Sanat ve Tipografi

M.Ö. 3000 yıllarında farklı coğrafyalarda ilk sistemli yazılar olarak ortaya çıkan Sümerlerin kullandığı çivi yazısı ve Mısır’da kullanılan hiyerog­lifler sanatsal izler taşır.

Kağıdın bılunmasıdır. Yazının kil tabletler üzerinde eski çağlarda baş­layan yolculuğu, papirüs ve parşömenle devam etti ve kâğıdın bulunmasıyla hız kazandı.

Meggs ve Purvis, Lascaux Mağaralarında erken dönem resimlerin sanatın başlangıcı değil, görsel iletişimin doğuşu olduğunu çünkü, bu resimlerin hayatta kalmak için ayin amaçlı ve faydacı sebeplerle yapıldığını öne sürer. Mağara du­varlarına hayvan resimlerini çizen insanlar, yaptığı işi, bulunduğu yeri diğerlerine haber veriyor ola­bilir ki bu durumda mağara resimlerinin iletişim işlevini yerine getiren tasarım unsurları olduğunu söylemek mümkündür. Bunlar, hangi av hayvan­larının hangi bölgede ve ne miktarlarda bulundu­ğunu göstermek için çizilen ilkel infografikler de olabilir.

Sanat, en basit ifadesiyle duygu, düşünce ve ha­yal gücünün yaratıcı bir yolla dışa vurumu olarak tanımlanabilir.

Sanatı bilimsel yollarla ince­lemeyi amaç edinen estetik, sanat felsefe­si, sanat psikolojisi, sanat sosyolojisi gibi alanlardır.

Tasarım; bir model, kalıp ya da süsleme yap­mak değildir. Bir tasarım kendi içinde bir yapıya ve bu yapı arkasında bir planlamaya sahip olmalıdır. Bütün sanatların temelinde bir tasarım olgusu bu­lunmaktadır. Tasarlama eylemi, oluşturulacak yapı­nın organizasyonu ile ilgili her türlü faaliyeti içine almaktadır.

Tipografik tasarım söz konusu olduğunda, yaratıcılık ve özgürlüğün yanı sıra; okunaklılık, berraklık, nesnellik, doğru iletişim ve söz dizimi oluşturma gibi kriterlerin de tartışmaya açılması gerekir.

Ekolojik tasarım, nesneleri işlevsel bütünlükleri içinde düşünmeyi gerektirdiğinden, tasarımcı da artık sadece form geliştiren kişi değil, ekolojik sür­dürülebilirlik adına ürünün üretilme süreçlerini ve insanlardaki davranış, alışkanlıklarını da değiş­tirebilendir. Malzeme, enerji, ambalaj ve nakliye­den tasarruf yanında ürünün depolanmasıyla ilgili sorunlar da sürdürülebilir tasarımın temelini oluş­turan meselelerdir.

Bir süre sınırlı bir kesimin hizmetinde bulunan yazı, 15. yüzyıl ortalarında matbaanın icadı ve geliştirilmesiyle geniş, halk kitlelerine ulaştı.

Görsel iletişim tasarımı, bir görsel iletişim me­sajının yaratıcı ve estetik yollarla tasarlanması işi­dir. Görsel iletişim tasarımcısı da bu bilgi iletimini yaratıcı ve estetik yollar kullanarak çözümleyen ki­şidir. İletişim mesajını biçimlendirmede kullanılan bu yaratıcı ve estetik yaklaşımlar, tasarımı sanatla zenginleştirir. Diğer yandan, görsel iletişim tasarı­mının, diğer tasarım alanlarında olduğu gibi belirli bir sorunun çözümüne yönelik işlevsel önceliğinin olması ve sergilendiği mecralarla sanatla ayrışır.

Geleneksel anlamda tipografi kelimesi, Gutenberg’in icat ettiği, üzerine mürekkep sürülerek basılabilen yükseltilmiş, harf formları ile dizilmiş, metal kalıp­lar yoluyla oluşturulan baskı, teknik ve yönteminin adıdır. 15. yüzyıldan itibaren artarak ve yayılarak ge­lişmiş, yüzyıllar boyunca tek dizgi ve baskı yöntemi olarak iş görmüştür. Bugün tipografinin başlangıcını oluşturan tipo baskı, ekonomik ve teknik anlamda tamamen terk edilerek yerini bilgisayar dizgisi, ofset ve dijital baskı yöntemlerine bırakmıştır. Günümüz­de tipografi, alfabetik ve rakamsal bilgi iletimi ve alış­verişini kapsayan baskının yanında, bilgisayar ekran görüntüsü, internet siteleri, video, televizyon, sinema ve mimariyi de içine alacak şekilde çok daha geniş bir alanda kendisine yer bulur.

