Harita Tasarımı

Coğrafi bilgilerin yani bir konum ile ilişkilendirilen verilerin belirli bir amaca yönelik olarak bilgisayar ortamında toplaması,
güncelleştirilmesi, analiz edilmesi ve haritalandırılması gibi işlemlere olanak sağlayan bilgisayar sistemleridir.

1. Harita herhangi bir şeyi özetlemenin en etkili yollarından bir tanesidir. Sayfalarca bilgiyi bir sayfalık bir harita ile özetlemek mümküdür. Bu açıdan harita etkili bir iletişim aracıdır.
2. Haritanın belirli bir tarihte bir bölge hakkında bilgi vermesi onu yapıldığı tarihten sonra birer tarihi belge yapar ve tarihsel olayları anlamamıza yardımcı olur.
3. Haritalar problemin nerede olduğunu ve neden kaynaklandığını kolay bir şekilde anlamamızı sağlar. Bu sayede karar vermeye
yardımcı olarak problemlere çözüm üretilmesinde ve geleceğin planlanmasında yardımcı olur.
4. Harita nerede olduğunuzu, bulunduğunuz yerin ne tür bir coğrafi ortam içerisinde yer aldığını, her türlü coğrafi verinin dağılımını ve bu dağılımlar arasındaki ilişkileri anlamamıza yardımcı olur (Zeiler, 1999).

Bilinen en eski harita M.Ö 6200 yılına tarihlendirilen Çatalhöyük Haritası’dır.

Bir duvar üzerine çizilmiş olan 3 metre uzunluğundaki bu haritada birbirine bitişik halde 80 kadar ev ve bunların üstünde iki zirveli Hasan Dağı gösterilmiştir.

Orta Çağ Avrupası’nda harita ve coğrafya alanında ilerlemelerin az olması ve dinî kurumların baskın olmasından dolayı haritalarda dinî unsurlar yaygın olarak gösterilmiş ve bu dönemde yapılan haritalar “Mappa Mundi” olarak isimlendirilmiştir (Stoner vd., 2022). Haritalarda Kudüs dünyanın merkezinde gösterilmiş, haritaların süslemelerinde yoğun olarak melekler ve hayali canlılar resmedilmiştir.

Bu dönemde ilk gerçekci harita çizimi MS 2. yüzyılda ilk coğrafyacı olarak kabul edilen Claudius Ptolemy tarafından gerçekleştirilmiştir (Şekil 5.2). Kendisinden sonraki 1500 yıl boyunca yapılan haritalarda dünya şekli ve boyutu Ptolemy haritasındaki gibi kabul edilmiş ve bu şekilde çizilmiştir.

Sanayi devriminden sonra yaşanan gelişmeler ise haritaların daha gerçeğe dayalı çizilmesini sağlamıştır. Modern dönem diyebileceğimiz günümüzde ise haritalar artık Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı olarak üretilmektedir. Özellikle kartografya, uydu teknolojileri, küresel konumlama sistemi (GPS), insansız hava araçları ve radar teknolojilerindeki hızlı gelişme haritacılık alanında da çok hızlı ilerlemelerin yaşanmasını sağlamıştır.

CBS içerisinde herhangi bir harita tasarlama sürecini kontrol eden farklı etmenler bulunmaktadır. Bunlar:
• Amaç,
• Gerçeklilik,
• Haritanın ölçeği ya da kapsamı ve
• Haritanın kullanım koşullarıdır.

Son şekli verilen her haritada olmazsa olmaz görsel unsurlar bulunmaktadır. Bunlar başlık, lokasyon, kuzey oku, projeksiyon bilgisi, ölçek, lejant, kaynak veya hazırlayan kişi bilgileridir (Şekil 5.4). Bu öğeleri eklememizin ana amacı, haritanın amacının daha iyi anlaşılmasını sağlamaktır.

Başlık haritayı özetleyecek biçimde olabildiğinde kısa ve çoğu kişinin kolayca anlayabileceği şekilde olmalıdır. Başlıkta haritanın gösterdiği yerin coğrafi adı ve haritada gösterilen özellikleri özetleyen kelimeler seçilmelidir. Başlık haritayı özetleyen bir ifade olacağı için başlık içerisinde harita kelimesinin kullanılmamasına dikkat edilmelidir. Ancak bu genel geçer bir kural değildir. Örneğin “Niğde ilçelerinin nüfus yoğunluk haritası” yerine “Niğde ilçelerinin nüfus yoğunluğu” ya da “Niğde ili nüfus yoğunluğu” şeklinde bir başlık daha uygundur.

Herhangi bir haritada gösterilen konuların dünyanın neresine ait olduğu göstermek için harita çerçevesi içerisine lokasyon haritası eklenir. Lokasyon herhangi bir yerin dünya üzerindeki konumunu gösterir ve genelde harita çerçevesinin köşelerine yerleştirilir.

Haritaları oluştururken alanın bulunduğu lokasyona bağlı olarak uygun olan projeksiyonların, mümkünse yaygın kullanılan bir projeksiyonun kullanılması haritanın anlaşılmasını kolaylaştırır. Harita önemli bir tarihsel belge olduğundan dolayı özellikle eski haritaların yeni haritalarla sağlıklı bir şekilde karşılaştırılabilinmesi için projeksiyon bilgisinin harita üzerinde mutlaka belirtilmesi gereklidir (Şekil 5.10). Projesiyon belirtildikten sonra harita üzerinde o projeksiyon sistemine ait koordinat (grid) çizgileri mutlaka gösterilmelidir.

