Haritacılıkta Kullanılan Veriler

Veri, her türlü araştırma sırasında gözlem ve ölçüm neticesinde elde edilen sayı, yazı veya sembollerdir (Everitt, Skrondal, 2010). Genel olarak, veriler karar vermenin en küçük yapı taşıdır: akıl yürütme, tartışma veya hesaplama için bir temel olarak kullanılabilecek en küçük olgusal bilgi birimleridir. Veriler ölçülür, toplanır, raporlanır, analiz edilir ve grafikler, tablolar veya resimler gibi veri görselleştirmeleri oluşturmak için kullanılır (Url 1). Bilgi ise verinin yorumlanmasıdır. Veriler bir dizi semboldür, bilgi ise semboller bir şeye atıfta bulunmak için kullanıldığında ortaya çıkar (Davies, 2002). Bilgi bağımsız olarak var olur, ancak insanlarla yakından ilişkilidir. Bilgi, bir bilen gerektirir. (Longley vd., 2005). Bilgi ve veri ayrımı için daha basit bir tanım yapmak gerekirse; Bilgi, “bir iş ya da konu hakkında bilinen şey” olarak ya da kullanıcı tarafından anlaşılabilir formlara dönüştürülmüş verilerden oluşan bir grup olarak da tanımlanabilir. Veri ise bilginin temsil biçimidir.

Coğrafi veri diğer bilgilerden ve verilerden farklıdır, çünkü coğrafi veriler özellik olarak uzayda belirli bir konuma sahip nesnelere veya olgulara atıfta bulunur ve bu nedenle mekânsal bir adrese sahiptir. Bu özellik nedeniyle, nesnelerin veya olayların yerleri haritalarla görselleştirilebilir (DiBiase, 2015). Konum bilgisinin mutlak bir nokta olarak ifade edilmesi koordinat sistemleri ile mümkün olmaktadır.

Öznitelik verileri, konum bilgisi içermeyen ancak konumsal bir nesne ile ilişkili mekânsal olmayan verilerdir. Kısaca, koordinat bilgisine sahip olan coğrafi verilerin özellikleri olarak ifade etmek mümkündür. Çoğunlukla tablo veriler şeklinde sunulan öznitelik verisi, doğadaki konumsal nesnelerin, nicelik ve nitelik gibi karakteristik özelliklerini tanımlamak için kullanılmaktadır. Örneğin; Göl veya deniz içinde yaşayan canlılar, ormanlardaki ağaç sayısı ve ortalama ağaç yükseklikleri ormanın karakteristik özelliklerini belirleyen öznitelik verisidir.

Raster veri modeli, süreklilik özelliğine sahip coğrafi özelliklerin gösterimi için kullanılmaktadır. Raster görüntü, aynı boyuta sahip ve birbirine komşu hücrelerin bir araya gelmesiyle oluşur. Hücrelerin her biri piksel veya grid olarak da isimlendirilir. Raster modeller, farklı renklere sahip kare biçimindeki kutucukların bir araya gelmesiyle bütün bir görüntü oluşmaktadır.

Vektör veri modeli, harita üzerindeki özelliklerin çizgisel (nokta, çizgi ve alan) olarak gösterilmesi ve coğrafi detayların yeniden temsil edilmesidir. Vektörel veri modelinde nokta, çizgi ve poligonlar (x,y) olarak yeniden temsil edilen coğrafi özellikler koordinat
değerleriyle kodlanarak depolanır. Nokta özelliği gösteren bir kuyu veya elektrik direği tek bir (x,y) koordinatı ile tanımlanırken, çizgi özelliği gösteren bir yol veya akarsu şeklindeki coğrafi detay birbirini izleyen bir dizi (x,y) koordinat serisi şeklinde saklanır. Poligon özelliğine sahip coğrafi özellikler, örneğin bina, orman alanı, parsel veya göl kapalı şekiller olarak, başlangıç ve bitişinde aynı koordinat olan (x,y) dizi koordinatlar ile depolanırlar.