Tipografi, grafik tasarımın temel bileşenlerin­dendir ve etkili bir görsel iletişimde en önemli bi­leşen tipografidir. Tipografiyi bir tasarım elemanı olarak ele aldığımızda da işlevsellik ön plana çıkar. Tipografinin işlevselliği okuyucuyu etkilemesi, bilgiyi hiyerarşik bir düzen içinde vermesi, hedef kitleye, mesaja ve baskı tekniğine uygun olmasının yanında büyük ölçüde okunurluk (legibility) ve okunurluk (readability) üzerine kuruludur.

Okunurluk: Yazı karakteri tasarımına özgü fiziksel özelliklerle bir harfin diğerinden ayırt edilebilmesi. Oku­nurluk özellikleri; x-yüksekliği, karakter biçimi, kapalı alan büyüklüğü, çizgi kont­rastı, tırnaklar ve çizgi ağırlığı gibi özellik­leri içerir.

Okuturluk (readability): Tipografik ele­manlar ve onların tasarımının, okuyucu­nun verilen tipografik bilgiyi anlama ve algılama becerisini etkileyen özellikleri. Okuturluk, doğru yazı karakteri kullanma­nın yanında, uygun ölçü, doğru espas, say­fa boşlukları, satır uzunluğu, majüskül ya da miniskül kullanımı, zemin ve tipografi­nin rengi gibi pek çok etkenin birleşimidir

Yazının resim özelliğini tamamen yitirip semantik bir anlam taşımayan işaretlerden oluşan harflerle var edilmesinden sonra, ters yönde bir gelişimle tekrar resme dö­nüşmesinin, başka bir deyişle yazı ile resim oluşturmanın ilk arayışları ne zaman başlar bilinmez. Ama tarih boyunca, dönemin olanaklarına koşut olarak, önceleri elle, daha sonra teknolojinin olanakları olan tipografik dizgi, daktilo ve bilgisayar kullanılarak yazı ile resimler oluşturulmuştur.

Afişler: İngilizce poster kelimesinin Türkçe karşılığı afiş olsa da poster de Türkçede kul­lanılan bir kelimedir. Afişler, cadde, meydan sokak gibi açık alanlar yanında, lobi salon koridor gibi iç mekânlardaki ilan panolarında da kullanılan tanı­tım ve duyuru araçlarıdır.Afişler, tasarım ve sanat kay­gısının eşit ağırlıkta olduğu grafik ürünlerdir. Ger­çekte grafik tasarım içerisinde sanatsal ağırlığı en faz­la olan ürünlerdir. Reklam afişleri, kültürel afişler ve sosyal afişler amaçları doğrultusunda bir ürün ya da hizmeti tanıtabilir, bir etkinliği haber verebilir, her­hangi bir toplumsal konuda uyarı ve bilgilendirme görevi üstlenebilirler.

Osmanlı dönemi kaligrafisi “Hüsn-i Hat” ya da kısa söylemiyle “Hat” olarak isimlendirildi. “Hat” sözcüğü kelime olarak çizgi ya da yol anlamın­dadır. “Göz, zihin ve ruhu birbirine bağlayan bir ruhsal teknik olarak tanımlanan hat sanatı; mimari, seramik, metal işleri, cam ve tekstil gibi diğer İslam sanatları arasında başat bir konuma sahipti”

Grafiti, sokak sanatının en önemli parçası ve sokağın dilidir. Grafitide çalışma süresi anlık ya da çok kısa veya planlanmış uzun bir zaman dilimi olabilir. Grafiti sadece yazılardan oluşmayabilir, sokak duvarlarına yapılan çizim ve resimler de grafiti kapsa­mında ele alınsa da ağırlığın yazıda olduğu söylenebilir. Grafitide kullanılan yazılarda, kaligrafi ve tipog­rafiden esintiler olsa da harflemeye daha yakındır. Duvar resimlerinde kullanılan yazıların değişik stilleri ve belirgin özellikleri vardır.

Tipografiyi resim sanatına taşıyan sanatçılara Joan Miro ve Paul Klee (Ekspresyonizm), Pablo Picasso ve Georges Braque (Kübizm), Carlo Carra (Fü­türizm), Kurt Schwitters, Raoul Hausmann (Da­daizm), Rene Magritte (Sürrealizm), Jasper Johns (Neo-Dada ve Pop Art), Roy Lichtenstein (Pop Art), Stuart Davis (Soyut Sanat) örnek gösterilebi­lir.

Burhan Doğançay, Ergin İnan, Mustafa Horasan ve İsmet Doğan resimlerinde tipografik yaklaşımlar kullanan sanatçılara örnek gösterilebilir.