Serigrafi (Elek Baskı) Tekniği ve Dijital Üretim Yöntemleri

Temel prensibi tahta veya metal bir kasnağa gerilerek tutturulmuş ipek kalıp ve bu kalıbın üzerine konulan boyanın el aletiyle veya makineyle basınç uygulanarak alttaki kumaş veya kağıt yüzeye aktarılması olan serigrafi, tam olarak bu nedenle ipek baskı veya elek baskı olarak da adlandırılır.

Serigrafi baskı tekniği, baskı atölyesi ortamıyla, pozlandırma üniteleriyle, dijital baskıya hazırlık aşamalarıyla ve çeşitli kimyasal malzemeleriyle diğer geleneksel baskı tekniklerine kıyasla daha yeni bir teknik gibi görünse de aslında bir şablon baskı tekniğidir ve kökeni mağara duvarlarında bulunan şablon el baskılarına kadar dayanmaktadır. Burada kullanılan şablon, insan elinin kendisidir. Elini duvara koyarak üzerinden ağızdan püskürtülen boya ile el izini çıkartan insanlar, aslında şablon baskı tekniğini ilk kez kullananlardı.

Şablonlarla tek renkli veya çok renkli desenleri katagami adı verdikleri bu tekniği ile uygulamaya başlarlar. Elle şablon kesme tekniğine katagami, ipeğin
üzerine maskeleyerek boyanması tekniğine ise katazome adı verilir.

1910’larda Roy Beck, Charles Peter ve Edward Owens’ın kromik asit emülsiyonu ile denemeleri sonucu ışığa duyarlı kalıplar elde edilmeye başlandı. 1915’ten sonra, fotografik serigrafinin ilk kez öncülük edildiğinde, süreç tekstil baskısı için popüler hâle geldi ve insanların her boyuttaki kumaş ipliklerine baskı yapmasına izin verdi.

Artan ilgiyle birlikte serigrafi, ABD ve Avrupa’daki sanatçılar için ciddi bir baskı tekniği olarak saygı görmeye devam etti. 1960’ların Pop Art hareketiyle birlikte, Amerika’dan Andy Warhol ve Robert Rauschenberg, Birleşik Krallık’tan Eduardo Paolozzi ve Joe Tilson gibi birçok sanatçı, sanatsal üretimlerinin bir parçası olarak serigrafi kullandığından, serigrafi baskı popülerlik kazanmaya devam etti. İngiltere’deki Kelpra Studio’dan Chris Prater, bu tekniği Paolozzi ve Richard Hamilton da dahil olmak üzere zamanın en etkili sanatçılarından bazılarına tanıtmasıyla tanınır. Bu sanatçılar, fotografik öğeleri elle çizilmiş kişisel şablonlarla birleştiren bir kolaj stratejisi geliştirerek bu tekniği çalışmalarında kullandılar.

1980’lerden itibaren ticari serigrafi yapan şirketler için iş güvenliği düzenlemeleri daha katı hâle geldikçe, üniversitelerde de baskı resim programları, yağ bazlı baskı mürekkeplerini eleklerden temizlemek için kullandıkları toksik petrol bazlı solventler kullanmanın sağlığa zararları konusunda endişelenmeye başladı. Sağlık ve çevresel tehlikeler konusundaki farkındalığın artması, su bazlı serigrafi mürekkeplerinin piyasaya sürülmesine yol açmıştır. 1990’ların sonlarında, su bazlı serigrafi mürekkeplerinin kalitesindeki gelişmeler, güzel sanatlar eğitimi veren kurum ve üniversitelerin serigrafi baskıyı yeniden canlandırmasın yardımcı oldu.

Çukur baskı indirgeme yöntemiyle oyularak hazırlanan kalıplar için kullanılan bir terimdir, burada mürekkep kalıpta çukurda kalan yerlere dolar ve yumuşatılan kağıt çukurdaki mürekkebi toplar (örn. Gravür)

Serigrafi kalıbını hazırlarken elekte örtülen yerler mürekkep geçişine izin vermeyerek baskı yüzeyine aktarılmayacaktır. Bu mantığa dayanarak kalıp hazırlamada farklı örtücü malzemeler kullanılabilir. Bunlardan en basiti eleğin altına elle kesilerek hazırlanan film tabakasının yerleştirilmesidir. Boş elek tamamen mürekkebi alta geçirir, ancak kalıbın altında kalan asetat şablon, mürekkebin baskı yapılacak yüzeye temasını engeller.

Baskı öncesi aşamada bilgisayar ortamında basılmak istenen görsel CMYK renklerine ayrıştırılarak film çıktısı alınır, sonrasında bu dört ayrı filmin her biri 4 ayrı kalıpta pozlanır.

