Tipo Baskı (Yüksek Baskı) Tekniği ve Dijital Üretim Yöntemleri

Dijital, elektronik veri ortamlarıdır. Dijital tasarım kavramı ise, yapılacak bir tasarımın yeni bilgisayar tabanlı teknolojik araçlarla yapılması ve çoğaltarak geliştirilmesidir. Başka bir deyişle dijital tasarım, tasarım kararlarının kağıt üzerinde değil de ekran üzerinde verildiği bir süreçtir. 

Matbaadan çok önce yazı bulunmuştur. Zaman açısından, insan medeniyetinin sicili ve bu medeniyetlerin kayıt altına alınması yazı sonrası matbaanın devreye girmesiyle oluşmuştur. Daha sonraları ise Johannes Gutenberg’in 1440’da hurufat adı verilen metal harf kalıplarını icat etmesi, matbaacılık sektöründe devrim sayılacak bir gelişme olmuştur. 20. Yüzyılın ikinci yarısına kadar da kitaplar ve benzer baskı türleri için yaygın olarak kullanılmıştır. “Yazı temelli bu ilerlemelerin en büyük adımlarından birini de tipo baskının atası olan Gutenberg matbaası oluşturmuştur” (Koldaş, & Selamet, 2018). Bu yazı temelli ilerlemenin en büyük baskı objesi hareketli harfler denilen metalden (bornz, kurşun, çinko, bakır vb.) yapılmış birebir kalıp tip (Type) bloklardır. 

Dijital ortamda tasarlanan ürünlerin basım aşamaları basıldıkları tekniklere ve kalıba göre değişmektedir. Matbaa teknolojisi veya endüstriyel basım teknolojileri olarak da adlandırılan bu temel basım/baskı sistemleri farklı teknik kalıplar içinde isimlendirilmektedir. Baskı teknikleri genel olarak adlandırıldığında ise iki bölüme ayrılır. Bunlar sanatsal baskı teknikleri ve endüstriyel baskı teknikleri’dir.

Dijital kavramının kullanımının iki farklı boyutta olduğu bilinmektedir. Bunlardan biri computerized veya digitized terimlerinin karşılığı olan sayısallaştırma, diğeri ise digital veya computation terimlerinin karşılığı olan sayısal, bu araştırmada sıklıkla kullanıldığı şekilde dijitaldir. Sayısallaştırma, var olan verinin veya bilginin fare, klavye, tarayıcı gibi çevre birimleri tarafından bilgisayar gibi bir ortama aktarılması sayısallaştırma işlemidir. Sayısal (Dijital) ise, tasarımın başka ortamlardan bilgisayar ortamına aktarılması, var olan tasarımın sayısal bilgi hâline dönüştürülmesidir. Dijital tasarım ise yani sayısal tasarım; tasarımın başlangıcından sonuna kadar bütün evresinde bilgisayar ortamının kullanılması ve tasarım kararlarının bu ortamda verilmesidir. 

Endüstriyel baskı teknikleri, kullanılan ve uygulanan teknik kalıpların yapılarına göre beşe ayrılmaktadır: yüksek baskı (Tipografi, Flekso), düz baskı (Ofset), çukur baskı (Tifdruk, Tampon), şablon-elek baskı (Serigrafi) ve dijital baskı. Masaüstü yayıncılık sistemleriyle hazırlanan dijital grafik tasarımların çoğaltımı endüstriyel baskı teknolojileri ile yapılmaktadır. Endüstriyel basım teknolojisinde dijital bir tasarımın baskısı, önemine ve kullanıldığı hizmet sektörüne göre belirlemek oldukça önemlidir.

Bir grafik tasarımcı, herhangi bir konuda ya da önüne gelen bir proje için yaratıcı düşüncelerini ve tasarım yeteneğini direk elle materyaller (kağıt, karton vb.) üzerine ya da sayısal (dijital) ortamda (bilgisayar) görüntüye dönüştürür. Bu görüntüler, daha fazla kişiye ulaşması için ya baskı teknolojilerinin yardımıyla ya da elektronik ortamda farklı dosya uzantıları ile çoğaltılarak daha çok kişiye sunulur. Bu iletişim modeli grafik sanatların yöntemidir. 

