İş Sağlığı ve Güvenliği

Türkiye Cumhuriyeti’nin “sosyal bir hukuk devleti” olduğuna değinilen 2. maddesi, “devletin temel amaç ve hedefleri”nin yer aldığı 5. maddesi, “kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı”nı düzenleyen 17. maddesi ile “zorla çalıştırmanın yasaklandığı” 18. maddesi Anayasa'da yer alan İSG’ye ilişkin temel düzenlemelerdir. Bunlara ek olarak; “çalışma şartları ve dinlenme hakkı”na ilişkin düzenlemeler içeren 50. madde “sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkı”nı düzenleyen 56. madde ile “sosyal güvenlik hakkı”nın temelini oluşturan 60. madde hükümleri şüphesiz İSG ile doğrudan ilgilidir.

Çalışanların sağlığı ve iş yerinin güvenliğinin sağlanması ile ilgili düzenlemeler içeren  “6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu”, “4857 sayılı İş Kanunu”, “5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu”, “6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu” ve “1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu” bulumaktadır.

İSGK'da yer alan düzenlemeleri açıklayan "Alt İşverenlik Yönetmeliği, Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik, İlkyardım Yönetmeliği, İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki ve Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik, İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik, İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği” gibi her iş kolunda uygulama alanı bulabilecek genel içerikli bazı yönetmeliklere ek olarak emlak sektörü ile yakından ilgili yönetmelikler de bulunmaktadır. Bunlara örnek olarak; “Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği, Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği, Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği” verilebilecektir.

Türkiye’de İSG hukukunun yukarıda da belirtildiği üzere temel düzenlemelerini içeren İSGK’nin 2. maddesine göre “Kanun’daki hükümler, kamu ve özel fark etmeksizin tüm iş ve iş yerlerine ve tüm çalışanlara uygulanacaktır”. Bu doğrultuda faaliyet konusu ayrımı yapılmadan bu alanda yapılacak tüm çalışmalar İSGK uyarınca olacaktır. Açıklamalar doğrultusunda emlak yöneticileri ve sektörün tüm çalışanları için İSGK hükümlerinin geçerli olacağı; bu kapsamdaki tüm iş yerlerinde alınacak önlemlerin, yapılacak düzenlemelerin bu hükümler çerçevesinde yapılması gerektiği açıktır.

“İSGK uyarınca, Kanun’un uygulanmasında işveren adına hareket eden, işin ve iş yerinin yönetiminde görev alan işveren vekilleri işveren olarak sayılacaklardır.” Görüldüğü üzere işveren vekillerinin İSGK anlamında işveren olarak kabul edilmesi için işveren adına hareket etme ve iş, iş yeri veya işletmenin yönetiminde görev alma koşullarını bir arada taşıması gerekmektedir.

İşveren vekilleri gerekli yetki ve imkânlara sahip olduklarında (imza yetkisi vb.) İSG ile ilgili işlemlerinden sorumlu olacaklardır. Ancak işveren vekillerinin sorumlulukları hukuki değil cezai sorumluluktur.

"6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu”ndaki işverenin işçiyi gözetme borcunun bir yansıması olarak kabul edilebilecek İSGK’nn “İşverenin genel yükümlülüğü” başlığını taşıyan 4. maddesi, işle ilgili risk faktörlerinin ortadan kaldırılması, eğitim verilmesi, bilgilendirme, İSG organizasyonunun oluşturulması, ekipman sağlanması, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin güncel gelişmelere uyumlaştırılması gibi birçok açıdan işverenin genel yükümlülüklerini belirler. İşverenin önlemleri izleme, denetleme ve iyileştirme çalışmaları yapma; risk değerlendirmesi yapma, işe uygun işçi çalıştırma gibi diğer yükümlülükleri de öncelikli olarak bu maddede düzenleme alanı bulmuştur.

Buradaki her türlü ifadesi, yapılacak tüm çalışmalar sonucunda ortaya çıkabilecek her türlü hastalık ve kaza riskine karşı önlemler alınması, bu önlemlerin teknolojik gelişmelere göre güncellenmesi, önlemlerin maliyetinin göz ardı edilmesi gibi anlamları içinde barındırmaktadır.

“Risk değerlendirmesi, iş yerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmalardır.

Risk değerlendirmesine ilişkin ayrıntılı düzenlemeler “İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği”nde (İSGRDY) yer almaktadır.

İSGRDY’nin 6. maddesi uyarınca risk değerlendirmesi ekibi; işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanları ve iş yeri hekimleri, çalışan temsilcileri, destek elemanları, tehlike kaynakları ve riskler konusunda bilgili çalışanlardan oluşturulmalıdır.

Risklerin analiz edilmesini takiben risklerin kontrolünün sağlanması için atılması gereken adımlar 10. maddede sayılmıştır. Kontrol adımları;
• Planlama
• Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması
• Risk kontrol tedbirlerinin uygulanması
• Uygulamaların izlenmesi
olarak sıralanmaktadır.

Acil durum kavramı İADHY’nin 3. maddesine göre: “İşyerinin tamamında veya bir kısmındameydana gelebilecek veya işyerini dışarıdan etkile-yebilecek yangın, patlama, tehlikeli kimyasal maddelerden kaynaklanan yayılım, zehirlenme, salgın hastalık, radyoaktif sızıntı, sabotaj ve doğal afet gibi ivedilikle müdahale gerektiren olaylar” acil durum olarak tanımlanır.