CTS (Computer to Screen) ve DTS (Direct to Screen) yöntemleri, yani doğrudan kalıp yöntemi, bilgisayarda hazırlanan görselin doğrudan kalıba yazdırılmasıdır. CTS bilgisayardan eleğe, DTS ise doğrudan eleğe anlamına gelir.

Bu yöntemle çok sayıda ve yüksek hızda hazırlanan kalıplar seri üretimi kusursuz ve hızlı hâle getirir.

Elek sıklığı ne kadar düşük olursa mürekkep miktarı o kadar çok olur, bu tekstil baskısı gibi uygulamalarda tercih edilen bir özelliktir. Yüksek sıklıkta elek ise yüzeye geçen mürekkep miktarı daha düşüktür ancak ince çizgiler veya ayrıntılı desenler gibi detaylı baskıların çoğaltımında daha iyi sonuç verir.

Elle hazırlanan kalıplarda sanatsal kullanımda veya yine bazı plastisol mürekkeplerde tercih edilir. Kitaplarda kullanılan cilt bezi için kumaşın dokusuna bağlı olarak kullanımı mümkündür.

Rakle, serigrafi tekniğinde kullanılan boya sıyırıcıdır. Manuel baskıda elle tutulan, otomatik baskılarda ise makineye bağlı olan rakle, eleğin üzerine koyulan mürekkebin sıyırılarak gözeneklerin açık olduğu yerden alttaki baskı yapılacak yüzeye geçmesini sağlar.

UV mürekkepler daha çok sanayi tipi kullanımlarda tercih edilir. Ultraviyole ışıkta kürlenerek kurur. Bu tip mürekkepler tekstilin yanı sıra otomotiv, elektronik, bilgisayar, ulaşıma dair ürünlerin üretiminde olduğu gibi pek çok alanda karşımıza çıkar.

Boş ipek eleğin emülsiyon malzemesiyle kaplanması için kullanılan gereçtir. Mantık olarak rakleye benzer ancak farklı bir forma sahiptir. Bir kürek gibi emülsiyon malzemesini içinde tutar, elle biraz eğildiğinde ise akıcı emülsiyon sıvısının eşit ve homojen bir şekilde ve ince bir tabaka oluşturacak biçimde eleğe
sürülmesini sağlar.

Warhol, popüler kültürün eleştirisini üretim üzerinden yapmış ve serigrafi bunun için eşsiz bir teknik olmuştur. Seri üretim ve tekrarı kullandığı imgelerle ve ünlü yıldızların portreleriyle pekiştirmiş, bu imgeleri kendi özgün diliyle birleştirmiş, serigrafi baskılarla çoğaltarak ve sanatı bir tüketim nesnesi hâline getirmiştir

Sanatçılar bir özgün baskı tekniği olarak serigrafiyi kullandıklarında işlerini imzalarken aynı zamanda numaralandırırlar. Böylelikle kaç adet baskı yapıldığı belirtilmiş olur. İmzalarda baskı sırası genellikle 1/100, 2/100, 3/100 şeklinde yazılır. Bu örnekteki 100 rakamı toplam baskı adedini, bölü çizgisinin solunda kalan rakam ise o baskının kaçıncı baskı olduğunu gösterir. Bu numaralandırma imzanın bir parçası gibidir. Numaralandırmanın yanı sıra sanatçının adı soyadı/ imzası, yapım yılı ve kimi zaman işin adı da yer alır.

Amacına bağlı olarak, hava koşullarına ve ışığa dayanıklı, şeffaf veya opak, parlak veya mat, kimyasallara dayanıklı, yıkanabilir veya elektriksel olarak iletken mürekkepler kullanılarak baskı yapılabilir. Bunların yanı sıra metalik, fosforlu, fosforesan (karanlıkta parlayan), sedefli, kazınabilir veya kokulu mürekkepler gibi özel efektli mürekkeplerle baskı yapmaya da uygundur.

Serigrafi yalnızca teşhir, poster, gösteri kartları ve genel reklamları basmak için kullanılmaz; daha birçok başka şekilde de kullanılır. Mobilya üreticileri, yatak, masa, çocuk mobilyası vb. dekorasyon işlemlerinde serigrafi kullanır. Tekstil endüstrisi için, serigrafi vazgeçilmez olmuştur. Kilometrelerce uzunlukta kumaşlara baskı yapabilmek için büyük tesisler inşa edilmiştir. Abajurlar çay tepsileri, kilimler, kitap ceketleri, masa örtüleri, oyuncaklar, havlular, bardaklar ve peçeteler, aklınıza gelebilecek pek çok nesne bu teknikle süslenir, dekore edilir. Kravatlar, el çantaları, eşarplar ve tasarımla zenginleştirilebilen hemen hemen her şey serigraf işlemiyle üretilebilir.