Yüksek baskı sisteminde baskı altı malzemesine görüntü veren kalıp yüzeyinin seviyesi, baskı yapmayan kısımlara oranla daha yüksekte kalır. Bundan dolayı bu baskı sistemine yüksek baskı sistemi denilmektedir. 

Yüksek baskı sisteminin Tipo baskı ve flekso baskı olmak üzere iki çeşidi bulunmaktadır. Bu ünitede endüstriyel baskı teknolojisi tekniklerinden, yüksek baskı sistemi olarak Tipo (Hurufat) baskı konusu ele alınmıştır. Yüksek baskı tekniğinde baskıyı gerçekleştiren kalıp yüzeyinin seviyesi, baskı yapmayan bölümlere oranla daha yüksektir. Tipo Baskı Sistemi, kalıptaki görüntünün baskı altı malzemesine taşınması açısından da “Direkt Baskı Yöntemi” olarak adlandırılır. Yani kalıptaki görüntü baskı altı malzemesiyle direkt temas hâlinde iken belli bir basınç (forsa) yardımıyla transfer edilir. Bu yüzden de baskı altı malzemesinin üzerinde görüntünün düz çıkması için Tipo Baskı kalıbında görüntünün baskı yapan yerlerde ters olması kaçınılmazdır. 

Tipo Baskı hurufat adı verilen metal harf kalıpları ile yapılan yüksek baskı tekniğine tipo baskı adı denir. Tipo baskı tekniğinin hazırlık süreci oldukça uzun ve zahmetlidir. Metal harfler tek tek sayfa oluşturacak biçimde düzenlenir. Bu baskı tekniği matbaanın kurucusu olarak kabul edilen Johannes Gutenberg’e kadar dayanmaktadır. Aynı baskı tekniği seramik ile MÖ 1040 yılında Çinliler tarafından kullanılıyordu. 

Matbaacılık sektöründe kullanılan terim; hurufatlar yani harfler demektir. Bir başka deyişle matbaacılığın, tipografik sisteminde kullanılan harflere hurufat denir.

Tipo baskı sisteminde kalıp hazırlama aşaması zorlu ve uzun bir süreç gerektirmektedir. Bu nedenle günümüzde tipo baskı kartvizit, kitap, broşür, fatura, el ilanı gibi ürünlerin basımında tercih edilmemektedir. Numaratör, kesim, kırım, yaldız baskısı (ısı ile), pilyaj, perforaj gibi işler için kullanılmaktadır. Bütün bu işlemler kağıt, karton, mukavva, özel kağıtlar ve uygun plastik malzemeler üzerine gerçekleştirilebilir. Günümüzde dijital olarak hazırlanmış tipografik tasarımlar, matbaa tekniğinde kullanılan bu tipo hurufat kalıp sistemleri artık ortadan kalkmıştır. Daha çok sanatsal amaçlı, özel günler ve kişisel tasarımlar için hala tipo baskı sistemi kullanılmaktadır. Şimdilerde daha çok dijital olarak sayısal ortamda uygun programlarla hazırlanmış tasarımlar ve görseller dijital baskı makineleri yardımıyla doğrudan materyal üzerine basılmaktadır. Böylece dijital baskı teknolojisi hız ve kalite açısından aynı zamanda boyut sınırlamasını da ortadan kaldırmıştır. Yeni dijital baskı teknolojisi ve sistemleri her geçen gün güncellenerek ve değişerek önemi artmaktadır.

Matbaacılık sektöründe kullanılan terim; hurufatlar yani harfler demektir. Bir başka deyişle
matbaacılığın, tipografik sisteminde kullanılan harflere hurufat denir.Özel bir kasası yani kumpas adı verilen bu alete harfler yerleştirilerek kelimeler oluşturulur. Hareketli harflerin dizgi sonucu oluşumunda katkısı büyüktür. El dizgi tekniğinde dizgi ustasının seri çalışabilmesi amacıyla, hurufatların gerek tanınmasında gerekse kalıp oluşturulması esnasında kolaylık sağlaması için üzerinde değişik fiziksel özellikler söz konusudur. Bu özellikler, punto genişliği, ayak, baş, işaret kertiği, vb. şeklindedir. Dizgi ustası, hurufatın sahip olduğu bu özellikler sayesinde hem seri hem de doğru bir kalıp hazırlama imkânına sahipti. 

