Müzik ve Sahne Sanatlarında Eleştirel Düşünce

Sanatçıların kendi çağlarının üretim alışkanlığı­nı eleştirel bir yaklaşımla yorumlamaları yoluyla yani eleştirisel düşünce yoluyla mümkün olmuştur. Eleştirel düşünce çağlar boyu sanat yapıtında yeni teknikler, yeni türler ve yeni akımlar doğmasını sağlamıştır.

İncil’deki hikâyeler üzerine temellenen bu oyunların, taşıdıkları dinî mesajı, de­ğiştirmeden ya da yorumlamadan izleyiciye aktar­mayı amaçlaması sebebiyle bir sanat yapıtı olarak değerlendirilemez.

Belirgin bir yaratıcı ve yenilik­çi yön taşıması ve diğer bestecilerin bu yenilikleri örnek almasıdır. Sanat odaklı bir müzik tarihi pa­radigma değişikliği yaratan bu tür yapıtların tarihi­dir.

Dramaturji adı verilir.

Bir tiyatro oyununun sahnelenmesine dair dekor, kostüm, oyun tasarımı gibi tüm teknik ve sanatsal ögeleri ve oyun kurgusunu tasarlayan alan, oyun yönetmenliğine reji denir.

Partisyon, bestecinin tasarımını icracıya aktaran yazılı bir ortamdır; bir bakıma müzik parçasının metnidir.

Rönesans ve Fransız devrimi önemli iki olaydır. 16. yüzyılda Rönesans sayesinde bilimin ve hümanizmin gelişmesi, Orta Çağ boyunca kültürel tüm etkinlikleri şekillendiren dinin etkisini zayıflatmış ve din amacı gütmeyen bir sanat anlayışının doğu­şuna imkân tanımıştır. 1789’daki Fransız Devrimi ise getirdiği özgürlük ve eşitlik idealleriyle sanatçı­nın bugün anladığımız anlamıyla yaratıcı bir kim­lik kazanmasını sağlamıştır. Bir bakıma Rönesans sanata, Fransız Devrimi ise sanatçıya özgürlüğünü kazandırır.

Tiyatro tarihinde yenilikçi yaklaşımların etkisi özellikle Antik Yunan, Rönesans ve 20. Yüzyıl dönemlerinde belirgindir.

Komedya türünde, koronun bir anda seyirciye doğru yürüyerek olay akışının dışında, gündemde olan bir olay­dan bahsettiği kesitler parabasis olarak adlandırılır.

Rönesans öncesi dönemde bir parçanın öncelikli olarak kavranabilir, anlaşılabilir ve aktarılabilir, uzlaşılmış bir tasarım olması çok önemlidir. Rönesans öncesi dönemin tiyatrosunda ve müziğinde dinî ya da eğlence amaçlı bir üretim gözlenir.

15. yüzyılın ortalarından başlayarak kilisenin gücünün zayıflaması ve merkezi otoritenin güç kazanması toplum yapısını değiştirir. Arapçadan çeviriler yoluyla Avrupalı entelektüellerin Antik Yunan’da sanatın ve bilimin ulaştığı noktayı öğren­mesinin, coğrafi keşiflerin ve bilimdeki gelişmele­rin etkisiyle Avrupa’da insanı merkeze alan, ilahi olan yerine insani olanı öne çıkaran ‘hümanizm’ fikri doğar. Sanatın da amacı artık insani olanı ak­tarmaktır. İnsanla ilişkili ve dünyevi konular sanat yapıtına girer, yeni türler doğar. Hem mitolojiden seçilen konular hem de dönem şairlerinin şiirleri dönem müziğine yön verir.

Operanın doğuşu müzik tarihinde Barok döne­min de başlangıcı olarak kabul edilir. Barok üslup sanatların birlikteliğini hedefler. 17. yüzyılın sonla­rında operada metnin anlamını güçlendirmeye yö­nelik sahneleme arayışları, dekor, kostüm gibi öge­lerin önem kazanması ve fırtına, şimşek, rüzgâr gibi çeşitli efektlerin kullanılması bu etkileşimi gösterir.

Bu besteci Bach’dır.

