildir ancak Çek Cumhuriyeti’nde bulunan bir temsil, ilk harita örneklerinden kabul edilmektedir. Bu temsilde dağ, nehir, vadi ve rota benzeri çizimler bir mamut dişi üzerine oyulmuştur.
Bu buluntu M.Ö. 25.000’e tarihlendirilmiştir.

Coğrafya ve haritacılıktaki ilerlemede antik dünyanın en büyük figürü Claudius Ptolemaeus
veya bilinen ismi ile Batlamyus’tur. Bir astronom ve matematikçi olan Batlamyus, dönemin en
büyük bilim merkezi olan İskenderiye’deki kütüphanede uzun yıllar eğitim görmüştür. Anıtsal
eseri olan Coğrafya Rehberi (Geōgraphikē hyphēgēsis), sekiz cilt halinde hazırlanmıştır.

Haritacılık adına Orta Çağ’da Avrupalılar tarafından önemli adımlar atılmasa da İslam dünyasında
da önemli gelişmeler yaşanmıştır. Bu ilerlemelerin örneklerinden biri, El-İdrisi tarafından yapılan
çalışmadır.

El-İdrisi, M.S. 1100-1165 yılları arasında yaşamış bir coğrafyacıdır. Sicilya Kralı II. Roger
için dünyanın coğrafi özelliklerine odaklanan Roger Kitabı’nı yazmıştır. El-İdrisi, disk şeklinde
hazırladığı dünya haritası ile gümüş bir gök küre üretmiştir.

El-İdrisi’nin çalışması, Batlamyus etkileri ile Arap geleneği arasında ilgi çekici bir iş birliği olarak yorumlanmaktadır.

Mercator kendi ismini taşıyan bir projeksiyon üretmiştir. Mercator projeksiyonu, denizcilerin asırlık bir sorununu çözerek kerterizleri düz çizgiler olarak çizmelerini sağlamıştır.

Modern haritacılık, ulus devletlerin kurulması ile ilişkilidir çünkü Avrupa’da daimi orduları, profesyonel subayları ve mühendisleri ile güç bilincine sahip ulusal devletlerin gelişimi, 18. yüzyılda haritacılık faaliyetlerinde bir patlamaya neden oldu. Avrupa’nın pek çok ülkesi, topraklarının topografik haritalarını çıkarmaya başlamışlardır. Bunun için de araştırma enstitüleri kurmuşlardır.

Başlangıçta yalnızca askeri olan ulusal araştırma kuruluşları, giderek sivil bir karaktere bürünmüştür. Birinci ve İkinci Dünya Savaşı, özellikle Dünya’nın haritası çıkarılmamış kısımlarının haritalanmasında büyük ilerleme sağlanmasına neden olmuştur.

1950’de İngiliz şehir plancısı Jacqueline Tyrwhitt, birbiri üzerine yerleştirdiği şeffaf yüzeyler kullanarak yükseklik, jeoloji, hidroloji ve tarım haritalarını çakıştırarak tek bir haritada birleştirdi. Bu nispeten basit ama çok yönlü teknik, haritacılara tek bir coğrafi alanın birkaç haritasının tek bir haritada gösterilebileceğini gösterdi.

1950’li yıllar aynı zamanda bilgisayar kullanımının yaygınlaştığı döneme karşılık gelmektedir.
1959’da Amerikalı coğrafyacı Waldo Tobler, bilgisayarı haritacılık için kullanabileceğini düşünerek basit bir model geliştirdi. MIMO isimli sistem, haritaları bilgisayarda kullanılabilir bir forma dönüştürmeyi, dosyaları değiştirmeyi ve çıktı olarak yeni bir harita üretmeyi mümkün kıldı. Bu yenilik CBS’nin gelişimine zemin hazırladı.

Kanadalı coğrafyacı Roger Tomlinson, 1963 yılında Kanada hükümetine ülkenin doğal kaynaklarını izleme ve yönetme konusunda yardımcı olmak için ilk gerçek CBS uygulamasını geliştirdi. Günümüzde CBS haritacılığın mekânsal verilerin toplanması, işlenmesi ve depolanmasında kullanılan en önemli araç durumundadır.

Koordinat sistemi, bir doğu-batı değeri, bir kuzey-güney değeri ve bir yükseklik değeri biçiminde haritalanmış olan konumlara indeks atama yöntemidir.