Hurufatlar yani harfler, özel döküm atölyelerinde ve içeriğinde üç ana metal kullanılarak üretilir. Hurufatların hem dayanıklılık hem iyi mürekkep transferi hem de düzgün satıh özelliğine sahip olabilmesi amacı ile kullanılan bu metal alaşımlar: kurşun (% 65-70), antimuan (% 20-25) ve kalay (Stannum) (% 5-10) dır.

Hurufatın asıl kullanım alanı “Tipografi”dir.

Tipografi, harf, sözcük, satır ve boşluklama için gereken diğer ögelerle, belirlenmiş bir metni elde etmek için yapılan işlemler bütünüdür.

Genel anlamda incelendiğinde bir hurufat, baş ve gövde kısımlar olmak üzere iki ana unsurdan oluşur. Baş kısmı 3 parçadan oluşurken gövde kısmı ise 5 ana parçadan oluşur:
• Harfin üstünde yer alan “Resim” kısmı mürekkep alıp baskı yapan kısımdır.
• Resim kısmının oturduğu, daha kalın olan alt kısma ise harfin “Et kısmı” denir.
• Altta tabana yakın bölümde bulunan kertiğe ise “işaret kertiği” adı verilir. İşaret kertiği harfin doğru dizilmesi için dizgiciyi uyarır.
• Harfin enine olan boyutuna “kalınlık” denir.
• Harfin resim kısmını taşıyan taban genişlik değeri o harfin “puntosu”dur.

Hurufatlar yani harfler, özel döküm atölyelerinde ve içeriğinde üç ana metal kullanılarak üretilir. Hurufatların hem dayanıklılık hem iyi mürekkep transferi hem de düzgün satıh özelliğine sahip olabilmesi amacı ile kullanılan bu metal alaşımlar: kurşun (% 65-70), antimuan (% 20-25) ve kalay (Stannum) (% 5-10) dır. Bu metal karışımında kullanılan alaşımların harf bloğuna çeşitli katkıları vardır. Kurşun alaşımı, hurufatın genel yapısını oluştururken, kullanılan antimuan hurufata sertlik, dolayısıyla dayanma gücü verirken kalay da metale dökümde kolaylık sağlar ve ona akıcılık verir. 

Günümüzde Tipo baskı makineleri ile çok farklı işler yapılmaktadır. Dijital baskı sistemlerinin çoğalması ile tipo baskı makineleriyle çoğaltım çok az yapılmaktadır. Tipo baskı makineleri ile sadece kişiye özgü özel tasarımlar yapılmaya devam edilmektedir. Bu nedenle günümüzde tipo baskı, özel işlemlerde kullanılır. Tipo baskı sistemi ile kutu kesimi, varak yaldız baskısı (ısı ile), numaratör baskı, gofre baskı, piliyaj ve perforaj işlemleri vb. yapılır. 

Tipo baskı sistemi Yüksek Baskı Sistemi’nde en önemli özellik, Tipo baskı sistemi ile yapılan kesim, kırım, gofre ve sıcak yaldız işlemlerinin diğer baskı sistemlerinde yapılamamasıdır. 

Yüksek baskı sisteminde tipo baskıya uygun olarak baskı elde etmeye yarayan alet ve makinelerin tümüne birden “tipo baskı makineleri” denir. 

Tipo baskı makinelerini dört grupta toplayabiliriz:
a. El Tezgahları (Presler)
b. Pedal Makineleri (Düz kazanlı presler)
c. Silindir Kazanlı Baskı Makineleri
d. Rotatif Tipo Baskı Makineleri

Rotatif Tipo Baskı Makineleri: Tipo baskı makinelerinin en gelişmiş olanıdır. Web offset baskı sistemi yaygınlaşana kadar gazete basımında kullanılmıştır. Baskı ve kalıp kazanı silindir şeklindedir. Bu makinelerle hem tabaka hâlindeki kağıtlara hem de bobin hâlindeki kağıtlara baskı yapılabilir. Rotatif yöntemde, kağıt yüksek hızda dönen kazanların arasından geçerken her iki yüzeye de aynı anda baskı yapılmaktadır. 

