Geri Dönüşüm

Atık: “Üreticisi veya fiilen elinde bulunduran gerçek veya tüzel kişi tarafından çevreye atılan veya bırakılan ya da atılması zorunlu olan herhangi bir madde veya materyal”dir. (Atık Yönetimi Yönetmeliği (AYY), Resmi Gazete 29314 (2 Nisan 2015), md. 4/1-d.)

katı atık yönetimi hiyerarşisi  önleme (prevention), azaltma (reduce), tekrar kullanma (reuse), geri dönüşüm (recycle), geri kazanım (recovery) ve bertaraf (disposal) olamak üzere altı tanedir. 

Önleme (Prevention): Ürünlerin çeşitli yollarla kullanım ömürlerini uzatarak yeniden kullanılmasıdır. Örneğin, ürünü tamir ederek ömrünü uzatmak.

Azaltma (Reduce): Kaynağında azaltmadır. Az hammadde kullanımı ya da az tü-

ketim daha az atık demektir.

Tekrar Kullanma (Reuse): Kullandığımız ve artık ihtiyacımız olmayan bir ürünün atık hâline gelmeden aynı amaçlarla tekrar tekrar kullanılmasıdır. Örneğin depozitolu ürünlerin tekrar doldurulması.

Geri Kazanım (Recovery): Enerji geri kazanımıdır. Atıkların geri dönüştürülemediği hâllerde atıktan enerji elde edilmesini amaçlar.

Bertaraf (Disposal): Hiçbir şekilde geri dönüşümü olmayan atıkların düzenli depolama alanlarında toplanmasıdır.

Doğal kaynakların korunmasını sağlar.

Enerji tasarrufu sağlar.

Atık depolama miktarını azaltır.

Ekonomiye katkı sağlar.

Çevre kirliliğini azaltmaya katkı sağlar.

Sera gazı emisyonunun düşmesine katkı sağlar.

Yeni iş alanları yaratarak istihdam sağlar.

Tarihte ilk belgelenmiş geri dönüşüm ürünü 1031 yılında Japonya’da atık kağıtlardan elde edilen gri kağıttır.

Sıfır Atık: Üretim, tüketim ve hizmet süreçlerinde atık oluşumunun önlenmesi/ azaltılması, yeniden kullanıma öncelik verilmesi, oluşan atıkların ise kaynağında ayrı biriktirilerek toplanması ve geri dönüşüm ve/veya geri kazanımının sağlanarak bertarafa gönderilecek atık miktarının azaltılması suretiyle çevre ve insan sağlığının ve tüm kaynakların korunmasını hedefleyen yaklaşım (Sıfır Atık Yönetmeliği (SAY), Resmî Gazete 30829 (12 Temmuz 2019), md. 4/1-s).

Gofre, kabartma baskı tekniğidir. Kağıt yüzeyinin kalıplar aracılığıyla fiziksel güç uygulanarak kabartılması yoluyla yapılır.

Anderson’ın Möbius şeridinden esinlenerek tasarladığı logo kapalı bir döngüde birbirini takip eden üç ok ile tepe noktası aşağıda bulunan ters üçgen şeklinde oluşturmuştur. Ancak daha sonra logo, yarışmayı düzenleyen şirket tarafından tepe noktası yukarıda olacak şekilde 180 derece çevrilerek günümüzde her yerde gördüğümüz şekline getirilmiştir.  Logodaki üç ok geri dönüşüm aşamaları olan toplama, işleme ve satın almayı temsil eder.

Logodaki üç ok geri dönüşüm aşamaları olan toplama, işleme ve satın almayı temsil eder. Toplama, geri dönüştürülebilir ürünlerin atık grubuna göre sınıflandırılmış atık kutularında ya da toplama merkezlerinde toplanarak ayrıştırılması ve temizlenmesini kapsamaktadır. İşleme, temizlenen geri dönüştürülebilir malzemenin gerekli endüstriyel işlemlerden geçerek yeniden hammadde hâline getirilmesidir. Satın alma ise geri dönüştürülmüş hammaddeyle üretilen ürünlerin satın alınması ve kullanılmasıdır.

Evrenselleşmiş geri dönüşüm sembolünün normal şekilde kullanımı ürünün geri dönüştürülebileceğini belirtir. Ürünün geri dönüştürülmüş malzemeden yapıldığını ifade etmez. Ancak sembolün daire içinde kullanımı nesnenin geri dönüştürülmüş malzemeden üretildiğini gösterir.

Daire içinde üç türlü kullanımı vardır:

Ürün bütünüyle geri dönüştürülmüş malzemeden yapılırsa geri dönüşüm sembolü siyah daire içinde beyaz oklarla gösterilmektedir.

Bu sembolün ortasında % sembolüyle yazılmış bir rakam var ise bu da üründe kullanılan geri dönüştürülmüş malzemenin oranını belirtmektedir.

Ürün geri dönüştürülmüş malzemenin yanında yeni hammadde kullanılarak üretilmişse beyaz daire içinde siyah geri dönüşüm sembolü ile ifade edilir.

Bazı kağıt atıkları farklı bir işlemle dönüşüme girerler ya da dönüşüme hiç dâhil edilmezler. Bunlar:

• Pizza kutuları ve fast food paketleri: Yağ ve yemek artığı bulaştığı için geri dönüşüme dâhil edilmez.

