Haritada Doğal Şekillerin Gösterimi ve Ölçümü

Doğal şekiller, dünyamızdaki iç ve dış kuvvetlerin etkileşimi sonucunda yeryüzünde oluşan kıtalar, dağlık alanlar, ovalık alanlar gibi makro boyuttaki şekillerden; vadiler, kanyonlar, plajlar, dolinler, lapyalar, alveolar ayrışma gibi mikro boyuttaki şekillere kadar, binlerce km2den birkaç cm2ye kadar değişen boyutlara sahip doğal oluşumlardır.

Doğal şekiller dünya üzerinde 8.850 metre yükseklikten (Everest Dağı), 11.034 metre derinliğe kadar (Mariana çukuru) yaklaşık olarak 20.000 metrelik bir yükselti farkı içerisinde dağılış göstermektedir ve doğal şekillerin gelişimi jeomorfoloji bilimi içerisinde incelenmektedir.

Jeomorfoloji, yer şekillerinin özelliklerini ve bunların gelişimini inceleyen bilim dalıdır. Bir yerin jeomorfolojik özellikleri, yani doğal şekilleri incelenirken en yaygın kullanılan materyaller haritalardır. Günümüzden 30-40 yıl öncesine kadar doğal şekiller sadece topoğrafya haritaları ve hava fotoğraflarına göre incelenirken günümüzde özellikle Coğrafi Bilgi Sitemleri (CBS) alanındaki gelişmeler sayesinde çok farklı haritalar yardımıyla incelenmektedir.

Topoğrafya haritası yeryüzüne ait yükseklik değerlerinin ve yer şekillerinin eşyükselti eğrileri (izohipsler) yardımıyla gösterildiği haritalardır (Şekil 7.1). Bu haritalarda izohipslerin yanı sıra çeşitli simgeler yardımıyla fiziki ve beşeri unsurlar da gösterilir. Topoğrafya haritaları çok uzun yıllar doğal ortamın yorumlanmasında ve anlaşılmasında, jeomorfoloji ve jeoloji haritaları gibi yer ile ilgili bilgilerin gösterildiği haritaların oluşturulmasında kullanılan temel başvuru kaynakları olmuştur.

Coğrafyada yükseklikler ve derinlikler ortalama deniz seviyesine göre belirlenir ve her iki değer topoğrafya haritalarında konturlar yani izohipsler, sayısal yükseklik modellerinde ise raster hücrelerinin sahip olduğu değerler ve bu değerlere göre belirlenmiş renkler ile gösterilmektedir. Topoğrafya haritalarında izohips aralıkları haritanın ölçeğine bağlı olarak birkaç metreden birkaç yüz metreye, hatta küçük ölçekli haritalarda km’ye kadar değişebilmektedir. Topoğrafya haritalarının yanı sıra yükseklikler CBS içerisinde raster tabanlı olarak üretilen sayısal yükseklik modelleri (SYM) aracılığıyla temsil edilir. Sayısal yükseklik modellerinde haritayı oluşturan her bir raster hücresinin bir yükseklik değeri vardır. Yan yana gelen milyonlarca raster hücresi sayesinde bir yerin yükseklik haritası oluşturulmaktadır

Yükseklik ya da derinlik, bir noktanın belirli bir noktaya göre sahip olduğu coğrafi konumudur.

Kesin bir kural olmamakla birlikte SYM’lerde mavinin tonları derinlikleri, yeşil alanlar deniz seviyesinin üstündeki alçak alanları, sarı ve turuncu renkler orta yükseklikteki alanları, kahverengi ve beyaz renkler ise en yüksek alanları göstermek için kullanılır. Bu tarz renklendirmeler ile SYM’lerden herhangi bir yerdeki doğal koşullar hakkında bilgi sahibi olmak mümkündür.

Eğim ya da diklik, herhangi bir topoğrafya yüzeyinin yatay düzlemle yapmış olduğu açıdır.

Eğim temel olarak iki nokta arasındaki yükseklik farkı ile yatay mesafe arasındaki orana göre belirlenir ve yüzde (%), derece (°) ya da oran olarak üç şekilde ifade edilmektedir. Derece ve yüzde eğim değerleri arasında bir karşılaştırma yapmak gerekirse 10°’lik eğim %17’lik, 26°’lik eğim %50’lik, 45°’lik eğim, %100’lük ve 60°’lik eğim %173’lük bir eğime karşılık gelir.

