Türkiye’de İş Sağlığı ve Güvenliğinin Genel Görünümü

Ülkemizde iş sağlığı ve güvenliğinden sorumlu kurum ve kuruluşlar şunlardır:
• Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na bağlı
- İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü,
- Rehberlik ve Teftiş Kurulu Başkanlığı,
- İş Sağlığı ve Güvenliği Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü Başkanlığı (İSGÜM),
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim ve Araştırma Merkezi (ÇASGEM),
• Sağlık Bakanlığı,
• Milli Savunma Bakanlığı,
• Sosyal Güvenlik Kurumu,
• Belediyeler,
• Sanayi ve Verimlilik Genel Müdürlüğü,
• Türk Standartları Enstitüsü,
• Üniversiteler,
• İşyeri iş sağlığı ve güvenliği kurulları.

İSGÜM aşağıdaki birimlerden oluşmaktadır:
• Kalite Bölümü,
• İş Sağlığı ve Meslek Hastalıkları Bölümü,
• İş Hijyeni Bölümü,
• Laboratuvar Yetkilendirme Bölümü,
• Kontrol Belgesi Bölümü,
• Eğitim ve Organizasyon Bölümü,
• Uluslararası İşbirlikleri,
• Proje ve Strateji Bölümü,
• KKD Bölümü,
• İş Güvenliği Bölümü.

Ülkemizde iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili karşılaşılan sorunları şu başlıklar altında toplayabiliriz:
• İşyerlerinin yapısından kaynaklanan sorunlar, 
• Kanuni düzenlemelerden kaynaklanan sorunlar,
• İstatistiksel verilerden ve araştırma sonuçlarından kaynaklanan sorunlar,
• Örgütlenme ve koordinasyon yetersizliklerinden kaynaklanan sorunlar,
• Eğitimle ilgili sorunlar,
• Kazalardan sonra ortaya çıkan sorunlar.

Rehabilitasyon: Koruyucu ve tedavi edici hizmetlerine rağmen bedenen veya ruhen sakat kalmış, çalışma gücünü kaybetmiş kişilerin, başkalarına bağımlı olmadan yaşamlarını sürdürebilmelerini sağlamak amacıyla yapılan tıbbi ve sosyal yardım çalışmalarıdır.

Sosyal Devlet: Güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak gerçek eşitliği yani sosyal adaleti ve böylece toplumsal dengeyi sağlamakla yükümlü devlettir.

• Risk değerlemesi ve risklerden korunmanın sağlanması (m.5, 6, 10, 11, 12),
• İş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gereken nitelik ve sayıda uzman, hekim ve diğer personelin sağlanması ve istihdamı,
• İlk yardım, acil tıbbi müdahale, kurtarma, yangınla mücadele konusunda ön hazırlıklar, acil durum planları gibi gerekli düzenlemeleri yapmak (m.11),
• Ciddi, yakın ve önlenemeyen tehlike ihtimallerine karşı gereken tahliye hazırlıklarını önceden yapmak, bu gibi durumlarda amirine haber veremeyen çalışanların duruma müdahale edebilmeleri için insiyatif tanımak (m.12),
• İş kazaları ve meslek hastalıklarının kayıtlarını tutmak, raporlarını hazırlamak ve bunları gereken yerlere bildirmek (m.14),
• Çalışanların sağlık gözetimine tabi tutulmalarını sağlamak (m.15),
• Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği konusunda bilgilendirilmelerini ve yeterli düzeyde eğitilmelerini sağlamak (m.16, 17)

• Çalışanlar, iş sağlığı ve güvenliği konusunda aldıkları eğitim ve bu konudaki işveren talimatları doğrultusunda hem kendilerinin hem de kendi faaliyetlerinden etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemek zorundadırlar.
• Çalışanlar, işle ilgili makine, teçhizat, araç, malzeme ve üretim araçlarını ve bunların güvenlik donanımlarını doğru ve kurallara uygun şekilde kullanarak bunları keyfi ve izinsiz çıkarmamak ve değiştirmemek zorundadırlar. Benzer şekilde, kişisel koruyucu malzemeleri kurallara uygun ve doğru kullanmak ve korumak zorundadırlar.
• İş sağlığı ve güvenliği açısından bina, tesis, makine ve araçlarda ciddi ve yakın tehlike görürlerse ve koruma tedbirlerinde eksiklik görürlerse hemen çalışan temsilcisini ve işvereni haberdar etmek zorundadırlar. Teftişler esnasında tespit edilen eksiklik ve hataların giderilmesi için ve iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için işveren ve çalışan temsilcisi ile işbirliği yapmak zorundadırlar (m.19).

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nda işverenin işçiyi gözetme borcu kapsamındaki sorumlulukları belli gruplar halinde ele alınabilir. Bunlar şunlardır:
• Risk değerlendirmesi ve risklerden korunma,
• Acil durum, yangınla mücadele, ilk yardım ve tahliye ile ilgili ön hazırlıklar,
• İş kazaları ve meslek hastalıklarının kayıt ve bildirimlerinin sağlanması,
• Çalışanların sağlık gözetiminin sağlanması,
• Çalışanların bilgilendirilmesi ve eğitim,
• Çalışanların görüşlerinin alınması ve katılımlarının sağlanması,
• İş sağlığı ve güvenliği konusunda gereken sayıda ve nitelikte personelin görevlendirilmesi,
• İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinde koordinasyonun sağlanması,
• İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerine AÇSHB desteği,
• İşin durdurulması.

