Haritacılıkta Ölçek

Ölçek; haritanın içeriğini, doğruluğunu ve aynı zamanda da kullanım alanlarını belirleyen bir ölçüttür.

Genelleştirme: Haritadaki özelliklerin, ölçeğine ve amacına uygun, görsel formlarını
etkilemeden basitleştirilmiş bir temsilidir.
Haritalar belirli bir amaca hizmet etmek için
küçültülmüş ölçekte çizildiğinden, harita
içeriğinin dikkatli bir şekilde planlanması ve
haritanın amacının ön planda tutulması gerekmektedir. Amaç doğrultusunda bir ya da
daha fazla seçilmiş konuyla ilgili bilgiler gösterilebilir. İşte, seçilen konuyla ilgili bilgilerin
(verilerin) seçilmesi ve ihtiyaçlara göre basitleştirmesi işlemine genelleştirme denilir.

Ölçek, arazideki uzaklık (mesafe) ile harita üzerinde onu temsil eden uzaklık arasındaki ilişkiyi
(oranı) ifade eder. Arazi üzerinde ölçeceğimiz yatay
bir uzunluğu, istenilen bir orana göre küçülterek
kâğıt üzerine çizebilmek için, ölçülen uzunluk ile
çizilecek uzunluk arasında kurulacak orana ölçek
denir. 

Ölçek; harita üzerinde seçilen iki nokta arasındaki
uzunluğun, yeryüzünde aynı iki nokta arasındaki
yatay uzunluğuna oranıdır

Ölçek genel olarak oransal ve doğrusal olarak
iki şekilde gösterilir. Oransal ölçekte sayı ile ya da
sözlü beyan olarak küçültme oranı ifade edilir. Yani
oransal ölçek sayısal ve sözel olmak üzere iki türdür.
Doğrusal ölçek de basit bir çizgi (çubuk) ya da iki
boyutlu çizgi (grafik) olmak üzere iki türdür.

Sayısal Harita Ölçeği
Harita üzerindeki uzunluk ile buna karşılık gelen arazi uzunluğu arasındaki ilişkinin sayı ile ifade
edilmesine sayısal ölçek diyoruz. Bu sayı bir oran
olduğundan kesir şeklinde gösterilir. Bu nedenle
bu ölçeğe kesir ölçek de denir

Sözel Harita Ölçeği
Haritanın ölçeği yazılı bir ifade şeklinde de sözel olarak beyan edilebilir. Harita ölçeğinin yazı ile beyan edilmesi genellikle İngiliz ölçü biriminin kullanıldığı ülkelerin yaptığı haritalarda görülür. Burada harita üzerindeki
bir birim uzunluğun arazideki karşılığı belirtilir. “One
Inch to One Mile” (bir inç bir mildir*) gibi. Bizde de
eski haritalarda “Haritada 4 santimetre = Arz üzerinde 1 kilometre” şeklinde yazardı.

Doğrusal Harita Ölçeği
Doğrusal ölçek türleri, üzerinde birincil ve ikincil bölümlerin işaretlenmiş olduğu, harita uzunluklarına karşılık gelen arazi uzunluklarını gösteren bir çizgi çubuğudur

Basit Çizgisel veya Çubuk Harita Ölçeği
Harita üzerinde ölçülen uzunlukları arazi uzunluğuna, sayısal ölçek yardımıyla çevirmek için hesaplama yapmak gerekir. Bu hesaplarla uğraşmamak ve harita üzerinde çalışmayı hızlandırmak için her haritada
sayısal ölçek değerinin yanında, genellikle haritaların alt kitabesinin dışında çizgisel ölçek bulunur. Çizgisel ölçek, haritadaki uzunlukların, yatay arazi uzunlukları olarak ölçülebildiği, harita üzerine basılmış bir
cetveldir (Şekil 3.3)

Diyagonal (Verev, Çapraz) Harita Ölçeği
Basit ya da düz çubuk ölçekler, uzunlukları ilk ondalık basamağa kadar okumak için kullanılır. Yani
metre ve desimetre ya da kilometre ve hektometre gibi iki basamaklı okuma sağlar. Diyagonal ölçekler ise
metre, desimetre, santimetre gibi üç ölçüm birimini temsil etmek veya iki ondalık basamağa kadar okumak
için kullanılır

