Veri Tipleri ve Veri Modelleri

CBS temel anlamda coğrafi verileri işleyerek belirli amaçlar doğrultusunda haritalar üreten ve karar vericilere destek sunan bir sistemdir.

Veri: Olgu, kavram veya komutların, iletişim, yorum ve işlem için elverişli biçimli gösterimidir.

Bilgiye ulaşabilmek için verinin sahip olması gereken bazı özellikleri vardır. Bunlar;
• Düzgün ve düzenli bir şekilde toplanmış
olması,
• İlgili olması,
• Güvenilir, doğru ve doğrulanabilir olması,
• Anlaşılır olması,
• Uyumlu olması,
• Rahat ve kolay işlenebilir olması,
• Eksiksiz olması,
• Güncel olmasıdır

Coğrafi varlık: Coğrafyanın kapsamı içerisinde yer alan belirli bir konumu ve şekli olan somut ya da soyut nesnelerdir. Akarsular, göller, binalar, yollar gibi somut
nesneler coğrafi varlık olarak ifade edilebildiği gibi il sınırları ve nüfus yoğunluğu gibi soyut nesneler de coğrafi varlık olarak ifade edilir.

Konumsal hassasiyet: Koordinatlarla ifade edilen konum bilgisinin gerçek konuma yakınlığına denir.

“Coğrafi veri kalitesi; coğrafi verilerin üretici açısından istenen koşulları karşılaması ve kullanıcı açısından amaca uygun olması konularında istatistiksel anlamda ölçülebilen, olumlu ya da olumsuz ayırt edici özellik ve karakteristikleri tanımlayan göstergelerin bütünüdür.” (Altınkaya vd., 1999)

ISO 19157 standartları;
• Veri kalitesini tanımlamak için gereken bileşenleri tanımlar.
• Veri kalitesi ölçütleri için bir kaydın bileşenlerini ve içerik yapısını belirtir.
• Coğrafi verilerin kalitesini değerlendirmek
için genel prosedürleri tanımlar.
• Veri kalitesini raporlama ilkelerini belirler.

CBS yazılımları çeşitli veri kaynaklarından toplanan verileri Coğrafi Bilgi Sistemleri çalışmalarına
hizmet etmek amacıyla kullanır. CBS’de bu amaçla iki tip veri kullanılmaktadır. Bunlar;
1. Konumsal veri
2. Öznitelik verisi

Öznitelik verisi genel olarak konum bilgisi içermeyen ancak konumsal nesnelerle ilişkili özellikleri
içeren veriler olarak tanımlanmaktadır (Uyguçgil, 2018).

• Tablo ve kolonlar isimlendirilirken anlaşılır olmasına dikkat edilmelidir.
• Tablo ve kolonlar isimlendirilirken çok uzun olmayacak şekilde özet ifadeler ile isimlendirilmelidir.
• Alfa numerik isimlendirme yapılacaksa isimlendirme rakam ile başlamamalıdır.
• İsimlendirmede boşluk karakteri kullanılmamalıdır. İki kelimeden oluşan isimlendirmelerde boşluk yerine “_” (alt çizgi) karakteri ya da benzeri karakterler kullanılabilir.
• Kolonlarda yer alacak veriler için uygun veri tipi seçilmelidir. Adres benzeri kelime grupları için karakter, sayıların küsuratlı olmalarına göre ondalık veya tam sayı, tarihsel bir veri için tarih veya zaman olmasına dikkat edilmelidir.
• Tablolarda başka katmanlarda tutulması uygun olan gereksiz veri yer almamalıdır.
Örneğin il sınırları isimli bir tabloda jeoloji bilgileri ya da jeoloji isimli bir tabloda il sınırları gibi bir bilgi yer almamalıdır.

Bir raster; bir bütün olarak tematik, spektral veya resim verilerini temsil eden, eşit aralıklı hücrelerden oluşan dikdörtgen bir dizidir (Zeiler, 1999).

Konumsal Çözünürlük: Raster verinin sahip olduğu bir pikselin yeryüzünde kapladığı alanı ifade eder.

Raster veri modelinin sağladığı bazı avantajlar vardır. Bunları aşağıdaki şekilde özetleyebiliriz.
• Raster verilere ulaşmak daha az maliyetli olabilmektedir. Bazı internet siteleri ya da resmî
kurumlar ücretsiz erişim imkânı sunmaktadır.
• Kolay ve basit bir veri yapısına sahiptir. Bu nedenle yorumlaması da kolaydır.
• Matematiksel modellerin kullanıldığı analiz yöntemlerinde kullanılması daha uygundur.
• Çakıştırma analizlerinde kullanımı kolaydır.

Coğrafi Bilgi Sistemleri açısından topoloji: “Coğrafi varlıkların birbiriyle nasıl ve ne şekilde ilişkilendirildiğini geometriden bağımsız şekilde gösterme biçimidir.” şeklinde tanımlanabilir (Yomralıoğlu, 2000).

Bağlanırlık (connectivity): Doğru üzerindeki noktaların koordinat bilgileri doğrunun geometrisini tanımlamaktadır. Bu noktalara vertex ismi verilmektedir. İlk ve son çiftler düğüm (node) olarak
adlandırılmaktadır. Bağlanırlık ilkesiyle topolojik veri elemanlarının fonksiyonel, konumsal ve mantıksal olarak birbirlerine nasıl bağlandığı irdelenmektedir. Bağlanırlık, elektrik, su, doğal gaz gibi altyapı şebekelerinde ya da akarsu, yol ağı gibi ağ analizlerinde kullanılmaktadır.

Vektör veri modelinin sahip olduğu avantajlarının yanında bazı dezavantajları da bulunmaktadır. Bunları şu şekilde özetleyebiliriz;
• Raster veri modeline göre veri yapıları daha karmaşıktır.
• Çakıştırma (overlay) analizleri için uygun bir veri modeli değildir.
• Sıklıkla güncelleştirme yapmak gerekebilir.
• Sayısal yükseklik modeli vb. yüzey analizlerinde sürekli gösterim sağlanamamaktadır. Topografik özellikler üçgenleme yöntemleri kullanılarak oluşturulmaktadır. Keskin ve ayrık bir gösterim meydana gelmektedir.

“Georeferencing; bir dijital haritanın veya hava fotoğrafının dahili koordinat sisteminin, coğrafi koordinatlardan oluşan bir yer sistemiyle ilişkilendirilebileceği anlamına gelir. Coğrafi referanslı bir dijital harita veya görüntü, bilinen bir Dünya koordinat sistemine bağlanmıştır böylece kullanıcılar, harita veya hava fotoğrafı üzerindeki her noktanın Dünya yüzeyinde nerede bulunduğunu belirleyebilirler.” (USGS, 2022).

Hava fotoğrafları aşağıdaki yöntemler ile toplanabilmektedir:,

• Yüksek irtifa uçak ve balon gözlemleri
• Orta irtifa uçak ve planörler ile yapılan gözlemler
• Alçak irtifa Sivil İnsansız Hava Araçları (İHA) ile yapılan gözlemler

Dünyanın herhangi bir yerinde bulunan bir kullanıcının konumunu atmosferin farklı katmanlarında yer alan uydular yardımıyla belirleyen sisteme GPS denir (GPS, 2022).

CPS sisteminde kullanılan sinyaller işlendikten sonra bazı bilgilere ulaşılabilmektedir. Bunlar;
• Konum
• Yön

• Yükseklik
• Hassasiyet
• Hız
• Saat
• Tarih