Kuzey oku haritanın yönünü bulmamızı sağlayan bir unsurdur. Okun kuzeyi gösterdiğini belirtmek için okun ucuna İngilizce north kelimesinin ilk harfi olan N ya da Türkçe’de kuzey kelimesinin ilk harfi olan K harfi eklenir. Kuzey oku birçok kaynakta haritaların temel unsurlarından biri olarak gösterilmektedir. Ancak kuzey okunun kullanılmadığı bazı durumlar bulunmaktadır. Örneğin kutup bölgelerini gösteren düzlemsel projeksiyonun kullanıldığı haritalarda (Şekil 5.8a) ya da konik projeksiyonda olduğu gibi harita üzerindeki boylam çizgilerinin farklı yönleri gösterdiği haritalarda kuzey oku gösterilmez (Şekil 5.8b). Bu tarz haritalarda enlem ve boylam çizgilerinin uzanımına göre yön belirlenir. Genel geçer bir kural olmamakla birlikte kuzey oku genel olarak haritaların sağ üst köşesine eklenir.

Ölçek, harita üzerinde ölçülen iki nokta arasındaki mesafenin, yeryüzündeki gerçek noktalar arasındaki mesafeye oranıdır. Ölçekler haritada gösterilen olayların büyüklüğünü anlamamıza yardımcı olur. Her haritanın mutlaka bir ölçeği vardır ve bu ölçekler harita üzerinde çizgi ya da kesir ölçek olarak gösterilebilir.

Gerçek uzunluklar ile harita üzerindeki uzunluklar arasındaki oran kesirli rakamlarla ifade edilmişse bu tip ölçeklere kesir ölçek denir. Kesir ölçek yazımlarında cm baz alınır. Harita üzerinde 1 cm 100 km’ye karşılık geliyor ise harita ölçeği 1/10.000.000 olarak yazılır. Yani harita üzerinde 1 cm gerçekte 10.000.000 cm’ye karşılık geldiğini belirtir. 1 cm 1 km’ye karşılık geliyor ise harita ölçeği 1/100.000’dir.

Harita üzerindeki uzunlukların gerçekte ne kadar olduklarının bir doğru üzerine işaretlenmesiyle oluşturulan ölçeklere çizgi (çizik ya da grafik) ölçek denir. Çizgi ölçekte 1 cm’lik çizginin kaç km’ye karşılık geldiği bulunarak kesir ölçeğe çevrilebilir. Örneğin alttaki çizgi ölçeğin (Şekil 5.17) haritadaki uzunluğu 1 cm ve gerçekte 20 km’ye karşılık geliyorsa bunun kesir ölçeği 1/2.000.000’dur. Aşağıda gösterilen tüm çizgi ölçeklerin kesir ölçeği 1/2.000.000’dur.

Dilimize Fransızcadan geçmiş olan lejant sözcüğü kelime anlamı olarak harita anahtarı anlamına gelmektedir. Lejant, haritada kullanılan tüm renk, çizim (nokta,çizgi, alan) ve simgelere ait açıklamalarının yer aldığı bölümdür. Lejant, haritanın tasarımına uygun olarak haritanın herhangi bir yerine, yatay ya da dikey olarak yerleştirilebilir.

Haritada kullanılan vektörel (nokta, çizgi, alan) çizimlerde, çizimlerin temsil ettiği nesnelerin özniteliklerini en iyi şekilde yansıtacak biçimler seçilmelidir (Şekil 5.11). Uygun vektörel nesnenin seçiminden sonra haritanın boyutuna ve tasarımına bağlı olarak uygun renk ve boyut seçilmelidir. Sembollerin harita üzerindeki konumları gerçek konumlarına uygun olmalıdır. Renk ve sembol seçiminde mümkün olduğunca ulusal ve uluslararası standartlara uygun seçim yapılmalıdır. Bu şekildeki bir kullanım haritanızın daha kolay anlaşılmasını sağlayabilir. Renk ve sembol seçiminde dikkat edilmesi gereken diğer bir husus görsel kontrastlıktır. Haritalarda birbirine çok yakın sembollerin kullanılması ya da birbirine çok yakın renklerin seçilmesi yani renk zıtlığının (kontrastlığının) oldukça belirsiz olduğu renklerin seçilmesi haritanın işlevselliğini azaltır. Renlerde dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan bir tanesi ise renk paleti seçimidir. Renk seçimlerinde yazıcıya uygun renk paletleri seçilmelidir.

Vektörel veri, belli bir koordinat sistemi içerisinde bilgisayar ortamında gerçekleştirilen çizimler aracılığıyla nesneleri nokta, çizgi ve alan olarak temsil eden ve her bir nesneye ait öznitelik bilgilerinin de oluşturulabildiği veri tabanıdır.

Raster veri, coğrafi verinin satır ve sütunlar şeklinde eşit boyuttaki birbirine bağlı hücrelerle temsil edildiği veri yapısıdır. Fotoğraf makinelerimiz ile çektiğimiz fotoğraflar en yaygın raster verilerdir. CBS’de ise sayısal yükseklik modelleri ve uydu görüntüleri en yaygın kullanılan raster verilerdir.