Sorgulama Temelli İçerik Hazırlama

Küreselleşme, politik, sosyal, ekonomik ve kültürel etmenlerin bir araya gelmesinden meydana gelmiş ve bireyleri, toplumları ve ulusları birbirine bağlı ve bağımlı hale getiren bir yaşam biçimi oluşmasına neden olan olgu şeklinde tanımlanabilir (Giddens, 2012).

Foucault iktidarın her yerde olduğunu, toplumsal özneler tarafından sürekli yeniden üretildiğini belirtmekte; bireylerin bu durumdan sorgulayarak kurtulabileceklerini ifade
etmektedir (Foucault, 2005). Dolayısıyla, iktidarı toplumsal öznelerden ve kamusal bilgilerden bağımsız şekilde büyük anlatılarla değil mikro düzeyde bireylerarası ilişkileri dikkate alarak değerlendirmektedir. Bu yaklaşım bilgi ve öznelerin ilişkisel var oluşunun iktidarı sürekli yeniden ürettiğini ortaya koymaktadır.

Bir etkinliğe ilişkin içeriğin belirlenmesi ve tasarlanmasına yönelik ilkeler aşağıdaki gibi özetlenebilir (Dirik, 2015);

Geçerlik ve güvenirlik

Bilimsellik

Bireylerin ilgi ve ihtiyaçlarına yönelik olma

Aktarılabilirlik ve uygunluk

Toplumsal fayda

Ekonomiklik

İçeriğin mantıksal yapısı

İçeriğin psikolojik temeli

Geçerlik ilkesi, içeriğin amaçlarla ve içeriğin kullanıcısı olan bireyle uyum içerisinde olmasını ifade etmektedir. Güvenirlik ise içeriğin temelinin yani bilginin hem bilimsel gelişmelerle hem de kendi içinde tutarlı olmasına karşılık gelmektedir.

İçeriğin hitap edilen kitlenin hazır bulunuşluk düzeyiyle ve gelişim süreciyle uyumlu olması "Aktarılabilirlik ve uygunluk" olarak adlandırılmaktadır. 

Yapılandırmacı yaklaşım öğrenenin önceki bilgi ve deneyimlerini kullanarak bilgiyi inşa etmesi gerektiğini savunmaktadır (Fosnot, 1996). 

Radikal yapılandırmacılık, nesnel bilginin olmadığını, her bireyin kendi gerçek ve doğru bilgisini kendisinin yapılandırdığını öne sürmektedir. Yani gerçeklik çokludur ve birey buna kendisi ulaşabilmektedir. 

John Dewey tarafından sorgulama becerileri; konuyla ilgili sorular geliştirme ve sorma, yanıtlara ulaşmaya çalışma, yanıtlara ulaşma sürecinde edinilen bilgilerle yeni bilgiler inşa etme, sonuçları  tartışma ve transfer etme şeklinde belirtilmiştir. 

Araştırmaya-sorgulamaya dayalı süreç şu dört faaliyetin bir araya gelmesiyle oluşmaktadır: 

- Bilgi ve fikirlerin öğretenden bağımsız olarak öğrenen tarafından yapılandırılması,
- Bireylerin etkin şekilde aktif olduğu etkinliklerin gerçekleştirilmesi,
- Bilginin ve gerçekliğin sorgulanmasına yönelik yöntemlerin sürece dahil edilmesi,
- Eğitici içeriğin ve bunun uygulamaya geçtiği sürecin öneminin vurgulanması.

Araştırmaya-sorgulamaya dayalı yaklaşımda Sadeh ve Zion (2012) tarafından belirtilen şu yöntemler kullanılmaktadır (Tezel ve Bıyık, 2018);

• Yapılandırılmış sorgulama: Alıcının daha pasif olduğu, öğretenin daha etkin olduğu bir sorgulama yöntemidir. Bu yöntemde öğreten süreç içinde gerekli olabilecek araç ve gereçleri hazırlar. Birey ise ilişkisel bir inceleme yaparak sorgulama yapar.

• Rehberli sorgulama: Bir problem oluşturularak öğretenin rehberlik ettiği bir süreç gerçekleştirilir. Hitap edilen kitle problem durumunu rehber eşliğinde sorgulayarak ele alır. Bu yöntemde kişi yapılandırılmış sorgulamaya göre daha etkindir.

• Açık uçlu sorgulama: Bu yöntemde birey yapılandırılmış sorgulama ve rehberli sorgulama yöntemine göre daha aktiftir. Sürecin tüm aşamalarında hitap edilen kitleden  sorgulaması, problemin çözümüne yönelik çalışmalar gerçekleştirmesi beklenmektedir.