•Tek kullanımlık karton bardak ve tabaklar, yağ ve sıvı geçirmez yemek kutuları: Bu kartonlar sıvı geçirgenliğini engellemek için plastik bir yüzey ile kaplanmış oldukları için kağıt atıklarından farklı bir işlemden geçmesi gerekmektedir. Bu nedenle genel kağıt atık kutularına atılmamalıdır.

•Her türlü hijyenik kağıt: Kağıt havlu, tuvalet kağıdı, ıslak mendil vb. kullanılmış ve kirlenmiş olan bu ürünler geri dönüşüm kutularına atılmamalıdır.

•Hediye paket kağıdı, plastik ve yapıştırıcı içeren zarflar ve ambalaj kağıtları: Bu ürünlerin geneli plastik kaplama ile kaplanmıştır. Eğer üzerinde plastik kaplama bulunmuyorsa geri dönüşüme dâhil edilebilir.

•Fotoğraf kağıdı ve fişler

Metal geri dönüşüm süreci toplama, sıralama,

işleme, parçalama, eritme, temizleme, katılaştırma

ve metal çubukların taşınmasını içermektedir.

İki veya daha fazla sayıdaki aynı veya farklı gruptaki malzemelerin en iyi özelliklerini bir araya toplamak ya da ortaya yeni bir özellik çıkarmak amacıyla, bu malzemelerin makro seviyede birleştirilmesiyle oluşan malzemelere “Kompozit Malzeme” denir. (Enç, vd, 2012: 348)

Birçok plastik türü vardır. Bu plastik türleri şunlardır:

1. PET (Polietilen Tereftalat): Genellikle su ve içecek ambalajlarında kullanılır.

2. HDPE (Yüksek Yoğunluklu Polietilen): Sert plastiktir. Deterjan ambalajı, oyuncaklar, yağ şişeleri,

çöp kutuları, parklarda kullanılan banklar gibi ürünler için kullanılır.

3. PVC (Polivinil Klorür): Yumuşak ve esnek bir plastik türüdür. Şeffaf gıda ambalajı, oyuncak, kablo

kaplama malzemesi, plastik boru, pencere çerçevesi, su hortumu, vb. gibi birçok ürün yapımında

kullanılmaktadır.

4. LDPE (Düşük Yoğunluklu Polietilen): Alışveriş poşetleri, ekmek paketleri, diş macunu tüpleri,

saklama kapları yapımında kullanılmaktadır.

5. PP (Polipropilen): Tek kullanımlık çocuk bezleri, kovalar, şişe kapakları, margarin ve yoğurt kapla-

rı, pipetler vb. ürünlerde kullanılmaktadır.

6. PS (polistiren): Çatal, bıçak gibi tek kullanımlık ürünler, yemek kapları, strafor bardaklar, köpük

ambalajlar vb. ürünlerde kullanılır.

7. Diğer: (BPA, Polikarbonat ve Polilaktik asit) Diğer plastik gruplarına girmeyen ya da diğer grupla-

rın karışımından olan plastiklerden üretilen ürünlerdir.

Kompost, organik maddelerin daha basit organik ve inorganik maddelere ayrıştırılması işlemidir

İleri dönüşüm katı atık hiyerarşisinde tekrar kullanım ile de karışabilmektedir. Ancak ileri dönüşümde repurpose (yeniden amaçlandırma) devreye girmektedir. Bu yönüyle tekrar kullanımdan (reuse) ayrılır. 

Reuse bir atığın üretim amacıyla aynı şekilde kullanılmasıdır. İleri dönüşüm ise atığa yeni bir değer katarak ve kullanım amacını farklılaştırarak yeni ürün geliştirmektir.

İşlevini yitirmiş kabul edilen her şeyin daha yüksek kaliteye ve

estetik değerlere dönüştürülerek yeniden kullanılmasıdır.

Geri dönüşüm yani downcycling aşağı doğru bir dönüşümdür ve daha çok endüstriyel işlemler gerektirir. Çeşitli fiziksel ve kimyasal yöntemlerle parçalanarak hammaddeye dönüştürülen atıklar genellikle kalite kaybına uğrarlar ve ikincil hammadde olarak kullanılırlar. Burada atığın değer yitirmesi söz konusudur. İleri dönüşüm yani Upcycling ise adından da anlaşılacağı gibi yukarı dönüşümdür. İleri dönüşümde işlevini yitiren eşyaya yeni bir değer ve anlam kazandırılarak yukarı yönlü dönüşüm yapılmış olur.

Gerek kimyasal gerekse mekanik olarak geri dönüşüm süreci belli miktarda enerji gerektirmek tedir. Ancak ileri dönüşümde buna gerek kalmamaktadır. İleri dönüşüm, ürünlerin atık hâline gelmeden tekrar kullanılmasıyla atık oluşumunu önlemektedir. Dolayısıyla daha az atık ortaya çıkması ile daha az atık depolama alanı kullanılması açısından da fayda sağlamaktadır. İleri dönüşümün bir diğer yararı ise çevreye bırakılan atıkların azaltılması aracılığıyla atık yığınlarında oluşan zehirli gazların atmosfere salınımını, toprağa ve suya karışma riskini indirgemesidir.

Kullanım ömrü bitmiş seramik ürünlerin, araba lastiklerinin saksıya çevrilmesi , yumurta kartonlarının ses yalıtım malzemesi olarak kullanılması, taşıma paletlerinin mobilyalara dönüştürülmesi, ömrünü tamamlamış kıyafetler den patchwork tekniğiyle elbise, ceket, çanta gibi eşyaların yapılması evlerimizde yapabileceğimiz basit ileri dönüşüm uygulama örnekleridir.