Hareketli Tipografi

Ge­orges Méliès:“La Voyage Dans La Lune” (Aya Yolculuk, 1902) filmi ile tanınan Fransız illüzyonist ve sinemacı Ge­orges Méliès, deneysel yöntemler kullanarak yazıyı hareketlendiren ilk örneklere imza atmıştır. Reklam içeriğine sahip bu filmler stop motion (duraklı çekim) tekniği ile hazırlanmıştır

Hareketli tipografi, izleyicisiyle, statik metinle kurulandan farklı bir iletişim kurma olanağına sahip olarak, etkileşimin de dâhil olduğu hızlı ve dikkat çekici bir yöntemdir.

Isaac Newton, 17. yüzyılda üç temel yasa önermesi ile hareketi tanım­lamaya çalışmıştır. Bu üç yasa eylemsizlik yasası, ivme yasası ve etki-tepki yasasıdır. Eylemsizlik yasa­sı, bir nesnenin bir dış kuvvet etki etmediği sürece hareket ya da hareketsizliğini koruması demektir. Durağan bir nesne hareket etmediği gibi hareket eden bir nesne de bir dış kuvvet olmadığı sürece hareketine devam eder. Örneğin, masada duran bardak, biri onu almadıkça ya da ona çarpmadıkça masada durmaya devam edecektir. Diğer yasa olan ivme yasası, cisme bir kuvvetin etki etmesi sonucu nesnenin kuvvet yönünde sabit bir ivme kazanma­sıdır. Yerde duran bir topa vurulduğunda, topun vuruş yönüne doğru hareket kazanması gibidir. Etki tepki yasası ise cisme etki eden kuvvete karşı nesnenin zıt yönde bir kuvvet oluşturması duru­mu olarak açıklanabilir.

Bu teoriye göre, hareketle ilgili bir gözlem ya­pabilmek için ikinci bir hareket ya da hareketsizlik gerekmektedir. Tek bir nesnenin olduğu bir uzayda, hareketi tanımlamak mümkün değildir, bu tanım­lamayı yapabilmek için ikinci bir nesne olmalıdır. Bu nesnelerden hangisinin hareketli ya da durağan olduğu, gözlemcisine göre görelilik taşımaktadır. Örneğin, uçakta, tamamen boş bir gökyüzüne ba­karken hareketin algılanması mümkün değildir. Sabit hızda giden iki aracın içindeki gözlemciler, birbirlerini hareketsiz olarak algılarlar. Yoldan ge­çen bir araç, kaldırımda karşıya geçmeyi bekleyen yayalar için hareket hâlindedir. Araçtan dışarıyı iz­leyen kişiye göre yayalar, binalar ve park hâlindeki araçlar geride kalmakta, yani geriye doğru hareket etmektedir. Uzayda tüm nesneler sabit hızda ve de­vamlılık içeren bir biçimde hareket halindedirler. Bu hareketlilik ancak sürtünme, yerçekimi gibi bir başka etki ile değişiklik gösterebilir.

Sinema sanatı ile hareketi ilişkilendiren isimlerden biri Henry Bergson’dur. Bergson hareket ile biçimi ilişkilendirmiştir. Biçimin oluşabilmesi hareketsizlik ile mümkün olabilmektedir. Bergson’a göre hareketin biçimi bulunmamaktadır, hareketin oluşması sırasında biçim değişmektedir. Biçim bu değişim süreci ile tanımlanabilmektedir, bu nedenle harekette biçim algılanmaz.

Düşünür Zeno ise hareketle ilgili ok paradok­sunu önermiştir. Bu yaklaşıma göre, hareketin gerçekleşmesi için bir cismin kapladığı konumu değiştirmesi gerekmektedir. Zamanın herhangi bir anında okun ne bulunduğu yere ne de olmadığı yere hareket edemeyeceğini belirtmektedir. Her bir an içerisinde belirli bir konuma sahip olan ok, o anda bulunmadığı yere gidemez, çünkü zaman geçmemiştir. Olduğu konuma da gidemez çünkü zaten orada bulunmaktadır. Başka bir deyişle, za­manın her anında meydana gelen bir hareket yok­tur. Her an, her şey hareketsizse ve zaman tamamen anlardan oluşuyorsa hareket imkansızdır.

