Zaman Boyutu ve Fotoğraf

Fotoğrafın varoluşu ışık yoluyla yüzey üzerine nesneleri resmetme konusuyla ilgilidir. Bu sürecin detayları fotoğrafın varoluşunu açıklar. Nesnelerin fiziksel varoluşlarının bir tür temsili olarak düşünüldüğünde, fotoğraf için üçboyutlu dünyayı ikiboyutlu yüzey üzerine resmetme aracı demek yanlış olmaz.

Fotoğrafın resmetme tekniği teknolojinin değişmesine rağmen değişmemiştir. Değişen, fotoğrafın resmetme tekniğinin yöntemidir. Bunu da analog ve sayısal dönem ve bu dönemin yöntemleri olarak sınıflandırmak gerekir. Analog dönemde yüzey film iken, XXI. yüzyılda sayısal dönemde ise yüzey olarak sayısal ortamlar kullanılmaya başlanmıştır. Fotoğrafın resmetme yöntemi değişmiştir ve bu yeni donanımları ortaya çıkmıştır, değişmeyen ise varolan bir nesne ya da durumun resmedilmesi konusudur.

Aslında fotoğrafın bütün süreci; fotoğrafı çekilen nesne, ışık ve görüntüdür. Bu süreç içinde üzerinde durulması gereken iki durum vardır: İlki nesnenin durumu, ikincisi ise nesnenin ışık yoluyla resmedildiği şey olan görüntüdür. Başka bir deyişle anlatılmak istenilen, nesne ve nesnenin yüzey üzerinde ortaya çıkan görüntüsüdür. Bunun süreci ise nesneden yansıyan ışığın fotoğraf makinesi içindeki ışığa duyarlı yüzeye ulaşmasıdır.

Işık yoluyla yüzey üzerinde ortaya çıkan görüntünün kendine özgü belli özellikleri vardır. Görüntüde ışık ve yüzey temel belirleyicidir. Hareket eden ışık yani ışınlar kontrol edilerek yüzey üzerinde görüntü elde edilir. Bu şekilde üçboyutlu nesneler, yüzey üzerinde ikiboyutlu olarak çıkartılır. Görüntüler hayalidir yani kalıcı değil uçucudur. Görüntülerdeki nesneler küçültülmüş ya da büyütülmüş olarak yüzey üzerinde görülür. Bütün bunlarla birlikte görüntüler, nesneleri ve olayları içinde bulundukları şimdiki zaman diliminde resmeder.

Resmedilme eylemi an’ı mercek yoluyla ışınların yol alma sürecidir, yani mumlardan gelen ışınların mercekten geçerek yüzeye ulaşma süresidir. Bu süre, ışık hızına eşittir. Oysa geleneksel resmetme tekniklerinde, örneğin tuval üzerine bir resim yapmak saatlerce sürebilir. Bu durumda resmedilme eylemi an’ı, yüzey üzerine bir resmi yapmaya başlamak ve bitirmek arasındaki süredir.

Antik Yunan düşünürlerinden Aristoteles (İÖ 384-322) ünlü Fizik(1) adlı eserinde zamanı; önce ile sonraya göre hareketin sayımı(2) olarak tanımlar. Bu tanımda zaman kavramı üç aşamada ele alınmıştır. Düşünür, önce hareketle ilişkili olarak zaman kavramını ele almıştır. Zamanın hareketle ilişkili olduğunu ancak farklı bir şey de olduğunu ifade etmiştir. İkinci aşamada ise zamanı hareket ilişkisi bağlamında, önce ve sonra durumlarına uygulamıştır. Zaman, hareketle ilişkili bir şeydir ve bu bağlamda önce ve sonra olarak belirtilen ise zamandır. Aristoteles’in zaman tanımında, hareketin sayısını belirlemesi açık bir şekilde görülür. İşte bu da üçüncü aşama olan önce ve sonra ilişkisini sayılaştırmaktır. Zaman, önceye ve sonraya göre hareketin sayısıdır.

Düşünüre göre zaman parçalanamaz bir bütün değildir ve parçalardan oluşur. Aristoteles şimdi kavramıyla ilgili önemli bir saptama yapar. Şimdi kavramını; şimdi, an ve şimdikian olarak belirtir. Şimdi, birbirinden ayrı bir anlamda bağımsız olan an’lardan oluşur. Bu an’ların sözünü ettiğimiz an’ı ise şimdikian’dır, yani fotoğrafçılık terimiyle 1/1000 gibi bir örtücü değeriyle çekilen fotoğrafın kaydettiği an’dır.

Augustinus “zamanın ölçüsü nedir ?” sorusuyla, şimdiki zaman üzerinde yoğunlaşır. Ona göre şimdiki zaman, bir ölçü birimidir. An denilen ve parçalara bölünmeyen o nokta, şimdiki zamandır. Şimdiki zaman parçalara ayrılamayacak kadar küçüktür, geçmiş ve gelecek zaman gibi yayılıma sahip değildir. Augustinus’a göre şimdiki zaman uzun değildir. Öte yandan şimdiki zaman, geçmiş ve gelecek olarak çoğul bir olgudur.

