Mekânsal İstatistik Yazılımları: GeoDa Kullanımı

Coğrafi bilgi sistemlerinde kullanılan yazılımlar aracılığıyla verinin derlenmesi, düzenlenmesi, görselleştirilmesi (grafikler, tematik haritalar), istatistiksel ve mekânsal analizlerin yürütülmesi mümkün olmaktadır.

Coğrafi bilgi sistemlerinde kullanılan belli başlı yazılımlar: QGIS; Google Maps; ArcGIS Enterprise; OpenStreet Map; R-Proğramlama ve GeoDa dır.

Coğrafi bilgi sisteminde  sokak görüntülerini, uzaydan çekilmiş bölge resimlerini, anlık bazı bilgilerin
elde edilmesini (örneğin anlık trafik yoğunluğu), rota planlama özelliklerini içeren yazılım: Google Maps harita yazılımıdır.

Türkiye’nin illere göre coğrafi sınırlarını gösteren harita bilgileri; DIVA-GIS üzerinden ücretsiz olarak
temin edebilmektedir.

GeoDa Yazılımı özellikleri;

• Coğrafi bilgi sistemlerinde mekânsal analiz işlemlerinin yürütülmesi için oluşturulmuş ve menüler ile
  işlemlerin yapılmasına olanak veren bir yazılımdır.
• Farklı işletim sistemlerinde sorunsuz olarak çalışmaktadır. Literatürde mekânsal analiz ile ilişkili bilimsel çalışmaların bir çoğunda bu yazılımın kullanılır.
• Kullanımı kolaydır.
• GeoDa Luc Anselin ve çalışma arkadaşları tarafından 2003 yılından itibaren geliştirilmiştir.
• GeoDa yazılımı için https://geodacenter.github.io/download.html sitesi üzerinde  uygun sürümler yer
  almaktadır.
• Mekânsal analizlerde kullanacağınız bilgisayarın işletim sistemine uygun GeoDa yazılımını
  indirerek kurulumu gerçekleştirebilirsiniz.

GeoDa yazılımının ilk Menüsü olan File Menüsünün kapsamı: verilen dosyaların açılması, kayıt edilmesi işlemleri ve üzerinde çalışılan projeye ilişkin bilgiler bu menüden elde edilebilir.

GeoDa yazılımının ilk Menüsü:

•  File Menüsü
• Edit menüsü
• Tools menüsü
• Table Menüsü ile
• Map menüsü
• Explore menüsü ile
• Clusters menüsü
• Space menüsü
• Time menüsü 
• Regression menüsü

GeoDa yazılımında veri girişi:  File menüsü ya da alt menü de yer alan 1 numaralı kısa
yol ikonu kullanılarak veri kaynağı adresi tanımlanarak yapılır. 

GeoDa Yazılımında Harita penceresi:  üzerinde bir sınırlı alanı/bölgeyi fare ile seçtiğinizde veya Table penceresinde bir satırı seçtiğinizde, seçilen bölge hem harita hem de Table üzerinde aktif hâle gelecek gözlem birimi ile analiz pencereleri arasında bir bağlantı sağlanmış olacaktır. Bu da size mekânsal analizlerde harita üzerinde ilgili bölgeye dair bilgilerin hızla eşleştirilmesinde yardımcı olacaktır. Şekil ’de Çanakkale ilinin seçilmiş durumu gösterilmektedir.

GeoDa yazılımında Histogram ve kutu grafiği çizebilmek için Explore menüsünün Histogram
ve Box Plot (Kutu grafiği) seçenekleri şeçilerek başlanır.

GeoDa yazılımında Herhangi bir seçim ile ilgili işlemler tamamlandığında seçimin kaldırılması için : Table Menüsündeki Clear selection seçeneği kullanılır. 

Tematik haritalarda belli bir değişkene göre bölgesel değişimleri görebilmek için farklı renk ve nesneler ile harita çizimi yapılmaktadır.

