Gelişimsel Destek Programları

Erken çocukluk dönemi, bireylerin doğdukları andan öğrenim görmeye başladığı yaşa kadar olan 0-6/8 yaş aralığını kapsayan ve fiziksel, bilişsel, sosyal ve duygusal gelişimin yapı taşlarının oluşturulduğu zaman dilimini ifade eder.

Çocuğun fiziksel, zihinsel, sosyal ve duygusal açıdan gelişimi ilk olarak ailede başlar.  Aile çocuğun okul başarısında ve olumlu davranışlar geliştirmesinin yanı sıra, çocuğun sosyal ilişki kurma biçimini belirlemesinde de rehber olur.

Gelişimin temellerinin atıldığı ve hızlı bir ivme gösterdiği 0-6/8 yaş erken çocukluk dönemi, temel gelişim alanları olan motor, dil, zihinsel, sosyal, duygusal ve öz bakım becerilerinin kazanıldığı kritik bir dönemdir.

Araştırma sonuçları da yaşamın ilk yıllarında çocuğa ve ailesine sağlanan desteğin, kısa dönmede çocuğun öğrenme kapasitesinin, okul başarısının ve okula uyum gösterme davranışlarının artmasına, uzun dönemde ise eğitim düzeyinin yükselmesine, gelir düzeyinin artmasına, suç işleme oranlarının azalmasına; bir başka deyişle bireyin sosyoekonomik düzeyinin yükselmesine ve bunun sonucu olarak da toplumsal kalkınmaya katkıda bulunmasına olanak sağladığını göstermektedir.

Erken çocukluk yıllarında çocuğun ilk ve en önemli eğitimcisinin anne-baba olduğunu temel alan erken müdahale programları, anne-babaya sosyal destek sağlama, aileyi bebeğin gelişiminde ilk yıllar ve aile desteğinin önemi konusunda bilgilendirme, deneyim kazandırma, çocuk gelişimi ve disiplini konularında aileye stratejiler öğretme ve rehberlik yapma, anne-babaların problem çözme becerilerini geliştirmenin yanı sıra, ailelere eğitim ve iş olanakları sağlama gibi birçok amaca hizmet etmektedir.

Bu programlar; anne-babaların öz güvenlerini geliştirmek, kendi potansiyellerini belirleyerek geliştirmelerini sağlamak, olumsuz davranışlarını değiştirmek, ailelerin birbirleriyle bilgi ve deneyimlerini paylaşmalarını sağlamak, anne-babaları ve diğer aile üyelerini çocuğun bakımı, gelişimi ve eğitimiyle ilgili konularda desteklemek ve bu yolla ebeveyn-çocuk iletişimini arttırmayı hedeflemektedir. Ayrıca bu programlar, anne-babalara anne-babalık rolleri açısından eğitim vermek, aile yaşamını düzenlemek ya da güçlendirmek, aileleri gerekli bilgi ve becerilerle donatmayı amaçlamaktadır.

Etkili bir müdahale programının yapısını oluştururken programın bireysel olarak planlanmasına, iş birlikli bir yaklaşımla gerçekleştirilmesine, çocuğun davranışlarının sıklığı, yoğunluğu ve süresinin belirlenmesine, çocuğun gelişimini değerlendirmeye yardımcı olan geçerli ve güvenilir veri toplama araçlarının olmasına özen gösterilmelidir. 

Etkili bir müdahale programı, olumlu ve önleyici olma, öğretmenle birlikte aileyi de sürece dâhil etme, olumlu davranışların kalıcılığını ve genellenmesini destekleme gibi özellikleri içermelidir.

Ev ziyaretlerine dayalı programlar

• Kurum merkezli anaokulu programları

  İlköğretim okulları bünyesindeki kurum merkezli programlar

  İki kuşağa (jenerasyona) yönelik programlar

  Sağlık hizmetlerine yönelik ev ziyareti programları

  Halk sağlığı programları

Öğretmen, hemşire ya da yardımcı öğretmenler (paraprofesyonel) tarafından ev ziyaretleri yoluyla yürütülür. Ev ziyaretlerinde aileye doğum öncesine yönelik bakım, tıbbi para desteği, çocuğun beslenmesine, bakımına, sağlığına, güvenliğine ve gelişimine yönelik bilgilendirme, gelişimsel alanları desteklemeye yönelik bilgilendirme, aile planlaması, gelişimsel destek, sosyal hizmetler, problem çözme, ebeveynlik becerileri, eğitim ve iş gibi konularda destek sağlanır.

Bolivya’da ev merkezli olarak yürütülen bu erken çocukluk gelişimi programında şehirlerde yaşayan yoksul çocuklara ve ailelerine yönelik bakım, beslenme ve eğitim hizmetleri verilmektedir. Program altı aylıktan altı yaşına kadar olan çocukları kapsamaktadır. Programda çocuğun, daha iyi beslenme, daha iyi bakım ve daha zengin uyaranlardan oluşan bir çevreyle, sağlıklı olması, sosyal ve bilişsel yönden de geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Bu yolla da çocuğun okula geçişini kolaylaştırma, ilkokul düzeyinde de gelişimini devamlı kılma, okul performansını artırma ve tüm bunlarla okul sonrası verimliliğinin artması umut edilmektedir.

Ülkemizde erken çocukluk döneminde sunulan hizmetler yaygın olarak 5-6 yaş grubunu hedefleyen kurum merkezli hizmetlerdir. Bu hizmetler daha çok şehir merkezlerinde ve gelişmiş bölgelerde yoğunlaşmış olmakla birlikte, özellikle 0-3 yaş döneminde verilen hizmetler hedeflenen kitleye daha az ulaşmaktadır.

Ülkemizde sistemli ve programlı ilk Ana-Baba Okulu modeli, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Eğitim Bilimleri Bölümü tarafından 1989 yılında gerçekleştirilmiştir.

Otistik Çocuklar İçin Davranışsal Eğitim Programı (OÇİDEP), Lovaas Programı’na dayalı olarak ve ABD’de erken ve yoğun davranışsal eğitim uygulamaları yürüten bir merkez olan Wisconsin Erken Otizm Projesi’nde (Wisconsin Early Autism Project-WEAP) gerçekleştirilen gözlemler sonucunda Anadolu Üniversitesi Engelliler Araştırma Enstitüsündeki bir grup öğretim elemanı tarafından geliştirilen bir erken ve yoğun davranışsal eğitim programıdır. OÇİDEP’in geliştirilme süreci 2000’li yılların ortalarında otizm tanılı çocukların bir bölümünün aldıkları eğitimden yeterince yararlanamıyor olmaları nedeniyle otizme özgü bir program arayışı sonucunda başlamıştır. Programın ilk uygulamaları Anadolu Üniversitesi Engelliler Araştırma Enstitüsü Gelişimsel Yetersizlik Uygulama Biriminde başlamıştır.