Eleştirel düşünme becerisinin kazandırılma sürecinin etkili bir şekilde yürütülebilmesi için içeriğin sorgulama temelli bir şekilde planlaması gerekmektedir. Bu planlama süreci aşağıdaki aşamaları içermektedir;

• Hitap edilen kitleyi sorular sormaya ve araştırmaya sevk eden toplumsal bir problemin belirlenmesi,
• Bireylerin sorular sorması yoluyla problemin tüm yönleriyle ve derinlikli bir şekilde tanımlanması,
• Problemin çözülmesine yönelik öneriler geliştirme amacıyla araştırmaların gerçekleştirilmesi,
• Yapılan araştırmalar neticesinde elde edilen verilerin analiz edilmesi ve yorumlanması,
• Değerlendirmeler yapılarak anlamlandırmanın sağlanması,
• Çözüm önerileri geliştirilmesi,
• Yansıtma yapılması ve sürecin tamamının raporlandırılması,
• Gerekçelendirmeler yaparak tartışmalar gerçekleştirilmesi,
• Bir karara ulaşılması.

Paradigma kavramı bireyin şeyler ve onların bilgisiyle ilgili giriştiği bilme çabasının çerçevesi şeklinde tanımlanmaktadır. Paradigma, bireyin gerçekliği bulmak amacıyla yaptığı araştırmalarda kullandığı lenslerdir (Lincoln ve Guba, 1985).

Post-pozitivizm, Habermas tarafından pozitivizmin devamı; Lyotard tarafından toplumsal olayların büyük ve kapsamlı anlatılar kullanılarak analiz edilmesinin sonu; Jameson ve
Harvey tarafından kapitalizmin bir aşaması; Foucault ve Derrida tarafından ise koyduğu kurallar aracılığıyla özneyi nesneleştiren modernizme bir karşı çıkış olmak üzere çeşitli şekillerde anlamlandırılabilmektedir. 

Pozitivizme göre:

• Gerçeklik nesneldir.
• Gerçeklik genellenebilir.
• Gerçekliğe deneyler yoluyla ulaşılabilir.

Post pozitivizme göre:

• Gerçeklik çokludur.
• Gerçeklik transfer edilebilirdir.
• Gerçekliğin zor ölçülebilir bir doğası vardır.

Pozitivizmin temel ilkeleri şöyle sıralanabilir: Gözlem ve deneysel yöntem; Bilimsel yöntem; Nedensellik ilkesi; Metafiziğin reddi ve spekülasyon; Duyusal verilere dayanma.

Söz konusu yaklaşımın özellikleri kısaca şöyle sıralanabilir (Aslanargun, 2007);

• Temel felsefesi çok kültürlü ve demokratik eğitime dayanır.
• Ortak duygu, diyalog ve karşılıklı etkileşimin insanlar arasında bağlayıcı olacağına inanılmaktadır.
• Mevcut sosyal ve politik yapı içinde yetişen yeni neslin beklentilerine ve arzularına hitap edebilir.
• Homojen eğitim anlayışından farklı olarak bireysel ihtiyaçlara ve beklentilere cevap verebilecek esnek bir yapıya sahiptir.
• Eğitim bireysel gelişimin önemsendiği bilişsel ve duyuşsal bir alan olarak algılanır. 

Eleştirel bir pedagog olan Kincholoe (2008) bireyin sahip olması gereken nitelikleri şöyle ifade etmiştir;
• Toplumsal alandaki gerçekliği sorgulayabilen.
• Sosyal adalet duygusu gelişmiş.
• Kendini gerçekleştirmeyi ve özgürleşmeyi amaç edinen.
• Demokratik kişilik özelliklerine sahip.
• Etkin bir şekilde sosyal meselelere katılım sağlayan. 

Nosich (2018) eleştirel düşünmenin özelliklerini şöyle ifade etmiştir;
• Belirli bir amaç doğrultusunda gerçekleştirilir.
• Bireyin aktif olduğu dikkatli bir düşünme sürecidir.
• Yansıtıcı bir şekilde ilerler.
• Belirli standartlar gözetilerek yapılır.
• Gerçekçidir.
• Mantıklı olmayı gerektirir.
• Eleştirel düşünmenin sonucunda bazı çıktılar ortaya çıkar, yani üreticidir.