GeoDa yazılımı, tematik haritalar hazırlanmak için, aşağıdaki şekilde görüleceği gibi,  Map menüsü 15 farklı seçenekten oluşmaktadır. Bunlardan bir tanesi: Themeless Map seçeneği ile kullanmakta olduğunuz veri seti için tanımlanmış haritayı görüntüleyebilirsiniz.

GeoDa Maps menüsü içerisinde yer alan Cartogram seçeneği Dorling Cartogramlarının çizilmesi için kullanılır.

Dorling Cartogramları bölge büyüklüklerini ilgilenilen değişkenin büyüklüklerine göre standartlaştırarak daireler ile temsil edecek şekilde bir çizim yapısına sahiptir. Ek olarak alanları temsil eden daireler ister daire büyüklüğünü belirleyen değişken isterse başka bir değişkenin değerlerine göre renklendirilebilmektedir. 

İllere göre Tek Kişilik Aile oranı değişkeni için tematik harita Box Map 1.5 Hinge seçeneği yardımıyla aşağıdaki şekilde oluşturulur.

Mekânsal analizlerin GeoDa ile çözümlerinde, izlenen adımlar:

1. GeoDa yardımıyla ağırlıklar/tartılar matrisi oluşturulur.
2. Tools Menüsünden Weights Manager ya da kısa yol penceresinde yer alan ikonlardan W şekline sahip beşinci ikon seçilir
3. Ekranda Weights Manager Penceresi açılacaktır. İlk adım olarak bu pencerede Create  butonu ile Weights File Creation penceresine ulaşılır.
4. Weights File Creation penceresinde öncelikle birimlerin eşleştirilmesinde kullanılacak olan tanımlama değişkeni (Select ID Variable) sisteme tanıtılır.

GeoDa ile mekansal analizde kullanılabilecek, 3 tane grafik seçeneği belirtmektedir.

Bunlardan;

Histogram:  her il için tespit edilen komşu sayısı değişkeninin histogramının çizilmesi için kullanılır.

Connectivity Map (Komşuluk Bağlantı haritası):  seçeneği ise size Connectivity Map penceresini getirecektir. Bu pencerede herhangi bir bölgenin üstüne fare ile geldiğinizde o bölgenin komşularını görebilirsiniz.

Connectivity Graph (Komşuluk Bağlantı Grafiği) ise tüm bölgelerin komşuluk bağlantılarını doğrular yardımıyla gösterecektir.  

Moran’ın saçılım grafiği y ekseninde mekânsal olarak gecikmeli değerlere karşı orijinal x ekseni değerlerinin saçılım grafiğinin çizimini içermektedir. Moran’ın saçılım grafiği mekânsal korelasyon analizinde kullanılırken saçılım grafiği (2×2)lik dört bölgeye bölümlendirilir. Bu bölgelerden sağ üst köşe ve sol alt köşede yer alan bölgeler bize pozitif mekânsal otokorelasyonu gösterir.

 Sağ üst köşede yer alan bölgeye yüksek-yüksek (high-high) ve sol alt köşede kalan bölgeye ise düşük-düşük (low-low) adı verilir.  Geriye kalan iki köşegen bölgeden sağ alt bölge ve sol üst bölge negatif mekânsal otokorelasyonun varlığını gösterir. Bu bölgelerde yer alan birimlerin değerlerinin birbirinden farklılıklar gösterdiği söylenebilir. Moran’ın saçılım grafiği 0 ortalama etrafında saçılıma uygun biçimde bir standartlaştırmanın sonucunda çizilir.

GeoDa, Moran’ın saçılım grafiğini oluşturmak izlenen adımlar:

Moran’ın saçılım grafiğinde yer alan istatistik için istatistiksel anlamlılık testi yapmak için, öncelikle  grafik üzerinde farenin sağ tuşuna basılır. Bu menü grafik ile ilgili birçok özelliği değiştirmenize olanak verir. Gelen menü ’de Randomization seçeneği ile istatistiksel anlamlılık testi işlemi gerçekleştirilebilir.