Ölçek, nesnelerin veya bunların temsillerinin göreli boyutunun ölçüsüdür. Ölçek, neredeyse tüm
bilim dallarındaki temel kavramlardan biridir. Üç farklı ölçek tipi bulunur. Bunlar şu şekildedir:
• Fenomen Ölçeği
• Analiz Ölçeği
• Kartografik Ölçek

Fenomen ölçeği, coğrafyacılar tarafından geliştirilmiş bir ölçek türüdür. Buna göre gerçek dünyada
nesnelerin ve fenomenlerin yalnızca belirli ölçeklerde var olduğu veya gözlemlenebildiği kabul
edilir.

Örneğin büyük bir fırtına düşünelim. Fırtınaya yakın olan şehrin bir caddesindeki rüzgâr
veya yağmur gözlemlenebilir fenomenlerdir ancak bu hava olaylarının parçası olduğu fırtınanın tamamı gözlemlenemeyebilir. Bu anlamda fenomen ölçeği; incelenen fenomeni anlamlı bir şekilde
tanımlamak, tespit etmek veya temsil etmek için gerekli olan zamansal ve mekânsal kapsamı ifade
eder.

Analiz ölçeği, değerlendirmeye alınan herhangi bir fenomenin analiz edildiği zamansal ve mekânsal
kapsamı ifade eder. Mekânsal ölçek; ilçe, il, ülke veya kıta olabilir. Zamansal ölçek ise araştırmanın konusuna göre bir yıl veya yüz yıl olabilir.

Kartografik ölçek, haritalanan unsurun gerçek boyutunun temsil boyutuna oranıdır. Genellikle
kesir olarak ifade edilir. Örneğin 1:25.000, yani haritada ölçülen bir birim gerçek dünyada
25.000 birimi temsil eder.

Diğer bir ifade ile haritadaki 1 cm gerçek dünyadaki 25.000 cm veya 250 m’ye karşılık gelir. Kartografik ölçeğin gösteriminde metin de kullanılabilir. Örneğin, “bir inç = 72 mil”. Kartografik ölçeğe “temsil ölçeği” de denir.

Harita projeksiyonu, dünyanın üç boyutlu yüzeyini iki boyutlu bir düzlemde temsil etmek için
kullanılan yöntemdir. Projeksiyonlar izdüşüm olarak da adlandırılırlar.

Harita projeksiyonlarının yapımında kullanılan düzleme projeksiyon yüzeyi denir. Bunlar silindirik, konik ve düzlemseldir. Buna göre projeksiyon yüzeyine göre projeksiyon türleri şunlardır:
• Silindirik Projeksiyon ( Örneğin Mercator Projeksiyon)
• Konik Projeksiyon (Örneğin Albers Projeksiyon)
• Düzlemsel veya Azimutal Projeksiyon (Örneğin Kutup Bölgesi İzdüşümleri)

Yön koruyan: Konformal, Ortomorfik ve Azimut Projeksiyon

Alan koruyan: Eşit Alan Projeksiyonu

Mesafe koruyan: Eşit Mesafe Projeksiyonu

Kullanım amaçlarına göre haritalar dörde ayrılır. Bunlar şu şekildedir:
• Genel Amaçlı Haritalar veya Referans Haritaları
• Özel Amaçlı Haritalar
• Sembolojik Özelliklerine Göre Haritalar
• WEB Tabanlı Haritalar

Siyasi Haritalar

Fiziki Haritalar

Topografya Haritaları

Saat Dilimi Haritası

Jeoloji Haritaları

Hava Durumu Haritaları

Doğal Kaynak Haritaları

Deprem Haritaları

Batimetri Haritaları

Bitki Örtüsü Haritaları

Nüfus Yoğunluğu Haritaları

Ekonomik Faaliyet Haritaları

Orantılı ve Dereceli Sembol Haritaları

Nokta Dağılım veya Nokta Yoğunluk Haritaları

Tipografi (Kelime) Haritaları

Dijital araçların ve internet kullanımının giderek yaygınlaşması haritacılık üzerinde de değişimlerin
yaşanmasını beraberinde getirmiştir. Buna bağlı olarak WEB tabanlı haritalar olarak adlandırılan yeni bir harita kategorisi ortaya çıkmıştır.

Dinamik Haritalar

Etkileşimli Haritalar

Hareketli Haritalar