Halpern (1998) eleştirel düşünebilen bireylerin niteliklerini şu şekilde belirtmiştir;
• Kapsamlı ve karmaşık işleri devam ettirebilme.
• Dürtüselliği bastırarak yapılan planlara uyabilme.
• Esnek bir zihne sahip olma.
• Verimsiz yöntem ve tekniklerden vazgeçebilme.
• Problemlerin nasıl çözüleceğine yönelik öneriler geliştirerek eyleme geçebilme.

Facione (1990) eleştirel düşünme becerisinin şu alt becerilerin bir araya gelmesiyle oluştuğunu ifade etmektedir;
• Yorumlama: Kişinin deneyimlediği olayların, içinde bulunduğu koşulların, sahip olduğu inançların ne anlama geldiğini açıklamasıdır.
• Çözümleme: Olay, olgu, deneyim, inanç ve kavramlar arası ilişkilerin belirlenip ifade edilmesidir. Kanaat ve kavramlar birbirleriyle ilişkisi içinde ele alınarak irdelenir, benzerlikler ve farklılıklar tespit edilir.
• Çıkarsama: Veri, fikir, öneri, kavram ve soruların organize bir şekilde bir araya getirilerek mantıklı ve tutarlı sonuçlara ulaşmak için kullanılmasıdır. Ulaşılan veri ve kanıtlar sistematik bir sorgulama sürecinden geçirilir, önermeler geliştirilir ve bu yolla sonuçlara ulaşılır.
• Değerlendirme: Bireyin sahip olduğu algı, inanç, anlam ve yargılarının gerçekle uyumunun mantık çerçevesinde ele alınarak incelenmesi ve güvenilirliğin ortaya koyulma sıdır. Herhangi bir konuda ortaya koyulan iddia ya da tezlerin güvenilirlik ve geçerliliğinin değerlendirilebilmesidir.
• Açıklama: Bireyin ulaşmış olduğu sonuç ya da sonuçları kavramsal, kuramsal ve metodolojik boyutta ifade etmesidir. Bireyin ulaştığı sonuçları gerekçelendirmesi, geliştirdiği argümanlarla diğer kişilerle tartışmalar yapabilmesidir.
• Kendini Düzenleme: İki adımdan oluşmaktadır: kendini inceleme ve kendini düzeltme. Kendini inceleme bireyin kendi bilişsel süreçlerini yorumlaması, çözümlemesi, çıkarımlar yapması, değerlendirmesi ve bu süreci kendini düzeltmeye yönelik bir bakış açısıyla ele almasıdır. Kendini düzeltme kişinin eleştirel düşünme sürecinde izlediği yolu, yöntem ve teknikleri gözden geçirerek düzeltilmesi gereken noktaları tespit etmesi ve bu tespitleri uygulamaya koymasıdır.

Post-pozitivizmin temel ilkeleri aşağıdaki gibidir; Gözlem ve deneyimin ötesindeki yöntemlere açıklık; Nesnellik ve öznellik arasındaki denge; Hipotez ve kuram yüklü gözlem; aradigmalar ve değişim; Eleştirel düşünme.

Alanyazına göre, eleştirel düşünmenin öğretimine ilişkin dört temel yaklaşım vardır. Bunlar konu tabanlı öğretim yaklaşımı, içerik temelli öğretim yaklaşımı, beceri temelli öğretim yaklaşımı ve karma öğretim yaklaşımıdır. 

Eleştirel düşünme yeteneğini ortaya çıkarmayı amaçlayan belli başlı duyuşsal stratejiler:

Bağımsız düşünme

Tarafsız düşünmeyi gerçek hayat deneyimlerinde uygulama

Düşüncelerin kaynağındaki duyguları ve inançları keşfetme

Entelektüel mütevazilik ve yargılamayı erteleme

Entelektüel iyiliği geliştirme

Entelektüel yolda devam etme azmini geliştirme

Genellemelerden ve fazla yalınlaştırmadan kaçınma

Yaşadıkları deneyimlerden öğrendiklerini diğer bir benzer deneyime transfer edebilme

Otantik bir bakış açısı geliştirebilme

Sorunları karmaşıklıktan çıkarıp netleştirme

Bilgi kaynaklarının güvenirliğinden emin olma

Derinlemesine sorgulamanın gerekliliği

Çözüme odaklı olma

Disiplinlerarası ilişkiler kurma

Eleştirel dinleme

Gerçek ile ideali karşılaştırma ve ayırt etme

Düşünmeyi düşünme

Benzerlikleri ve farklılıkları belirleme

Varsayımları değerlendirme

İlgili ve ilgili olmayan gerçekleri ayırt etme

Akılcı çıkarımlarda bulunma

Çelişkileri tespit etme

Kanıtları ve iddia edilen gerçekleri ayırt edebilme