17. yüzyılın başında bir grup Floransalı müzik adamı kontrpuan ustalarının yarattığı ve eriştiği mühendislik becerilerinin, müziği asıl özü olması gereken duygu aktarımından uzaklaştığını savunur. Bu besteciler müziğin sözlerin hizmetinde olması ve metnin anlamını vurgulamak amacı gütmesi ge­rektiğini öne süren musica rappresentativo adında yeni bir estetik görüş ortaya koyar. Gesualdo’dan farklı olarak bu müzisyenler bunun ancak yeni bir besteleme tekniği ve yeni bir tür ile gerçekleşece­ğini savunur. Buldukları çözüm, müziğin akorlarla şarkıya eşlik ettiği, sözlerin ritmiyle örtüşen tek bir ezgi çizgisinin öncelik kazandığı “eşlikli monodi” adında yeni bir besteleme tekniğidir. Önerdikleri yeni tür ise Antik Yunan tragedyası ile müziği bir araya getiren operadır. Musica rappresentativo, eş­ikli monodi ve opera olgularının temeli, görüldü­ğü gibi eleştirel düşüncedir.

İngiliz tiyatrosu kilise baskısından kurtulup halk ile buluşan bir tiyatro anlayışı ve soylu sınıfının Antik Yunan kültürü­ne karşı ilgisinden doğan bir tiyatro anlayışını göz önüne alarak gelişir.

Antik Yunan tiyatro­sundan taşınan bu kurala göre başarılı bir oyun 24 saatlik bir süre içinde tek bir mekânda geçmeli ve tek bir konu üzerine temellenmelidir.

Bir notanın/akorun bir merkez (Eksen) oluşturduğu ve diğer notaların/ akorların bu merkezin etrafında hiyerar­şik ilişkiler kurduğu ses sistemine tonalite denir. Tonalite kapsamında bestelenmiş parçalar tonal sıfatıyla tanımlanır. Sonat biçimi ise iki tonal bölgenin ve (ge­nelde) iki temanın karşıtlaşmasıyla oluşan bir başlangıç kesiti (Sergi), ilk kesitteki malzemelerin geliştirildiği bir orta kesit (Gelişme) ve ana tonalite üzerinde önceki temaların tekrarlandığı bir final kesitin­den (Yeniden Sergi) oluşan uzun soluklu bir müzik biçimidir.

Dokuzuncu senfoni, insan sesinin senfonide kullanılması yönünden devrimci bir yapıttır. Sen­foninin son bölümünde dört solist ve bir koro Schiller’in ‘Neşeye Övgü’ (An die Freude) şiirini seslendirir.

1850’lere doğru Avrupa müziğinde ilerlemeciler ve gelenekçiler olmak üzere iki farklı yaklaşım görülür. Liszt ve Wagner’in bayraktarlığı­nı yaptığı ilerlemeciler, Beethoven’ın devrimci bir model olarak ele alır ve yenilikçi, devrimci bir çiz­gi benimser. Brahms’ın önderliğinde gelenekçiler ise Beethoven tarzı motif işçiliği yoluyla senfoni, konçerto, sonat gibi 18. Yüzyıl türlerini sürdürme­yi tercih ederler.

Norveçli yazar Henrik Ibsen modern tiyatronun öncüsü olarak kabul edilir.

Stanislavski, 30 yıllık bir çalışma ile geliştirdiği oyunculuk teknikleri metodunda döne­minde yaygın olan “oyunculuk biçimine, sahnede kalıplaşmış konuşma ve davranış biçimlerine” karşı çıkar ve “rolün abartılması, alkış toplamak için alışılmış oyunculuk hilelerinin yinelenmesi, sahnede göstermeci olarak adlandırılan oyunculuk” tarzını eleştirir.

Amerika’nın yeni bir aktör olarak sanat dünyasına katılması, teknolojik gelişmeler ve kültürler arası iletişimin güçlen­mesi savaş sonrası sanat dünyasının şekillenmesindeki önemli etkenlerdir.

Bir parça­yı oluşturan biçim ögelerinin sıralanışının besteci tarafından önceden belirlenmediği, dizilimin ve başka birçok kararın yorumcu tarafından verildiği, bu sayede yorumcu­nun bestenin oluşmasında daha etkin bir rol oynadığı yapıt türüne açık yapıt denir. Bir açık yapıtın her icrası ayrı bir ses dünyası oluşturur.

Usmanbaş’a göre, çağdaş Türk müziği, kendi folklorundan beslenmenin ötesine geçmeli ve çağın Modernist yaklaşımları üzerine kurulmalıdır. Bu bağlamda, dinleyicinin alışkanlıklarını, beklentilerini karşılayan eserler yazmak yerine yenilikçi, çığır açan ve dinleyicinin sanata dair alışkanlıklarını sorgulamasına neden olacak müzikler bestelemek gerekir.