Bakı haritaları herhangi bir yamacın baktığı yönü gösteren haritalardır. Bakı haritalarında değerler 0°-360° arasında değişir. Ancak düz alanlar herhangi bir bakı, yani yön değerine sahip olmadığı için bakı haritalarında düz alanlar -1 olarak gösterilir. Bakı haritalarında yönler genelde 8 yöne göre belirlenebilir. Bakı koşulları yer yüzeyine ulaşan güneş enerjisi üzerinde etkili olduğu için doğal ortamın da şekillenmesi üzerinde önemli etkiye sahiptir.

Gölgeli kabartma olarak da isimlendirilen kabartma haritaları, haritalardaki görselliği arttırmak amacıyla raster hücrelerin varsayımsal olarak aydınlatılmasıyla oluşturulan haritalardır. Kabartma haritalarının oluşturulmasında iki yöntem kullanılır. Tek ışık kaynağının dikkate alındığı geleneksel yöntem ve birden fazla kaynaktan gelen ışığı birleştiren çok yönlü yöntem.

Kırmızı rölyef haritası son yıllarda yer şekillerinin gösteriminde kullanımı oldukça yaygınlaşan haritalardandır. Kabartma haritasında olduğu gibi analizlerde pek kullanılmayan, daha çok görsel olarak yer şekillerini yorumlama imkânı sunan bir harita türüdür. Harita eğim değerleri ile topoğrafik açıklık, ya da başka bir ifade ile vadi-sırt parametrelerinin aynı anda gösterilmesiyle elde edilir. Topoğrafik açıklık değerlerindeki negatif değerler vadileri, volkan kraterleri, sel yarıntıları gibi içbükey (konveks) yamaçları gösterir. Pozitif değerler ise sırtlar ve tepeler gibi dışbükey (konkav) yamaçları göstermektedir.

Perspektif haritaları olarak da bilinen 3 boyutlu haritalar yükseklik değerlerinden yola çıkarak bir doğal ortamın 3. boyutta haritalanmasıdır. 2 boyutlu haritalar bir yerin tam tepeden, 90°’lik yükseklik açısıyla görmemizi sağlar. Ancak 3 boyutlu haritalarda yükseklik açısı 90°’den daha azdır, yani haritaya eğik (oblik) bir açıyla bakarız. Bu eğik açı haritaya farklı bir perspektifte bakmamızı ve 2 boyutta algılayamadığımız ayrıntıları görmemizi sağlar. Bakış açısını değiştirebildiğimiz bu haritalar, yükseklik farklılıklarını daha iyi anla- mamıza ve yer şekillerinin gerçek dünyadaki fiziksel koşullarına uygun bir şekilde görmemizi sağlar.

Yer şekillerini göstermek için hazırlanan jeomorfoloji haritaları, sınırları belirlenmiş bir alan içindeki yer şekillerinin tanımı, morfometrik özellikleri, dağılışı, oluşumunu denetleyen süreçler, nedenler ve o şeklin oluşum evrelerini içermelidir. Jeomorfolojik bir harita üretebilmek için iyi düzeyde analitik jeomorfoloji bilmek, litolojik özelliklerin yer şekli oluşum süreçleri üzerindeki etkilerini kavramak, izohipsleri anlamak ve yorumlayabilmek, arazi tecrübesine sahip olmak gerekir.

Klasik anlamda kişisel deneyime göre hazırlanan jeomorfoloji haritaları ayrıntılı bilgiler içermesine rağ- men CBS ortamında gerçekleştirilen alansal analizler için uygun değildir. Ayrıca klasik anlamda hazırlanan haritaların çizimi çok fazla deneyim gerektiren ve çizimi oldukça fazla zaman alan bir süreçtir. CBS teknolojilerindeki gelişmeyle birlikte sayısal arazi modelleri üzerinden gerçekleştirilen jeomorfometrik ölçümlere göre yer şekilleri otomatik olarak belirlenebilmektedir. Yer şekillerinin otomatik olarak belirlenmesinde en yaygın kullanılan yöntem Topoğrafik Pozisyon İndeksi’dir (TPİ).