Geleneksel baskı sistemlerinin en eskisi olan tipo baskıda harflerin kombinasyonundan sözcükler oluşturan taşınabilir tipte tek tek bloklar bir kutuya yerleştirilir. Bu kalıptaki görüntü baskı altı malzemesiyle direkt temas halinde iken, belli bir basınç yardımıyla transfer edilir. Bu yüzden baskı altı malzemesinin üzerinde görüntünün düz çıkması için, tipo baskı kalıbında görüntü ters olmalıdır.

Tipo Baskı Kalıbını (Klişe) Oluşturan Malzemeler Şunlardır: 
• Hurufat: Baskıda kullanılan büyük harf, küçük harf, rakam ve şekillere denir.
• Klişe: Tipo baskıda kullanılan metal kalıptır.
• Boş Takım: Kelime ve harf aralarını doldurmaya yarayan hurufat metalinden yapılan yarım puntodan bir kadrata kadar olan dizgi malzemesidir.
• Espas: Kelime aralarına konulan boş malzemedir.
• Altlık: Tipo baskıda, klişe kalıbının altına konulan metal yüksekliktir.
• Vizo: Kalıpları sıkıştırmak için kullanılan vidalı kilit tertibatıdır.
• Vizo anahtarı: Vizoları sıkmak ve sökmek için kullanılan metal anahtardır.
• Anterlin: Dizilen satırların birbirine karışıp bozulmaması için satır aralarına konulan genellikle iki punto genişliğindeki metaldir.
• Garnitür: Çember içindeki sayfa boşluklarının düzenlenmesi için kullanılan malzemedir.
• Gale: Kalıpların bağlanmak ve taşınmak üzere yerleştirildiği tabladır.
• Takatuka: Basılacak kalıbı bir düzeye getirmek için vurularak kullanılan tahtadan yapılmış alettir.
• Mizantren: Kalıbın tüm yüzeyinin aynı kalitede baskı yapması için kalıp altından veya kazan kağıdında yapılan yükseklik ayarıdır.
• Çift: Harfleri düzeltmek ya da değiştirmek için kullanılan cımbız şeklinde alettir.

Edward Rondthaler’in Fotodizgi tekniği (harflerin optic yardımıyla ışık duyarlı bir kağıt üzerine pozlanarak tipografik metinlerin oluşturulduğu sistem) Gutenberg’in bulduğu metal dizginin yerini almıştır. Metal harflerin el ile kumpasta dizildiği uzunca bir dönemin ardından, 19. yüzyıl sonlarında, matris diye adlandırılan metal harf kalıpları kullanarak erimiş metal alaşımlar hâlinde döküm yapan sıcak dizgi makinaları ortaya çıkmıştır. Bu makinalar, dökümleri ayrık harfler ya da satırlar hâlinde yapan iki gruba ayrılır ve kendilerini geliştiren firmaların adlarıyla Monotype (Lanston Monotype Machine Company) ve Linotype (The Mergenthaler Linotype Company) diye anılır. 

Dizgi antik bir sanattır. Dizgi, sözcüklerin en iyi okuma deneyimini oluşturacak şekilde sıralanmasıdır. Okunaklı, ilgi çekici ve güzel sayfa mizanpajları oluşturma yöntemidir. Başka bir tanımda ise dizgi, basım yoluyla çoğaltılması düşünülen yazılı bir metinin belirli standartlar gözetilerek matbaa harfleriyle yeniden yazılması işlemi. Metinlerin bilgisayar ortamına aktarılması işlemidir. 

Mekanik baskı makinelerinde başlayan dizgi işlemi, otomatik baskı makinelerinden, günümüzde çoğu dizicinin kullandığı birincil araca geçiş yaptı: vektör grafik yazılımı. Eskiden aylar veya yıllar süren işlemler artık dijital yazılımla dakikalar içinde gerçekleştirilebiliyor. Artık dizgi, metnin dijital sistemlerde semboller, harfler ve glifler gibi ayrı türler kullanılarak oluşturulma şeklidir. Font boyutlarının ve satır aralığının anlaşılmasını sağlayan dizgi, tasarım dünyasının önemli bir parçasıdır.