Spagetti veri depolama yönteminde nokta, çizgi ve alan türündeki vektör veriler, temsil ettikleri detayı oluşturan nokta ya da noktalar kümesi şeklinde detayı tanımlayan tek anlamlı bir kod (detay kodu) ve detay türü (nokta, çizgi, alan) ile birlikte depolanır. Spagetti veri modeli en basit veri saklama modelidir ancak ortak kenarların tekrarlanarak depolanması topolojik hatalara neden olmaktadır.

Belirli dönüşümlere maruz kalmasına rağmen değişim göstermeyen mekânsal özellikler üzerinde durur ve konumsal objeler arasındaki ilişkiyi belirtir. Coğrafi nesnelerin yersel-grafik ilişkilerini bulmakta kullanılan matematik modeldir. Topolojik veri depolama yönteminde, detaylar arasındaki komşuluk, çakışma, bağlantı ve yön gibi mekânsal ilişkiler tanımlanır (Şekil 6.3.). Ayrıca spagetti yönteminde karşılaşılan üst üste binme, boşluk, kopukluk, taşma gibi geometrik hatalar, topolojik veri depolama yönteminde komşu, kesişen ve çakışan detayların ortak nokta ve kenarları bir kez depolandığı için bu hatalar söz konusu olmaz.

Birincil veriler hem vektör hem de raster verilerden temin edilebilir. Uydu görüntüleri, hava fotoğrafları ve arazi ölçümleri birincil veri kaynaklarına örnek olarak verilebilir. Uydu görüntüleri, uzaktan algılama yöntemleriyle uydu veya hava radarları tarafından üretilen görüntülerdir ve doğrudan veri temininde önemli veri kaynaklarındandır. Bu veri kaynakları sayesinde topoğrafya özellikleri, arazi kullanımı, zamansal değişim, bitki örtüsü, yer altı ve yer üstü kaynakları, afetler ve arkeolojik zenginlikler gibi birçok konu hakkında veri elde edilebilir.

Fotogrametri, fotoğrafik görüntüleri ve elektromanyetik radyant görüntü ile diğer fenomenlerin desenlerini kaydetme, ölçme ve yorumlama sürecinde fiziksel nesneler ve çevre hakkında güvenilir bilgi edinme bilim ve teknolojisidir.

İkincil veriler, başka kişiler veya kurumlarca üretilmiş olan haritalardan faydalanılarak elde edilen verilerdir. Jeoloji haritaları, topoğrafya haritaları, toprak haritaları, atlaslar, siyasi haritalar, kurumlara ait istatistik vb. dolaylı verilere örnek olabilir. Basılı (analog) haritalar, bazı coğrafi veriler dijital olarak bulunamadığında basılı haritalar ve kayıtlar önemli birer veri kaynağı olarak kullanılabilmektedir.

Vektör veri coğrafi özellikleri nokta, çizgi ve alan (poligon) olarak belli bir koordinat sistemine göre bilgisayar ortamında tutan ve her bir nesneye ait öznitelik (sözel veya mekânsal olmayan) bilgilerinin de tutulabildiği veri tabanıdır.

Nokta özelliğinde her bir nesneye ait bir adet X,Y koordinat değeri bulunur. Yani nokta verisinde nesneler tek bir koordinat değeri ile temsil edilirler. Bundan dolayı noktasal verilerin uzunluk, alan gibi bilgileri hesaplanamamaktadır. CBS’de nokta ile gösterime; elektrik direkleri, kuyu noktaları, yangın muslukları ve ağaçlar örnek olarak verilebilir.

Çizgi özelliğinde ise her nesnenin birbirine bağlı, bir başlangıç ve bir bitiş noktası olan en az iki X,Y koordinat değeri vardır. Noktaların koordinat deperleri birbirinden farklıdır ancak grafiksel olarak birbirine bağlıdır. Birden fazla koordinat olduğundan dolayı çizgisel verilerde uzunluk hesabı yapılabilir. Ancak noktalar birleşmediğinden yani tüm koordinatlar birbirinden farklı olduğu için alan hesabı yapılamamaktadır. CBS’de nokta ile gösterime; enerji nakil hatları, yollar, akarsular örnek olarak verilebilir.