Tipogra­fik rezonans, hareketi de dâhil eden daha kuvvetli bir iletişim sağlayabilmektedir. Tipografik iletişime yeni bir katman sağlayan hareket, tipografik rezo­nans ile kuvvetlendirilmiş bir biçimde anlam ve anlatıma önemli bir katkı sağlayacak hâle gelmiştir.

Holopoetry, holografik olarak tasarlanmış, yapılmış ve görüntülenen bir şiir biçimidir. Üç boyutlu bir uzayda lineer olmayan bir şekilde düzenlenen, okuyucu ya da izleyici onu gözlemledikçe değişebilen ve her izle­nişinde yeni anlamlar doğuran özelliktedir.

Devinen tipografi, harfin, sözcüğün ya da cümlenin 2 ya da 3 boyutlu yüzeyde düzlemsel ya da radyal hareketler gerçekleştirmesidir. Ekran kadrajının dışından içine, içinden dışına ya da ekranın bütü­nünde gerçekleştirdiği hareketleri içermektedir. Bu yaklaşımda hareket eden birimin bütünlüğü bozulmaz. Hareket eden tek bir harf ise harf bütünlüğü, yani biçimi başlangıçtaki ile aynıdır. Aynı durum hareket eden sözcük veya cümle için de geçerlidir.

Dönüşen Tipografi: Harfin, sözcüğün ya da cümlenin, yapısının değişerek kazandığı hareketlenmedir. Burada hareketlenen birim özelinde bir dönüşüm söz konusudur. Bu birim bir harf ise başlangıçtaki harf formu ile dönüşüm gerçekleştirdikten sonraki harf formları farklıdır. Aynı durum dönüşen sözcük ya da cümle için de geçerlidir.

Soyut imgelerle birlikte tipografinin de hareketlendiği film, da­daist sanatçı MARCEL DUCHAMP, ağırlıklı olarak fotoğraf çalışmaları ile tanınan sanatçı Man Ray ve yönetmen Marc Allegret ortaklığında hazırlanmıştır. Kâğıt malzeme üzerine yapılan çizimlerin pikap platformuna yerleştirilerek pikabın dönüşü ile sahnelerdeki görseller hareketlendirilmiştir. Marcel Duschamp, bu tekniği “rotorölyef ” olarak adlandırmaktadır. Spiral, daire, çizgi gibi formlar ile birlikte yine spiral formda yazılmış kısa metinler, hareketlendikçe üç boyutlu algılanmaktadır.

Amerikalı grafik tasarımcı Saul Bass, yazının hareket kazandığı ilk ürünlerden olan sinema jene­rikleri konusunda önem taşıyan bir isimdir. Bass, tasarımcı bakış açısını, sinemaya taşımıştır. Alfred Hitchcock, Martin Scorcese, Stanley Kubrick ve Otto Preminger gibi alanında çok tanınan yönet­menlerin filmlerine jenerikler tasarlamıştır. Sinema jeneriklerine yeni bir işlev kazandırdığı da düşünü­lebilecek olan tasarımcı, ilgi çekmeyen isim listesini, izleyicinin filme hazırlanmasını ve filmle ilgili bir beklenti sahibi olmasını sağlayacak biçimde değer­lendirmeyi amaçladığını belirtmektedir.

Animatör ve yönetmen olan Norman McLaren’ın 1961 yılında hazırladığı reklam ani­masyonu diğer bir hareketli tipografi öncü örne­ğidir. Kanada Turizm Kurulu için yapılan çalışma, Times meydanında, yaklaşık 67 metrekarelik bir ışıklı reklam tabelasında sunulmuştur. McLaren, bir sonraki sözcüğe akıcı bir şekilde geçmek için harfleri kullanırken, kısa hareketler ile sözcük an­lamlarını vurgulamıştır. El yapımı, kalın çizgili, se­rifsiz, blok serif veya el yazısı biçiminde tasarlanmış sözcükler, okunurluk sorunu yaratmadan izleyici­sine ulaşabilmiştir. Tipografinin bu şekilde hare­ketlendirilmesi, sahneler arası bir geçişin ötesinde, anlamı da destekleyerek verilmek istenen mesajı güçlendirme olanağına sahip olmuştur.