İster Tipo baskı sisteminde isterse dijital sistemlerde metninizi bir tasarım veya belgede bir araya getirirken her zaman göz önünde bulundurmanız gereken birkaç temel adım vardır: Bunlar; hiyerarşi, fontlar, satır aralığı, dolgu ve karakter aralığıdır. Modern dizgiciler için modern araçlar artık iyice gelişmiş dizgi çalışmalarının temellerini oluşturan vektörel grafik tasarım yazılımları ile her türlü içeriğin işlevsel ve güzel belgeler üretilmesini sağlamıştır. 

Gelişen teknolojiyle birlikte çoğlatım sistemlerinden olan tipo baskı alanında kullanılan kalıplar da değişmiştir. Tahta hareketli harflerle başlayan tipo baskı kalıplarının gelişimi sırasıyla metal hareketli harflerin (hurufat), metal klişe ve fotopolimer klişelerin kullanımıyla devam etmiştir.

Uçak tasarımcısı William Fetter, 1960'larda grafik tasarım için CRT’yi (Cathode Ray Tube) kullanan kişi olmuştur. CRT, veriyi bitlerden (daha sonra gelişerek pixel olacaktır) oluşan matematiksel bir alan üzerine görselleştirmeye izin veren monitördür. 

1965 yılında, Dr Ing. Rudolf Hell, Digiset dizgi sistemini getirmiştir. Bu sitem dijital tasarımcıların CRT karakterleri üretmek için kullandıkları ilk cihaz olmuştur. 

Rudolf Hell’in dizgi makinesinin, 1965’te Digiset 50T1’in (‘üçüncü nesil fotodizici’ olarak kabul edilir) piyasaya sürülmesiyle, harf biçimleri, oluşturma sürecinde bir katot ışın tüpünden (CRT) ışık noktaları tarafından ışınlandı. Bu nedenle, Almancada bu teknoloji Lichtsatz olarak bilinir (Licht, ışık, isim anlamına gelir,—ironik olarak mucidin adı Cehennem aynı zamanda ışık, sıfat anlamına gelir).

Dr. Rudolf Hell’in dizgi makinesinin, 1965’te Digiset 50T1’in (‘üçüncü nesil fotodizici’ olarak kabul edilir) piyasaya sürülmesiyle, harf biçimleri, oluşturma sürecinde bir katot ışın tüpünden (CRT) ışık noktaları tarafından ışınlandı. Bu nedenle, Almancada bu teknoloji Lichtsatz olarak bilinir (Licht, ışık, isim anlamına gelir,—ironik olarak mucidin adı Cehennem aynı zamanda ışık, sıfat anlamına gelir). Harfler bu oluşturma işleminin sonunda hala fotoğrafik olarak açığa çıkarılsa da ‘matrisler’ yazı tiplerinin bir kısmı sayısal bir tanımla değiştirilmiş ve harfler tek kare noktalara ayrıştırılmıştı (‘bitmap’ terimi muhtemelen uygundur). Yazı tipi verilerinin kendisi ayrı bir cihazda değil, makinede saklandı: Harf biçimleri, özelliklerini tamamen kaybetmişti. Bu süreç ‘dijital fotokompozisyon’ olarak biliniyordu. Şimdiye kadar yaratılan ilk dijital yazı tipi, muhtemelen 1968’de Dr. Ing personeli tarafından geliştirilen Digi-Grotesk S idi. Bununla birlikte, 1970’lerin sonlarına kadar pazarlanmış başka bir makine görünmüyor. 

Rudolf Hell, Digiset 1929 yılında Berlin, Babelsberg’de kendi şirketini kurdu. Dünya Savaşı’ndan sonra şirketini Kiel’de yeniden kurdu. Bir mühendis olarak çalışmaya devam etti ve baskı plakalarının elektronik kontrollü gravürü için makineler ve ABD’de RCA ve daha sonra III tarafından VideoComp olarak pazarlanan digiset adlı bir elektronik fotoğraf dizgi sistemi icat etti.

Dijital baskı, dijital ortamda hazırlanmış işlerin, elektronik veri yoluyla baskı makinesine gönderilmesi ve basılmasıdır. 