İSGK’nin 11. maddesinde acil durumlarla ilgili yapılan düzenlemenin temelinde ise, acil durum planı hazırlanması yer almaktadır. Adı geçen maddede ayrıca muhtemel ve mümkün acil durumları belirleme, bunların etkilerini önlemek amacıyla tedbirler alma, tatbikatlar yaptırma, hazır ekipler bulundurma yükümlülükleri de getirilmiştir. Kanun’un 12. maddesi ise ciddi, yakın ve önlenemeyen bir tehlike durumunda çalışanların tahliyesinin sağlanması konusunda işverenin yapması ge-reken düzenlemelerin çerçevesini oluşturmaktadır.

İADHY acil durumlarda işverenin yükümlülüklerini geniş olarak ele almış ve öncelikli olarak 5. maddede bunları sıralamıştır. Bu yükümlülükler genel olarak; acil durumların belirlenmesi, bunların olumsuz sonuçlarının en aza indirilmesine yönelik tedbirlerin alınması, gerekli ölçüm ve değerlendirmenin yapılması, acil durum planı hazırlanması ve tatbikat gerçekleştirilmesi, acil durumlar konusunda eğitimli çalışanlar görevlendirilmesi, bazı temel konularla ilgili işyeri dışındaki kuruluşlarla irtibat sağlanması, acil durumlarda elektrik vb. tehlike yaratabilecek sistemlerin devre dışı bırakılması için düzenlemeler yapılması, alt işveren çalışanları ile geçici iş ilişkisi kapsamında çalışanlar ile iş yerinde farklı sebeplerle bulunan üçüncü kişilerin acil durumlarda yapılacaklarla ilgili bilgilendirilmesi ve acil durumlarda kullanılacak ekipmanların sağlanması olarak özetlenebilir.

ÇİSGEUEHY, işverenin eğitim verme yükümlülüğünün kapsamını 5. maddede belirlemiştir. Buna göre, eğitim programlarının hazırlanması, eğitimler için gerekli şartların ve ekipmanın sağlanması, çalışanların eğitim programlarına katılımlarının sağlanması ve bunların kayıtlarının tutulması ile eğitim belgesi verilmesi işverenin bu konudaki yükümlülükleridir.

İSGK’nin 6. maddesinde getirilen bu yükümlülüğe ilişkin olarak “İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği” (İSGHY) yürürlüğe konulmuştur. Yönetmeliğin 5. maddesinde, işverenin bu yükümlülüğünün kapsamı belirlenmiştir. Buna göre işveren; tedbirlerin belirlenmesinden başlayan uygulama, önleme ve diğer sağlık hizmetlerinin verilmesiyle devam eden süreçte görev yapmak diğer bir deyişle İSG hizmetlerini yerine getirmek üzere çalışanları arasından mevzuattaki şartları taşıyan en az bir iş yeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı ile gerek-li hâllerde diğer sağlık personeli görevlendirecektir. Söz konusu personel eğer mevzuat gereği tam süreli olarak istihdam edilecekse iş yerinde “iş yeri sağlık ve güvenlik birimi” (İSGB) kurulacaktır. İşveren aynı madde uyarınca şunlarla yükümlüdür:
• İSG personelinin çalışmaları için kolaylık sağlamak, planlama yapmak,
• İSG hizmetlerini yürüten personele araç, gereç, yer ve zaman sağlamak,
• Söz konusu personel arasında iş birliğini ve koordinasyonu sağlamak,
• İSG hizmetlerini yürüten personelin bildirdiği tedbirleri uygulamak,
• Personelin asgari olarak mevzuatta belirtilen sürelerde görevini yapmalarını sağlamak,
• İş kazası ve meslek hastalığı meydana geldiğinde iş yeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının ihmali söz konusu ise gerekli mercilere bildirmek,
• Konuyla ilgili bilgileri İSG KATİP sistemi üzerinden iletmek.

İş yerinde görevlendirilecek çalışan temsilcisi sayıları İSGK’nin 20. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre iş yerindeki çalışan sayısı; iki ile elli arasında ise bir, elli bir ile yüz arasında ise iki, yüz bir ile beş yüz arasındaysa üç, beş yüz bir ile bin arasındaysa dört, bin bir ile iki bin ara- sındaysa beş ve iki bin birden ve daha fazla çalışan varsa altı adet çalışan temsilcisi görevlendirilecektir.

SGK’nin 19. maddesi “Çalışanların yükümlülükleri” başlığını taşımaktadır. Madde öncelikli olarak çalışanların yükümlülüğünün işverenin talimatları ve kendilerine verilen eğitimlerde edindikleri bilgiler doğrultusunda hem kendilerinin hem de yaptıklarından etkilenebilecek diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemek olarak açıklanmıştır. Anılan maddenin devam fıkrasında çalışanların yükümlülükleri sayılmıştır. Burada genel olarak çalışanların İSG önlemlerine uymak ile muhtemel sorunlar, teftiş ve diğer konularda iş birliği olmak üzere yükümlülüklerine yer verilmiştir.

İşverenlerin İSG mevzuatına aykırı davranışlarının kamu hukukundaki yaptırımları idari ve cezai yaptırımlar olarak ikiye ayrılmaktadır. İdari yaptırımlar, herhangi bir yargı kararı olmadan, idarenin doğrudan doğruya idari bir tasarrufla uyguladığı yaptırımlardır. Cezai yaptırımlar ise Türk Ceza Kanunu’nda (TCK) düzenlenmektedir. Cezanın şahsiliği ilkesinden dolayı işveren değil kaza ya da hastalığın oluşmasına sebebiyet veren kişi için uygulanır.