Pablo Ferro’dur. 1950’lerde illüstratör olarak çalışan Ferro, görün­tü ve tipografiyi ardışık olarak kullanarak “hızlı kurgu” tekniği ile çalışmalar gerçekleştirmiştir. İlk “hızlı kurgu” çalışmasını Kanal 18’in kimlik tasa­rımında gerçekleştirmiştir. Ferro, 20 saniye kadar süren, kanalın açılış sekansı için 480 kadar sabit görsel kullanmış, farklı sınıflandırmalara ait çeşitli yazı karakterlerinden oluşan bu görseller ile kana­lın içerik çeşitliliğine vurgu yapmıştır. Seyircide flaş etkisi yaratan hızlı geçişleri, hızlı kurgu tekniği ile yazının akışkan bir görüntü vermesini sağlamıştır.

Ekranın görüntü kalitesi açısından ekran boyu­tu, ekranın yatay ve dikeydeki piksel sayısı ile ifade edilmektedir. Güncel bilgisayar ekranları 1024×768 ila 1920×1080 piksel arasındadır. Küçük ölçek ek­ranlardan akıllı telefonlar, 1170×2532 gibi yüksek piksel ölçüsüne sahip olabilmektedirler. Büyük öl­çekteki ekranlarda piksel sayısı düşük ancak fiziksel boyut büyük olmaktadır. Örneğin 3×7 metre bo­yundaki bir sayısal ilan panosu (digital billboards) 1056×432 piksel ölçülerine sahip olabilmektedir.

Çözünürlük, bir görüntünün veya resmin kes­kinliğini ve netliğini tanımlamak için kullanılan bir ölçüdür. Genellikle monitörlerin, yazıcıların, diji­tal görüntülerin ve diğer çeşitli donanım ve yazı­lım teknolojilerinin kalitesini değerlendirmek için kullanılır. Çözünürlük, ekran çözünürlüğü olarak da adlandırılır. Ekran çözünürlüğü hem yatay hem de dikey olarak görüntülenebilen resim ögelerinin (piksel veya basit noktalar) sayısını ifade eder.

Hareketli mecra ve geleneksel tipografiye ilişkin bileşenleri bir arada bulunduran hareketli tipografi, biçimsel, kompozisyonel, sinematografik ve animatik özellikleri ile incelenebilir.

Bir fontun biçimsel özellikleri, pek çok başlık üzerinden değerlendirilebilir. Bu özelliklerin bir kısmı, fontun kendi anatomisi ile ilgili, diğer bir kısmı düzenlemeye ilişkin özelliklerdir. Fontun karakter olarak biçimi ve sınıflandırması, buna bağlı olarak x-yüksekliği ve aksı, ağırlık ya da genişliği bu anatomik özellik­ler arasındadır. Düzenlemede kullanılan boyut, metin yoğunluğu ya da gri değeri gibi değerler ise tasarım esnasında karar verilen biçimsel özellikler arasındadır. Hareketli tipografi uygulamalarında biçim, her iki doğrultuda ele alınmalıdır.

ABA formu, tekrar ve kontrastı birlikte içeren bir düzenleme biçimidir. Temelinde müzikten alışmış bir kavramdır. Müzik de yazı gibi tekrarlardan ve kontrast­lardan oluşan bir sisteme sahiptir. Bu nedenle müzik eserlerinin, şarkıların düzenlenmesinde sıklıkla ABA formu kullanılmaktadır. ABA formu, tekrar eden iki kısım, “A” ve “A” ile kontrast olan “B” kısmının birle­şerek birbirlerini tamamlamasıdır. Tipografide, nicelik, boyut, ağırlık, doku, ton, şekil, renk gibi değişkenlerin düzenlenmesi ile uygulanabilmektedir. Bir ritim oluştu­ran bu yapı, görsel ya da işitsel elemanların dinamik bir biçimde şekillenmesine olanak sağlamaktadır.

Sinematografik anlatımda kamera hareketleri, çeşitli kuramlar eşliğinde kurguya destek olabilecek özel­liktedir. Kameranın temelde 7 hareketi bulunmaktadır. Bunlar;

• sağa sola çevirme (pan)
• aşağı yukarı çevirme (tilt)
• ileri geri hareket (dolly)
• sağa sola hareket (truck)
• aşağı yukarı hareket (pedestal)
• dairesel hareket (roll)
• ve optik kaydırma (zoom)‘dur