Karşılaştırmalı Ölçekler
Haritaların çoğunda kullanılan çeşitli uzunluk birimlerinde, (kilometre-mil, metre-fit vb.) birden fazla
çizgisel ölçek bulunur. Bu tür ölçeklere karşılaştırmalı ölçekler denir. Karşılaştırmalı ölçek, ortak bir kesir
ölçeğe sahip bir çift ölçektir. Ama farklı birimleri okumak için oluşturulmuşlardır

Değişkenli Harita Ölçeği
Bozulmaların çok olduğu projeksiyonlarla çizilen ve geniş alanları içine alan, genellikle küçük ölçekli
haritalarda kullanılan bir çizgi ölçek çeşididir (

Çizgisel Ölçeğin Kullanımı
Çizgisel ölçek, harita üzerinde ölçülen herhangi bir uzunluğun, arazide yatay uzunluk olarak karşılığını
bulmak için ya da arazide ölçülen bir yatay uzunluğu haritaya geçirmek için kullanılır.

Aynı Yerleri Gösteren Ölçeği Bilinmeyen Bir Haritayı, Ölçeği Bilinen Diğer Bir Harita ile
Karşılaştırması Ölçeği bilinen ve ölçeği bulunacak olan her iki harita üzerinde belirli iki nokta seçilir ve haritalardaki uzunlukları ölçülür. Elde edilen değerlerden ölçeği bilinmeyen haritanın ölçeği iki şekilde bulunur.

Haritanın Uzunluğunu, Arazi Uzunluğu ile Karşılaştırma'da Arazide yer alan belirli iki nokta arasındaki
yatay uzunluk, aynı iki noktanın temsil ettiği haritadaki uzunluk ile karşılaştırılır.

Eğri Harita Uzunluklarının Ölçülmesi
Eğri uzunluklar; sabit veya değişken pergel ağzı açıklıkları, düz bir kâğıt kenarı (kâğıt şerit) ve çubuk ya da diyagonal ölçek kullanılarak ölçülür. Eğri harita uzunluklarının ölçülmesinde ayrıca ölçü pençesi ve kürvimetre gibi
araçlar kullanılır. 

Haritaları küçültme ve büyütmede grafik yöntemler yanında, mekanik ve optik aletler kullanarak da işlem yapmak mümkündür.

Işınlar Yöntemi
Bir planın sınır çizgileri doğrular biçiminde ve az sayıda ise, büyütme ve küçültme için ışınlar yöntemi
kullanılır. I

Değiştirme Üçgeni Yöntemi
Bu geometrik yöntem Şekil 3.18’de gösterilmiştir. Burada A-B doğrultusu apsis, şeklin kırık noktalarından bu doğrultuya indirilen dik boylam da ordinat olarak seçilmiştir. Orijinal şeklin “k” oranında
küçültülmesi için bu apsis ve ordinatların “k” oranında küçültülerek yeni seçilen a-b apsis ekseni üzerine
“a” noktasından itibaren taşınması yeterlidir.

Pantograf, üzerinde birbirine eşit aralıklı ve eşit sayıda delik
bulunan 4 adet cetvelin cıvata ve somun ile hareketli biçimde bağlanması ile oluşmuş eklemli bir paralel
kenardır

Günümüzde çok gelişmiş ve elektronik kısımlarla güçlendirilmiş olan pek çok optik büyütme ve küçültme yapan cihazlar vardır. Bunların en yaygın kullanılanı fotokopi makinalarıdır. Optik pantograf, reprokamera, episkop vs. gibi pek çok cihaz ile büyütme küçültme işlemi yapılabilmektedir. Bu cihazlar esas olarak, çizimlerin bir ışık kaynağı ve bir objektif yardımıyla bir projeksiyon düzlemine aksettirilmesi ilkesine dayanmaktadır. Değişik odak uzaklıklı objektifler büyütme ve küçültmeyi sağlamaktadır