Augustinus’a göre zaman gelecekten, olmayana doğru akıp gider. Bu süreç içinde geç- miş, şimdi ve gelecek etkileşim içindedir. Onun zaman incelemesinde şimdiki zaman yü- celtilir. Augustinus’un geçmiş, şimdi ve gelecek olarak söz ettiği durum; zamanın oluş- turduğu boyuttur. Zamanı kavrayabilmek için “an denilen parçacıklara bölünemeyen bir zaman noktasını” yani şimdiki zamanı kavramak gerekir.

Augustinus’un üçlü zaman yaklaşımı açısından söylemek gerekirse her fotoğraf gelecekte bekleyen şimdilerden birini kaydeder ve onu geçmiş şimdiye dönüştürür. Fotoğraf çekildiği an itibarıyla geçmiş olur. Söz konusu olan bu şimdi resmedildiği şimdiyle ilişkilidir.

Nesnel zaman bir tiyatro oyununda ya da film gösterisinde kolaylıkla görülebilir. Bu eserlerin başlama ve bitişi arasındaki süre bellidir, bu nedenle nesnel zaman belirgin bir durumdur. Bir filmin süresi o filmin nesnel (saat) zamanını gösterir. Bu anlamda, bir film  yönetmeni için saat zamanıyla sınırlı bir ortam söz konusudur. Yönetmen bu süre içinde kendini ifade etme durumundadır.

Zamanı bir çizgi üzerinde akıyor olarak düşünürsek (tersini söyleyenlerde vardır) bu çizgi bir biri ardına gelen doruk an’lardan oluşur. Augustinus’a göre bunlar birbiri ardı sıra bekleyen şimdilerdir. An’ların oluşturduğu boyut içinde zamanı algılarız. İnsanlar için iki tür zaman söz konusudur. Biri saat zamanı diğeri ise hissedilen zamandır.

Günlük yaşamımızda nesnel zaman içinde yaşarız. Bir olaya ya da duruma nesnel zaman yoluyla katılırız, ancak biz de bıraktığı iz öznel zaman yoluyla oluşur. Özellikle geçmişi nesnel zaman içinde tarih olarak hatırlarız.

Bir spor karşılaşması, bir müzik konseri ya da bir konferansın katılımcılarını düşünelim. Bu etkinliklerin her biri başı ve sonu belli nesnel (saat) zaman içinde gerçekleşir, nesnel zaman bütün katılımcılar için aynıdır. Oysa katılımcıların her biri geçen süreyi kendi yaşam deneyimi ve kültürel birikimine göre farklı hisseder. Kimine göre bu süre çok uzun, kimine göre ise çok kısadır. Bu bir hissediş durumudur ve ölçüsü yoktur. Nesnel zaman, saat yoluyla ölçülebilir. Oysa öznel zamanın ölçülmesi mümkün değildir. Öznel zaman nicelikten çok niteliktir.

Öznel zaman, psikolojik olarak hissedilir ve saat zaman içinde saat zamanına aldırmadan ortaya çıkar. Birey bir olay ya da durumu; yaşadıklarına, kültürüne göre farklı şekilde hissedebilir.

Fotoğraf makinesi için şimdiki zamanı sunan aygıt demiştik. Fotoğraf makinesinin resmetme süresi, saniyenin çok küçük bir süresinde gerçekleşir. Bu kısa sürenin bile bir başlama ve bitiş an’ı vardır. Bu nedenle fotoğrafın resmetme süreci, saat zamanı yani nesnel zamanla ilgilidir.

Şimdi bir an olarak belirlendiğinde, geçmiş ve gelecek içinde bir durum belirlenmiş olur. Bu belirlenen şimdi, gelecek iken şimdi yoluyla geçmiş olacaktır. Fotoğraf makinesi işte bu şimdiyi resmeder, yani gelecekte bekleyen bir an, resmedilerek geçmiş olur. Bu şimdinin, fotoğraflandıktan sonra farklılaştırılmış şimdi olduğunu vurgulamıştık. Farklılaştırılmış şimdi; geçmiş ve gelecekle ilişkilidir. Bu şekilde, zaman sürecinde bakıldığında, fotoğraf makinesi resmettiği şeyin değişim durumunu anlaşılır kılar. Fotoğraf makinesinin anlaşılır kıldığı bu durum, fotoğrafı çekilen şeyin şimdisidir.

Sözü günümüz fotoğrafına getirirsek, fotoğrafın sayısal döneminde ulaştığı durumla ilgili özel belirleme yapmak gerekir. Fotoğrafla ilgili olarak XXI. yüzyılda yaşanılan durum için Fotoğraf Ötesi, Post Fotoğraf denilmektedir.

Gelecek zaman içinde art arda bekleyen şimdiler, fotoğraf olarak geçmiş zaman içinde yerlerini alırlar. Fotoğrafın bize sunduğu bu durum, şimdiki an’ı kaydetmesinin ötesinde bir şeydir. Şimdiki an’ın geçmiş olmasıdır. Çekilen her fotoğraf şimdiki an’ı kaydetmesiyle birlikte onu geçmiş haline dönüştürür.

Fotoğrafik enerji denildiğinde, bir fotoğrafın estetik yani algılama duygusu yoluyla hissettirdiği enerji anlaşılır. Sanatın ortamındaki fotoğraftan söz ediyorsak, zaman boyutu açısından önemli bir kavramı ifade etmek gerekir. Bu kavram ritim’dir.