İş sağlığı ve güvenliğini tehlikeye düşürebilecek olumsuz gelişmelerin bazıları birdenbire, çok aniden ortaya çıkabilir. Bu olumsuz gelişmeler, doğal afetlerden kaynaklanabileceği gibi işyerinden kaynaklanıyor da olabilirler. Bunlara hazırlıksız yakalanılırsa doğabilecek kargaşa ve panik ortaya çıkabilecek zararı çok daha fazla arttırabilir. Onun için aniden oluşabilecek tehlikelere karşı hazırlıklı olmak, zarara uğramamak veya zararı olabildiğince azaltmak için çok önemlidir. İşte bu nedenle işveren,

• Çalışma ortamı, kullanılan maddeler, iş ekipmanı ile çevre şartlarını dikkate alarak meydana gelebilecek acil durumları önceden değerlendirerek çalışanları ve çalışma çevresini etkilemesi mümkün ve muhtemel acil durumları belirler ve bunların olumsuz etkilerini önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri alır.
• Acil durumların olumsuz etkilerinden korunmak üzere gerekli ölçüm ve değerlendirmeleri yapar, acil durum planları hazırlar.
• Acil durumla mücadele için işyerinin büyüklüğü ve taşıdığı özel tehlikeler, yapılan işin niteliği, çalışan sayısı ile işyerinde bulunan diğer kişileri dikkate alarak önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele, ilk yardım vb konularda uygun donanıma sahip ve bu konularda eğitimli yeterli sayıda kişiyi görevlendirir, gerekli araç ve gereci sağlar. Eğitim ve tatbikat yaptırır ve bu ekiplerin sürekli ve her zaman hazır bulunmalarını sağlar.
• Özellikle ilk yardım, acil tıbbi müdahale, kurtarma ve yangınla mücadele konularında işyeri dışındaki kuruluşlarla irtibat sağlamak için gerekli düzenlemeleri yapar (m.11).

Bazen işyerlerinde ciddi, yakın ve önlenemez nitelikte, önlenmesi imkânsız tehlikeler ortaya çıkabilir. Deprem, heyelan, çığ, sel baskını nedeniyle oluşabilen yıkıntı ve göçükler bu gibi tehlikelere örnektir. Bu gibi önlenemez, ciddi ve yakın tehlike hallerine ilişkin olarak işveren,
• Çalışanların işi bırakarak derhal çalışma yerlerinden ayrılıp güvenli bir yere gidebilmeleri için önceden gerekli düzenlemeleri yapar ve çalışanlara gereken talimatları verir.
• Tehlikeli durumun devamı halinde zorunluluk olmadıkça gerekli donanıma sahip ve özel olarak bu gibi durumlar için eğitimli ve görevli olanlar dışındaki çalışanların işlerine devam etmeleri istenemez.
• Ciddi ve yakın tehlike hallerinde işverene veya en yakın amirlerine hemen ulaşma ve haber verme imkânı olmayan hallerde istenmeyen sonuçların önlenebilmesi için çalışanlar, bilgileri ve mevcut teknik donanımları ile duruma müdahale edebilirler ve ihmalleri veya dikkatsizlikleri olmadıkça bu müdahalelerinden dolayı işveren kendilerini sorumlu tutamaz (m.12).

İşverenlerin iş kazaları ve meslek hastalıklarının tespitini yapması, kayıtlarını tutması, raporlarını hazırlaması ve gerekli mercilere bildirmesi hem kendisi açısından hem de genel olarak bilgi edinilmesi, ileriye yönelik olarak ders çıkarılması ve yeni tedbirler alınması için ve sağlıklı istatistik bilgiler toplanması için çok önemlidir.
İşverenin bu konudaki görevleri şunlardır:
• Bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kayıtlarını tutmak, gerekli incelemeleri yapmak ve bunlarla ilgili raporları düzenlemek,
• İşyerinde meydana gelen ancak yaralanma veya ölüme yol açmamakla beraber işyeri ya da ekipmanının zarara uğramasına yol açan veya çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olan olayları incelemek ve bunlarla ilgili rapor düzenlemek. İşverenlerin ayrıca SGK’ya bildirimde bulunması gereken haller vardır.
• İş kazaları, kazayı izleyen 3 işgünü içinde SGK’ya bildirilecektir.