Alan özelliğinde de (poligon) her bir nesnenin birden fazla X,Y koordinat değeri bulunur. Ancak çizgiden farklı olarak başlangıç ve bitiş koordinatları aynıdır. Yani poligonda vektörel çizim başladığı noktada biter. Bu sayede çevre uzunluğu, alan gibi hesaplamalar yapılabilir. Tarlalar, binalar, göller CBS’de alan (poligon) olarak gösterilen coğrafi özelliklere örnek olarak verilebilir.

Veri üretildiği orijinal çözünürlükte görüntülenebilir. Çözünürlük ve hassasiyet sorunu yoktur. Ağ analizleri için uygundur. Projeksiyon dönüşümleri için uygundur. Mekânsal verinin gösteriminde, ölçeğe bağlı doğruluğuna sahiptir. Mekânsal ve mekânsal olmayan veriye ulaşma, güncelleme ve genelleme yapmak mümkündür. Alan, uzunluk, çevre uzunluğu gibi ölçüm değerleri gerçeğe daha yakındır. Veri boyutu küçüktür. Topoloji için uygundur.

Karmaşık veri yapısına sahiptir. Çakıştırma analizleri için kullanışsızdır. Yüksek mekânsal değişkenlerin analizi için uygun değildir. Uzaktan algılama ürünleriyle karşılaştırılması zordur. Güncelleştirmesi fazladır.

Raster veri, iki boyutlu ortamda düzenli grid yapısında satır ve kolonlara bölünmüş hücrelerden meydana gelir. Coğrafi bilginin eşit boyuttaki birbirine bağlı hücrelerin satır ve sütunlar şeklinde sıralanmasıyla oluşur. Hücreler ise çoğu zaman piksel olarak ifade edilir. Piksel kavramı CBS alanları dışında, fotoğrafçılık, TV ve telefon ekranları gibi, farklı alanlarda da kullanılır. JPG, BMP, TIFF gibi dosya formatları temel raster formatlarını oluşturmaktadır.

Yeryüzüne ait farklı özelliklerin dijital veriler şeklinde toplanmasında değişik yöntemler kullanılmaktadır. Ancak hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın, veri toplama işleminde dikkat edilmesi gereken aşamalar söz konusudur. Bu aşamalar, öncelikle planlama daha sonra ise hazırlama, sayısallaştırma, veri transferi, düzeltme ve değerlendirme şeklindedir. Hazırlama veya hazırlık veri toplamada önemli bir aşamadır.

Haritaların hazırlanmasında oldukça eski dönemlerden beri kullanılan bu yöntem, teknolojik gelişmelere paralel olarak yeni cihazların icat edilmesiyle birlikte günümüzde önemli değişimler geçirmiştir. Yersel ölçümde halihazırda en yaygın olarak kullanılan cihazlar total station ve GPS’dir. Arazide toplanılan verileri sayısal olarak kaydeden bu cihazlarla mekâna ait mesafe, doğrultu ve koordinat ölçümleri yapılabilmekte ve vektörel veriler elde edilmektedir. Böylece yer yüzünün ayrıntılı haritaları hazırlanabilmektedir.

Veri toplama yöntemlerinden bir diğeri de sayısallaştırmadır. Genellikle kâğıt üzerine çizilmiş olan haritalar, planlar, istatistiksel tablo verileri, defter ve benzeri kayıt ortamlarındaki metinsel veriler ile basılı hâle gelmiş hava fotoğrafları gibi veriler en yoğun biçimde kullanılan veri çeşitleridir. Bu tarz verileri CBS ortamında kullanabilmek için sayısallaştırılma işlemi yapmak gerekir. Başka bir ifadeyle bu verileri dijital hâle dönüştürmek gerekmektedir. Bu yöntem, kâğıt haritalar, hava fotoğrafları ve uydu görüntülerinde gösterilen çeşitli özelliklerin vektör veya raster olarak CBS ortamına aktarılması işlemlerini kapsar.