Dünyanın en yüksek dağlık alanı karalar üzerinde Everest Dağı’dır (8850 metre). Ancak Everest dünyanın en yüksek dağı değildir. Hawaii adalarında olan Mauna Kea volkanı denizin altında kalan kısmıyla birlikte 10.203 metre yüksekliğe sahiptir. Bu dağın sadece 4205 metresi deniz seviyesinin üstündedir.

Dağlık alanlar çevresine göre oldukça yüksekte bulunan, genelde yüksek eğimli yamaçlar ile çevrili yer şekilleridir.

Yer şekilleri temel olarak onları oluşturan süreçlere göre sınıflandırılır. Bundan dolayı her bir morfojenetik bölgenin kendine özgü yer şekilleri vardır. Örneğin akarsu süreçleri sonucunda oluşan flüvyal şekiller, buzul süreçleri sonucunda oluşan buzul şekilleri, volkanik olaylar sonucunda gelişen volkanik şekiller, kıyı süreçlerine bağlı olarak oluşan kıyı şekilleri gibi. Yer şekilleri köken olarak sınıflandırılabileceği gibi morfometrik özelliklere göre de sınıflandırılması mümkündür.

Bir yer tektonik ya da volkanik faaliyetler sonucunda deniz seviyesin üstüne çıktıktan sonra dış kuvvetler tarafından aşındırılmaya başlar. Bu aşındırıcı kuvvetler içerisinde en yaygın olanlarından bir tanesi akarsu (flüviyal) aşındırmasıdır. Akarsu aşındırması sonucunda oluşan en bilindik yer şekli vadiler ve bu vadiler arasında uzanan sırtlardır. Topoğrafya haritalarında vadiler izohipslerin iç bükey uzandığı alanlara karşılık gelir. Vadiler arasında izohipslerin dışbükey olarak uzandığı alanlar ise sırtlara karşılık gelir. Vadi kesitleri gelişim süreçleri sonucunda yaygın olarak “V” şekilli veya “U” şekilli olabilir. Akarsu aşındırmasının egemen olduğu vadiler genel olarak V şekilliyken, buzul aşındırmasının egemen olduğu vadiler U şekillidir. Sırtlarda gelişim süreçlerine bağlı olarak ters V şekilli ya da ters U şekilli olabilir. Vadilerin tersine buzul aşındırmasının olduğu alanlarda sırtlar oldukça dik ve dar ters V şekline sahipken, akarsu aşındırmasının olduğu alanlarda sırtlar geniş ve ters U şekilli olur.

Tepelik alanlar sırtlar gibi çevresine göre yüksekte olan alanlardır. Sırtlardan farklı olarak tepelik alanlarda izohipsler kapalı konturlar şeklindedir ve yükseklikleri çevreden merkeze doğru artar. Örneğin dağlık alanlardaki zirveler, volkanik tepelikler (cüruf konileri) en bilindik tepe şekilleridir. Çukur alanlar (depresyonlar) tepe yapısında olduğu gibi izohipsler iç içe kapalı konturlar şeklindedir. Ancak yükseklik değerleri merkeze doğru azalır. Örneğin dolinler, volkan kraterleri, maarlar, meteor çukurları ve göl tabanları en bilindik çukur şekilleridir.

Dört tarafı sularla çevrili kara parçalarına ada, anakara ile bağlantısı olup üç tarafı sularla çevrili olan kara parçalarına ise yarımada denilmektedir. Adalar oluştukları yere göre kıtasal ve okyanusal adalar olarak ikiye ayrılırlar. Kıtasal adalar, tektonik olaylar sonucu veya iklimsel değişiklikler nedeniyle su seviyesinin alçalıp-yükselmesine bağlı olarak oluşurlar. Okyanusal adalar ise tektonik hareketlerin etkisiyle okyanus tabanında meydana gelen volkanik aktivite sonucu oluşan malzemenin su yüzeyine çıkmasıyla oluşurlar.

Morfometrik analizler yer şekillerinin boyut ve niceliksel olarak analiz edilmesi, tanımlanması ve sınıflandırmasıdır. Morfometrik analizlerinin sonuçlarına göre yer şekilleri sayısal olarak tanımlanır, fiziksel özellikleri arasındaki alansal farklılıklar belirlenir ve şekillerin kökeni hakkında bilgi sahibi olunur. Morfometrik hesaplamalar CBS’nin yaygınlaşmasıyla birlikte her geçen gün yaygınlaşan bir araştırma yöntemi hâline gelmiştir.