• Çalışanlar işe girişlerinde, iş değişikliklerinde, iş kazası ve meslek hastalığı veya meslek hastalığı dışındaki sağlık nedenleriyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde talepte bulunmaları halinde sağlık gözetimine tabi tutulurlar.
• İşin devamı süresince çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre AÇSHB tarafından belirlenen düzenli aralıklarla sağlık kontrolü yapılır.
• Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde çalışacaklar, yapılacak işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamazlar.
• İSGK’da öngörülen sağlık raporlarının, işyeri sağlık ve güvenlik biriminde veya hizmet alınan ortak sağlık ve güvenlik biriminde görevli olan işyeri hekiminden alınması gerekir.
• Sağlık gözetimi ve kontrolleri ile ilgili maliyet işveren tarafından karşılanır. Çalışanlara yansıtılamaz.
• Çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması açısından sağlık muayenesi yapılan çalışanın sağlık bilgileri gizli tutulur (m.15).

İşveren, çalışanları ve çalışan temsilcilerini işyerinin özelliklerini de dikkate alarak öncelikle şu konularda bilgilendirecektir.
• İşyerinde karşılaşılabilecek sağlık ve güvenlik riskleri, bu risklerle ilgili koruyucu ve önleyici tedbirler,
• Çalışanların kendileri ile ilgili hak ve sorumlulukları,
• İlk yardım, olağan dışı durumlar, afetler ve yangınla mücadele ve tahliye işlerinde görevlendirilenlerin kimler olduğu.
İşveren, bu genel bilgilendirmelerin dışında ayrıca,
• İSGK m.12’de açıklanan ciddi, yakın ve önlenemez nitelikteki tehlikelere maruz kalan veya kalma riski bulunan bütün çalışanları, tehlikeler ile bunlardan doğan risklere karşı alınmış ve alınacak tedbirler hakkında derhal bilgilendirir.

İşverenler, çalışanların bilgilendirilmesi dışında iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almalarını da sağlamak zorundadır. Bu eğitimin bir bölümü bütün işçilere verilir. Çalışanların sorumluluğu ve yapılan işlerin tehlike sınıfına göre özel gruplara ayrıca kendilerine özgü ilave olarak gerekli eğitim verilir. Bu eğitim kademeleri şu şekilde açıklanabilir.
• Bütün işçileri kapsayan temel nitelikteki iş sağlığı ve güvenliği eğitimi, özellikle işe başlamadan önce çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanı değiştiğinde, yeni teknoloji uygulanması halinde verilir. Değişen ve yeni ortaya çıkan risklere göre bu temel eğitim yenilenir. Gerektiğinde düzenli aralıklarla tekrarlanır.
• Çalışan temsilcilerine daha ayrıntılı ve kapsamlı olacak şekilde özel eğitim verilir.
• Mesleki eğitim almış olmanın zorunlu bulunduğu tehlikeli ve çok tehlikeli
sınıfta yer alan işlerde, gerekli mesleki eğitimi aldığını belgelemeyenler çalıştırılamazlar.
• İş kazası geçiren veya meslek hastalığına yakalanan çalışana, yeniden işe başlamadan önce söz konusu kazanın veya meslek hastalığının nedenleri, korunma yolları ve güvenli çalışma yöntemleri ile ilgili ayrıca ilave eğitim verilir. Herhangi bir nedenle 6 aydan daha fazla süreyle işten uzak kalanlara, tekrar işe başlatılmadan önce bilgi yenileme eğitimi verilir.
• Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde yapılacak işlerde karşılaşılacak sağlık ve güvenlik riskleri ile ilgili yeterli bilgi ve talimatları içeren eğitimin alındığına dair belge alınmaksızın başka işyerlerinden çalışmak üzere gelen çalışanlar işe başlatılamaz.
• Geçici iş ilişkisi kurulan işveren, iş sağlığı ve güvenliği risklerine karşı çalışanlara gerekli eğitimin verilmesini sağlar.
• İSGK m.17 kapsamındaki eğitimin maliyetini işveren karşılar. Eğitim maliyetleri çalışanlara yansıtılamaz. İş sağlığı ve güvenliği eğitimlerinde geçen süreler iş süresinden sayılır (m.17/7).

İş Güvenliği Uzmanları: İş sağlığı ve güvenliği alanında görev yapmak üzere AÇSHB tarafından yetkilendirilmiş, iş güvenliği uzmanlığı belgesine sahip, AÇSHB ve ilgili kuruluşlarında çalışma hayatını denetleyen müfettişler ile mühendislik veya mimarlık eğitimi veren fakültelerin mezunları ile teknik elemandır.

Teknik Eleman: Teknik öğretmen, fizikçi, kimyager ve biyolog unvanına sahip olanlar ile üniversitelerin iş sağlığı ve güvenliği programı mezunlarıdır.

İşyeri Hekimi: İş sağlığı ve güvenliği alanında görev yapmak üzere AÇSHB tarafından yetkilendirilmiş işyeri hekimliği belgesine sahip hekimdir.

Çalışan Temsilcisi: İş sağlığı ve güvenliği ile ilgili çalışmalara katılma, çalışmaları izleme, tedbir alınmasını isteme, tekliflerde bulunma vb konularda çalışanları temsile yetkili olan bir işyeri çalışanıdır.

Destek Elemanı: Asli görevinin yanında iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele, ilk yardım vb konularda özel olarak görevlendirilmiş, uygun
donanıma ve yeterli eğitime sahip kişilerdir.