Aygıt ve Görme Düzeni

1980’li yılların sonuna kadar fotoğraf alanında filme dayalı bir teknoloji kullanıldı.

Görme organının önüne gelen aygıt yoluyla oluşan görme uyumu ve bu şekilde ortaya çıkan görme düzenine, aygıt ya da araç yoluyla oluşan görme uyumu denilebilir.

Fotoğrafın bulunuşu sürecinde iki temel belirleyici olgu söz konusudur. Bunlardan ilki optik yoluyla yüzey üzerinde görüntünün elde edilmesi. İkincisi ise yüzey üzerinde elde edilen bu görüntünün ışığa duyarlı bir yüzey üzerine kaydedilmesidir.

X. yüzyılın sonu XI. yüzyılın başında Arap bilim adamı İbnü’l Heysem ışığı toplayarak görüntü üreten bu karanlık kutunun çalışma sistemini ilk olarak açıklamış ve aygıtı uygulamalı bir deneyde kullanmıştır.

Yeni görme düzeni, fotoğrafla birlikte yani optik yoluyla yüzey üzerine resmetmenin aygıtlarıyla XIX. yüzyıldan başlayarak yaygınlaşmıştır.

Karanlık kutu Mo Ti’den İÖ V. yüzyıldan, beri insanın görme uyumunu sağlamaya yönelik kullanılmıştır.

Bir nesnenin ışık yoluyla yüzey üzerindeki görüntüsünün nesnenin temsili olduğunu Leonardo da Vinci belirlemiştir.

İtalyan düşünür Giovanni Batista Delta Porta, resim yapmak isteyenlere karanlık kutuyu bir aygıt olarak önermiştir. Karanlık kutunun verdiği görüntünün konturlarını kalemle çizin ve daha sonra da boyayın demeye getirmiştir. 

Karanlık kutu iyi ve kolay kullanılan bir kopyalama aygıtıdır. Bu anlamda en ünlü ressam Hollandalı Johannes Vermeer olmuştur. Onun başyapıt niteliğini taşıyan birçok eserinin karanlık kutu yoluyla Vermeer tarafından üretildiği konusunda hem fikir olmasını sağlayacak bilimsel çalışmalar yapılmıştır.

René Descartes, insan gözünün optik çalışma sistemiyle karanlık kutu arasında deneye dayalı bir ilişki kurmuştur.

Karanlık kutu içinde oluşan görüntüyü yani iç durumu belirleyen iki şey vardır: İlki dışardaki nesnenin içinde bulunduğu koşullardır. Bunun kadar önemli olan ikinci şey ise karanlık kutu ve onu kullanan kişidir.

Karanlık kutuyla yüzey üzerinde görüntü oluştururken, aygıtı kullanan kişi belirleyen ve hükmeden konumundadır. Onun belirlediği konum, ışık durumu ve bakış açısı görüntüyü oluşturur. Bu belirleme sonucunda,
belirlenmemiş olan şeylerin karanlık kutunun içine girerek görüntünün bir parçası olması ya da içinde yer alması mümkün değildir. Locke’un bu metaforu, yeni görme düzenin de belirleyici bir özelliği haline gelmiştir.

İnsanların anlayışları, düşünceleri karşılıklı zihinsel ilişkileri, onların maddi davranışlarının dolaysız ürünü olarak ortaya çıkar. Bu noktada yapılan vurgulama; insanların anlayışları, düşünceleri ve üretici güçleri sınırları içindedir. Marx ve Engels bu durumu bir tersine çevirme işlemi olarak görür ve bu durumu açıklamak için, toplumsal yaşam içinde insanın durumuyla karanlık kutunun görüntü oluşturma sistemini karşılaştırarak çıkarımda bulunurlar.

Karanlık kutunun içine ışık sızdırmayan dört tarafı kapalı odası, hiyerarşi içinde bir güç sistemine işaret eder. Friedrich Nietzsche bu metaforu kullanır.

Karanlık kutunun, karanlığını kullanırken Nietzsche’de bir aydınlığa özlem duyma yoktur. Onun karanlık kutu genellemesi; sanat-bilim, bilinçdışı-bilinç, karanlık-aydınlık karşıtlığını ortadan kaldırmaya yöneliktir.

Çıplak gözle yapılan tek olmasına karşın, karanlık kutu yoluyla yapılanın ise yeniden üretilmesidir.

Karanlık kutuda boyut değiştiğinde ya da ışığı toplayan deliğin çapı değiştiğinde, görüntünün niteliğiyle birlikte derinlik etkisi de değişir ve algılamada yanılsama etkisi ortaya çıkar.

Karanlık kutu birçok kişi tarafından, tek olan biricik olan şeyin yegane düşmanı olarak görülmüştür. Buna rağmen, aygıt ya da optik yoluyla resmetmek gelişmiştir. Bunun belki de en önemli nedeni, yeniden üretim yoluyla geniş kitlelere ulaşmaktır. Optik yoluyla resmetmek çıplak gözle resmetmeye göre çok daha geniş kitlelere kolaylıkla ulaşmayı sağlamıştır.

Karanlık kutunun teknik özelliği nedeniyle, görüntü ışık yoluyla üretilir.

Aygıt ve teknoloji kullanmak yaratıcılığı engellemez, bu korku gereksizdir. Yapılması gereken temel şey, kullanılan teknolojiyi detaylı bir şekilde tanımaktır.