Tasarımda Boyutlar, Virtüellik ve Algı Yanılsaması

Sanat ve tasarım alanında üçüncü boyuta ilişkin derinlik algısı hem geleneksel metotlara dayalı çeşitli teknik uygulama biçimleri hem de dijital üretim teknolojileriyle üretilebilmektedir.

Dünyayı üç boyutlu olarak algılarız. Bu üç boyuttan birincisi genişlik ikincisi yükseklik üçüncüsü ise derinliktir.

Dünyayı üç boyutlu olarak algılamamızı sağlayan gözlerimiz ve beynimizin çalışma şeklidir. Gözlerimiz arasında 5-6 cm kadar bir mesafe vardır ve bir objeye baktığımızda iki gözümüz de farklı açılardan iki görüntü kaydeder ve beynimize bu iki görüntüyü gönderir. Beynimiz bu iki görüntüyü doğru şekilde birleştirir ve 3 boyutlu bir görüntü oluşturur.

Parlaklık dereceleri, doku dereceleri, renk saturasyonu ve sıcak-soğuk renk manipülasyonu gibi tekniklerle yaratılan derinlik illüzyonuna atmosferik perspektif (hava perspektifi) denilmektedir.

İnsan gözüne en yakın ve gerçekçi sonuçlar veren perspektif türü merkezî (konik) perspektiftir.

Bir görüntünün oluşumunda tek gözün devrede olmasına monoküler, iki gözün devrede olmasına binoküler, her iki gözün eş zamanlı ve koordineli olarak aynı görsel hedefe kilitlenerek görmeyi gerçekleştirmesine “binoküler görme” denilmektedir.

Batı sanatının Rönesans’tan beri iki boyutlu resim düzlemi içerisinde vermeye çalıştığı üçüncü boyut etkisinin soyut sanatta çıkan en uç noktası olan Optik Sanat ya da Op-Art ise 1960’larda ortaya çıkmıştır. Optik Sanat II. Dünya Savaşı sonrasında geçerli olan “post painterly” (geç resimsel) anlayışa karşıt olarak Avrupa’da ortaya çıkmış bir akımdır. Akımın ilk hareketi 1950’li yılların başlangıcında tek başına ya da grup hâlinde birkaç sanatçının soyut geometrik sanatta olduğu gibi ‘informel’in ötesine geçebilmek ve bir Neo Dadaist görüşün canlanmasını önlemek üzere getirdikleri önerilerle başlamıştır.

Algı yanılsaması derinlik, uzam, biçim, hareket ve renk unsurlarının üç boyutlu tasarımın elde edilmesi için bilinçli bir şekilde bir araya getirilmesiyle gerçekleşir (Timur & Keş, 2016).

Literatürde sanallık ya da sanal gerçeklik olarak çevirebileceğimiz virtüellik kavramının farklı tanımlarına rastlamak mümkündür. Kavramın ortaya çıkışı 1950’lere Ray Bradbury’e kadar uzandığı çeşitli kaynaklarda geçer ancak ‘sanal gerçeklik’ ya da ‘sanal mekân’ olarak ifade edilen terimi ilk olarak William Gibson, 1984 yılında yazdığı Neuromancer isimli romanında kullanmıştır.

Avatar: Etimolojik olarak Hint mitolojisinde tanrıların yeryüzündeki simgeleri anlamına gelen sözcük günümüz sosyal medya mecralarında insanları temsil eden küçük boyutlu görselleri ifade etmek için kullanılır.

McLuhan’a göre teknoloji, insan duyularından herhangi bir tanesini öne çıkmaya zorlar; aynı anda öteki duygular ise ya zayıflatılır ya da geçici olarak tümüyle ortadan kaldırılır (McLuhan & Powers, 2001).

Sanal gerçeklik gerçek bir hayatın bilgisayar tarafından üç boyutlu olarak oluşturulan kopyası anlamına gelir. Sanal gerçeklik bilgisayarlar aracılığıyla sayısal olarak tasarlanan üç boyutlu simülasyonların özel donanımlarla deneyimlenebildiği ve insana gerçek yanılmasını en üst düzeyde yaşatan kurgusal ortamlardır. 

Stereoskopik 3D en basit düzeyde kullanıcılarına iki göz için farklı görüntü sinyallerinin gösterilmesiyle izlenilen görselin üç boyutlu şekilde algılanmasıdır.

Stereoskopik 3D ilk defa 1890’ların sonunda İngiliz film yapımcısı William Friese Greene tarafından uygulanmıştır.

Artırılmış gerçeklik ile Sanal gerçeklik arasındaki temel fark, gerçeğe görsel erişimdir. Sanal gerçeklik kullanıcıların gözlerini tam anlamıyla kapatarak gerçek dünyaya görsel erişimi kısıtlar. Artırılmış gerçeklik ise gerçek dünya ile deneyimi etkileşimli bir hâle getirmeyi hedefler.

Artırılmış gerçekliğin sanal gerçeklik teknolojileri ile uyumlaştırılmış ileri boyutuna karma gerçeklik (ing.mixed reality) denir. Karma gerçeklik bilgisayar destekli verilerin görsel, işitsel, dokunsal, kokusal duyular ile bunları işleyen somatik sinir sistemi ile etkileşime girebilmesine olanak tanıyan yeni bir deneyim biçimidir (İpek, 2020).

Günümüz sanal ve artırılmış gerçeklik sistemlerinde bulunan donanımlar şunlardır (İpek, 2020): 1. Ekranlar: HMD ve OHMD, 2. Gözlükler: Akıllı Gözlük 3. Baş Üzeri Gösterge: HUD 4. El Cihazları: Tabletler ve Telefonlar 5. Uzamsal Sistemler: Projeksiyon 6. Hareket Takibi: Sensörler (Giyilebilir teknoloj) 7. Bilgisayar’dır.

Özellikle cam, mekân ve ışıkla en iyi tepkimeye giren malzeme olması sebebiyle de ısıl işlem görerek ya da görmeden bütün görsel sanat alanlarında tercih edilen bir uygulama malzemesi olmuştur (Timur & Keş, 2016).

Merceksi olarak da bilinen agamograph, ona farklı açılardan baktığınızda değişen optik illüzyonlar yaratan bir sanat formu olarak ortaya çıkmıştır.

Lentiküler baskı, (ing. lenticular print) lentiküler lenslerin (3 boyutlu ekranlar için de kullanılan bir teknoloji), derinlik yanılsaması veya farklı açılardan bakıldığında değişme veya hareket etme yeteneği olan basılı görüntüler üretmek için kullanıldığı bir teknolojidir.