Dijital baskı da üç başlık önemlidir. Bunlar;
1. Bilgisayar ve destekleyici üniteler,
2. Grafik tasarıma uygun programlar (Piksel ve vektörel tabanlı programlar) ve
3. Basımı çoğlatılacak baskı makineleridir. Bu programlar sayesinde çizim, dijital fotoğraf görüntülerine düzenleme, sayfa tasarımı ve tipografik çalışmalar yapabiliriz. 

Sanayileşmenin ve makineleşmenin ardından bilgisayar devri yaşadığımız şu zamanda dijitalleşme kavramı ortaya çıkmıştır. Özellikle bilginin çoğaltılması ve farklı kitlelere ulaştırılması baskı teknolojisinin gelişmesiyle sağlanmıştır. Dijitalleşme, baskı teknolojisinin içinde yer alan matbaa sistemlerini de etkilemiştir. Bilgisayar kullanımının yaygınlaşmasıyla matbaacılığın dijitalleşmeye başlaması sonucunda ortaya çıkan “Dijital Baskı” kavramı ortaya çıkmıştır. Önceleri endüstriyel basım teknolojilerinde film, prova baskı, pozlandırma vb. işlemlerden söz edilirken dijitalleşme ile bu kavramlar da ortadan kalkmıştır. Böylece baskı öncesi hazırlık aşaması ve maliyetler azalmış, basım sektöründe hem üretim hem de çoğaltım hızı artmıştır. 1990’lı yıllarda fotografik yollarla, büyük çaba ve zaman harcanarak yapılan renk ayrımı ve film çıkış işlemleri, gelişen bilgisayar teknolojisi, RIP teknolojisi ve çıkan yeni yazılımlar, film pozlandırma cihazları ile tamamen dijital ortamda yapılmaya başlanmıştır. Film pozlamada film çıkış serigrafi, tampon, flekso, ofset baskı kalıplarının yapımında kullanılan araçlardır. Film çıkış baskı öncesinde kalıp hazırlamak için kullanılır. Ekrandaki tasarımın film çıktısı alınarak kalıplara pozlama işlemi uygulanır. Ekrandaki görüntü film yardımıyla kalıba aktarılır ve bu kalıplarla sektörlerine göre baskı işlemi yapılır. 

Dijital çoğaltımda ise, baskısı yapılacak iş önce dijital ortama alınıyor. Yani Görsel materyal ya taranıyor (Scannner) veya veri taşıma araçları ile (flash disk, harici depolama harddisk vb.) bilgisayara aktarılıyor ya da taşınıyor. Böylece bilgisayar ortamına aktarılan tasarımlar görüntü işleme sistemleriyle baskıya hazırlanması aşamaları gerçekleşmektedir. Uygulamaların dijital görüntüleri çeşitli şekillerde bilgisayardan diğerine elektronik olarak transfer edilip çoğaltım aşamasına geçilmektedir. Dizayn ve grafik mizanpaj aşamasında bütün elde edilen bitmap (Piksel-Nokta koordinatlı) ve vektörel grafik dosyaları bir araya toplanır. Daha sonra eldeki malzemelerle birlikte bilgisayarda tipografik çalışmalar da yapılarak istenilen iş hazırlanır. Artık basacağımız iş dijital ortamdadır ve RGB renk formatındadır. Bu işi yine çeşitli elektronik ağlarla direkt baskıya gönderilecekse CMYK renk formatıyla yazıcıya gönderilir ve baskısı çoğaltılır. 

Dijital tasarım gelecekte daha fazla gelişecektir. Dijital medya olanakları hızla değişmekte ve gelişmektedir. Mobil cihazlar, güncel değişimler göstermektedir ki belki de baskı tabanlı masaüstü yayıncılığın son günlerini görüyoruz. Dijitalleşmenin getirdiği olanaklar sayesinde insanlar sanal olarak çoklu ortamları dijital görsel tasarımın çoğaltılması adına hızlıca tüketmektedir. Tabletler ve telefonlar masaüstünden çok daha önemli işlevler yapmaktadır. Baskı her zaman yaptığımız işin bir parçası olacak ama artık en büyük parçası olmayacaktır. 

Tipo Baskı Sistemi, kalıptaki görüntünün baskı altı malzemesine taşınması açısından da “Direkt Baskı Yöntemi” olarak adlandırılır.